أرجوزة في الطب

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
أرجوزة في الطب
نام کتاب أرجوزة في الطب
نام های دیگر کتاب
پدیدآورندگان ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (نويسنده)
زبان عربی
کد کنگره
موضوع
ناشر دار الکتب الإسلامیة
مکان نشر تهران - ایران
سال نشر 1380 هـ.ش
کد اتوماسیون AUTOMATIONCODE1840AUTOMATIONCODE


معرفى اجمالى

نگارش منظومه‌هايى در بحر رجز(مستفعلن، مستفعلن، مستفعلن) و با نام ارجوزة كه پيرامون علوم و فنون مختلف است، سابقه‌اى بس ديرينه دارد.

مؤلفين و محققين براى آسانى حفظ مطالب علمى، اين مطالب را در قالب سروده‌هايى به دانشجويان اين علوم عرضه مى‌نمودند.

ابن سينا نيز براى اينكه نشاطى براى دانشجويان پزشكى به وجود آورد و حفظ مطالب آن را براى آنان آسان گرداند، مطالب پزشكى را به نظم درآورده است و چندين ارجوزه سروده است.

ارجوزه‌هاى منسوب به ابن سينا

1- الارجوزة فى الطب كه در آن به مباحث حفظ الصحة پرداخته شده است.

2- الارجوزة فى الوصايا كه پيرامون پند و اندرزهاى طبى است.

3- الارجوزة فى الطب فى الفصول الاربعة.

4- الالفية الطبية.

از جمله ارجوزه‌هاى طبى منسوب به ابن سينا، ارجوزه‌اى به نام«ارجوزة فى المجربات» است.

مؤلف، در ابتدا، اين ارجوزه را چنين معرفى مى‌كند:

ابدأ بسم الله فى نظم حسنذكر ما جرّبت فى طول الزمن
ما هو بالطبع و بالخواصلكل عام و لكل خاص


در پايان ارجوزه نيز مى‌گويد:

هذا الذى جرّبته فى عمرىنظمته للمقتفين اثرى
و الحمد لله على الاتمامحمداً كثيراً عدد الايام
و صلوات الله ذى الجلال على النبى المصطفى و الآل

از اين كه اين ارجوزه در چه سالى سروده شده، اطلاعى نداريم.

اين ارجوزه در 106 بيت به نظم كشيده شده است.

آنچه در اين ارجوزه به رشته تحرير درآمده است، بيان مطالبى تحت عنوان مجربات است كه مؤلف در هر چند بيت به يك مطلب اشاره مى‌كند.

بيشتر آنچه در اين منظومه به چشم مى‌خورد پيرامون خواص عجيب اشيا و تأثير كواكب و اوضاع فلكى است؛ از جمله در ابتداى ارجوزه آمده است:

فى شولة العقرب نجم توأمبرأى عين من يراه يعلم
اذا رآه امرء اصطحباو اتفقا وداً و ذا تحاببا
لا سيما اذ قال ذا محبباً بعض لبعض كوكبان كوكبا

و در آخر اين ارجوزه نيز آمده است:

بالرازيانج النضير الاخضرو ارفعه فى زجاجة مقدر
حتى اذا احتيج الى العلاجاحضره فى ظرف من الزجاج
فأكحلا ملسوع بالخلاف فيخرج السم من الاطراف
من حية و لسعة الزنبور و هكذا من عقرب ذا عور

مطالب ديگر ارجوزه نيز از همين قبيل است.

مطالب اين ارجوزه، مطالبى پى در پى و بدون هيچ استدلال و نقد و كنكاش است كه البته اين امر در تمام ارجوزه‌ها امرى طبيعى است.

گزارش محتوا

اين ارجوزه طبى - چنان‌كه در بخش معرفى كتاب گفتيم - از جمله ارجوزه‌هاى منسوب به ابن سينا است؛ يعنى انتساب آن به ابن سينا قطعى نيست، چرا كه در منابع معتبرى كه به شرح حال ابن سينا پرداخته‌اند، به اين ارجوزه اشاره نكرده‌اند.

بله در بعضى از منابع، ارجوزه‌اى طبى به او نسبت داده شده و از سوى اطباى بزرگى همچون ابن رشد شرح شده است، ولى ارجوزه مزبور همان الفيه طبى است نه ارجوزه مجربات.

از سوى ديگر نگاهى به متن اين ارجوزه نشان مى‌دهد كه اين ارجوزه حاوى مطالب علمى و قابل استفاده‌اى نيست. آنچه در اين ارجوزه بيشتر به چشم مى‌خورد مطالبى پيرامون خواص عجيب و شگفت انگيز اشيا و اوضاع فلكى است. اين مطالب بيشتر به مباحث علوم غريبه شباهت دارد تا مباحثى كه از قلم يك طبيب نام‌دار تراوش كرده باشد.

از سوى ديگر مقايسه اين ارجوزه با الفيه طبى كه انتساب آن به ابن سينا حتمى‌تر به نظر مى‌رسد، بيان‌گر اين مطلب است كه سراينده اين ارجوزه چندان از ذوق سليم و قدرت شاعرى برخوردار نبوده؛ از اين رو حتى چينش قافيه‌هاى اين ارجوزه، داراى اشكال است(رك بيت دوم ارجوزه) و اين امر نيز انتساب ارجوزه را به ابن سينا بيشتر دچار ترديد مى‌كند.

به نظر مى‌رسد شخصى گمنام كه داراى اندك ذوقى بوده، نسخه‌هايى نه چندان قابل توجه را كه در ميان آثار ابن سينا به نظرش جالب آمده در قالب اين ارجوزه به نظم كشيده است و از آن‌جا كه منبع مطالب آن، نگاشته‌هاى ابن سينا است آن را مستقيماً به ابن سينا نسبت داده است.

به هر حال بررسى اين ارجوزه نيازمند مقايسه و مقارنه بين اين منظومه و آثار ديگر ابن سينا است.

وضعيت كتاب

نسخه مورد استفاده از اين ارجوزه، نسخه‌اى است كه مرحوم ملا احمد نراقى در كتاب خزائن خود نقل كرده است.

اين ارجوزه از صفحه 126 كتاب خزاين شروع شده و در صفحه 130 اين كتاب پايان مى‌پذيرد.

كتاب خزائن مرحوم نراقى به تحقيق و تصحيح و تعليق آيت الله حسن حسن‌زاده آملى و مرحوم على اكبر غفارى در سال 1380ق، توسط كتاب فروشى علميه اسلاميه(تهران) در 496 صفحه چاپ و منتشر شده است.


پیوندها