أخبار الطوال (ترجمه مهدوی دامغانی)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
أخبار الطوال (ترجمه مهدوی دامغانی)
نام کتاب أخبار الطوال (ترجمه مهدوی دامغانی)
نام‌های دیگر کتاب
پدیدآورندگان دینوری، احمد بن داود (نويسنده)

محمود مهدوی دامغانی (مترجم)

زبان فارسی
کد کنگره ‏DS‎‏ ‎‏35‎‏/‎‏63‎‏ ‎‏/‎‏د‎‏9‎‏ ‎‏الف‎‏3041
موضوع اسلام - تاريخ - متون قديمی تا قرن 14

ايران - تاريخ - پيش از اسلام - متون قديمی تا قرن 14

تاريخ جهان - متون قديمی تا قرن 14

ناشر نشر ني
مکان نشر ايران - تهران
سال نشر مجلد1: 1371ش ,
کد اتوماسیون AUTOMATIONCODE02321AUTOMATIONCODE

أخبار الطوال، تألیف ابوحنیفه احمد بن داود دینوری (متوفای 283ق)، کتابی است در موضوع تاریخ به زبان عربی که یکی از منابع مهم تاریخ ایران در زمان ساسانی بشمار میرود. این کتاب توسط محمود مهدوی دامغانی به فارسی ترجمه شده است.

پیش از این ترجمه، کتاب توسط صادق نشأت نیز به فارسی ترجمه شده است. محمود مهدوی دامغانی با رجوع به ترجمه نشأت به نقاط ضعف آن پی برده و خود تصمیم به ترجمه دوباره آن میگیرد. وی در این‌باره میگوید: «در نظر گرفتن نقص‌های ترجمه نشأت، تکرار اشتباهات مصحح عربی در متن فارسی، ترجمه نکردن حاشیه‌های سودمند او، توضیح ندادن در مورد اسامی شاعران، نامه‌های نهج البلاغه، قبایل و... باعث و سبب اصلی ترجمه جدید بوده است«[۱].

او ترجمه خود را به معلم قرآن خویش هدیه ‌کرده است[۲].

ترجمه دامغانی مانند سایر آثار ترجمه‌ای ایشان روان، هماهنگ با منظور مؤلف، همراه با توضیحات مفید در پاورقی است. تعداد شماره ارجاعات و توضیحات مجموعا 511 مورد است[۳].

برخی اشتباهات و اشکالات جزئی نیز بر مترجم وارد است؛ مثلا وی در مقدمه میگوید: از موسی(ع) در أخبار الطوال گفتگو نشده و حال آنکه مؤلف مختصرا در مورد حضرت موسی(ع) مطالبی نوشته و بعضی از ماجراهای زندگی حضرت را ذکر کرده است؛ آنجا که میگوید: «موسی بن عمران از مصر گریخت و خود را به مدین رساند و بر خانه شعیب وارد شد و هشت سال خود را مزدور او قرار داد؛ همچنانکه خداوند متعال آن را در کتاب خود برای ما بیان فرموده است»[۴].

به نظر مترجم دلیل اینکه دینوری در مورد مغازی و سیره رسول خدا(ص) سخنی نگفته، وجود آثاری چون سیره ابن اسحاق و مغازی واقدی بوده است؛ درحالیکه به نظر می‌آید، دلیل اصلی دینوری تأکید و تعلق او به ایران و تاریخ آن بوده است. تاریخ اسلام را نیز تا آنجا که به ایران مربوط بوده نقل میکند؛ چنانکه مثلا فتوحات خلیفه دوم را در سمت ایران ذکر میکند و ابدا از جنگ‌های مسلمانان و رومیان سخنی نمیگوید؛ چنانکه بخش‌های قبلی کتاب هم با ایران و فرمانروایان آن آمیخته است[۵].

در مقدمه مترجم شروع بخش تاریخ اسلام، فتوحات روزگار خلیفه دوم عنوان شده؛ درحالیکه به نظر می‌رسد جنگ‌های اعراب با ایرانیان در روزگار خلیفه اول باید آغازگر این بخش باشد؛ چراکه ابتدای جنگ‌های خالد، مثنی و سوید قبل از خلافت خلیفه دوم بوده است.

در مقدمه مترجم آمده است: دینوری واقعه کربلا را نسبتا مفصل توضیح داده است. هرچند واقعا هم نسبت به حجم کتاب مفصل است، ولی مترجم در پایان حوادث کربلا در پاورقی میگوید: باید عذر دینوری را در تلخیص نسبی فاجعه کربلا موجه دانست؛ بهخاطر روزگار زندگی او که عباسیان به علویان سخت میگرفته‌اند[۶].

در صفحه 389 ترجمه فارسی ‌‌کلمه ‌«زیاد بن» حذف شده و چاپ نگردیده است. زیاد بن عبدالرحمن در ترجمه عبدالرحمن آمده و صفحه 391 هم 91 تایپ شده است. این هر دو مورد در غلطنامه پایانی کتاب هم نیامده است. مهم‌تر از همه اینکه سه خط از متن عربی جا افتاده و ترجمه نشده است. در ص039 عربی و در ترجمه فارسی 431 وقایع دوران خلافت هارون‌الرشید، متن اصلی چنین است: «و في سنة ثمانين و مائة عقد الرشيد لعلي بن عیسی بن ماهان علی الخراسان و في ذالك العام خرج الرشيد إلی أرض الشام و أخذ علی الموصل، فلما وافاها أمر بهدم مدينتها و قد كانوا وثبوا بعامله»[۷].

برخی از محققین بیش از 80 اشتباه در ترجمه کتاب ذکر کرده‌اند که این اشتباهات به‌طور کلی عبارتند از: نادرستی ترجمه، ازقلمافتادگی، افزوده‌های غیر ضروری، ابهام و نارسایی معنایی در عبارات، مواردی که استحسان آنها لازم است و ضبط شکلهای نادرست، مرجوح نامها و ناهمگونی آنها، بهخصوص نامهای ایرانی[۸].

ویژگی و چگونگی ترجمه

  1. مترجم، عموم پاورقیهای محقق کتاب، عبدالمنعم عامر (محقق کتاب) را ترجمه کرده است، مگر توضیحات لغوی‌ای که از آنها برای ترجمه متن استفاده شده و نوشتن آن در پاورقی ضرورت نداشته است.
  2. ایشان، در مورد اعلام شخصی و جغرافیایی که در متن آمده، به منابع آنها مراجعه کرده و نشان جلد و صفحه و چاپ آن را مشخص ساخته است.
  3. در مورد راویان و اعلام متن کوشش شده با رجوع به کتابهایی چون استیعاب، أسد الغابة، طبقات ابن سعد، ميزان الاعتدال و اعلام زرکلی، توضیحی مناسب برای خوانندگان تهیه شود.
  4. درباره شاعران نیز با رجوع به کتابهایی چون طبقات الشعراء ابن معتز، الشعر و الشعراء ابن قتیبه، معجم مرزبانی و اغانی ابوالفرج، ترجمه‌ای مختصر برای هرکدام از آنها تهیه شده است.
  5. مترجم در برابر آیات قرآن، درصورتیکه آن آیه نیاز به توضیح و تفسیر داشته باشد، با مراجعه به تفاسیری چون تبیان شیخ طوسی، مجمع البيان طبرسی و تفسیر ابوالفتوح رازی، تفسیر مختصری برای آن آیات ارائه داده است. ایشان در ترجمه آیات از متون کهن فارسی چون ابوالفتوح و كشف الأسرار بهره برده است.
  6. درمورد نامه‌های امیرالمؤمنین(ع) و کلمات آن حضرت، با استفاده از کتابهایی چون اسانید نهج البلاغه و الكاشف، محل آن را در چاپهای مختلف نهج البلاغه و شروح آن پیدا و ثبت نموده تا خواننده بتواند در صورت تمایل بهراحتی آن را یافته و از آن استفاده ببرد. لازم به یادآوری است که أخبار الطوال به دلیل اینکه حدود 150 سال پیش از نهج البلاغه سید رضی نگاشته شده است، خود از منابع استوار در اینباره بشمار میرود.
  7. اگر مؤلف، در کتابش مطلبی درباره ائمه بزرگوار شیعه(ع) گفته است که با واقعیت منطبق نیست، مترجم با مراجعه به کتابهایی چون تاریخ یعقوبی، ارشاد شیخ مفید و إعلام الوری طبرسی توضیحاتی سودمند و اندک ارائه داده است.
  8. در کتاب أخبار الطوال، کلمات فارسی در متن عربی فراوان به کار رفته است و گاه جمله فارسی عینا در متن آمده است، از قبیل «دیوان آمدند» و «بدبخت مار مار». مترجم در حاشیه کتاب به این واژگان و جملات تذکر داده است.
  9. مترجم در مواردی که به منابع مورد نظر خود دسترسی نداشته، آن را در پاورقی‌ها تذکر داده است.
  10. مترجم، مقدمه محقق را که شامل شرح حال و آثار دینوری است، به دلیل اینکه منابع آن مشخص نبوده، مستقیما ترجمه ننموده است، بلکه با رجوع به دیگر منابع، ترجمه مؤلف را ارائه داده است[۹].

پانویس

  1. ر.ک: عباسی، علی‌اکبر، ص38؛ مقدمه کتاب، ص23
  2. ر.ک: مقدمه، ص11
  3. ر.ک: عباسی، علی‌اکبر، ص38
  4. ر.ک: همان
  5. ر.ک: همان
  6. ر.ک: همان، ص38 و 39
  7. همان، ص39
  8. ر.ک: موسوی، مصطفی، ص55
  9. ر.ک: مقدمه کتاب، ص22 و 23

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. عباسی، علی‌اکبر، نقد و بررسی کتاب أخبار الطوال، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، فروردین و اردیبهشت 1381، شماره 54 و 55.
  3. موسوی، مصطفی، نقد ترجمه أخبار الطوال، نشر دانش، مرداد و شهریور 1370، شماره 65.

وابسته‌ها

الأخبار الطوال

پیوندها