إحياء علوم الدين

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
إحیاء علوم الدین
نام کتاب إحیاء علوم الدین
نام های دیگر کتاب الـاملاء فی اشکالات الاحیاء

تعریف الاحیاء بفضائل الاحیاء

پدیدآورندگان حسین، محمد خضر (مقدمه‌نويس)

غزالی، محمد بن محمد (نويسنده)

حافظ عراقی، عبدالرحیم بن حسین (محقق)

زبان عربی
کد کنگره ‏‎‏BP‎‏ ‎‏247‎‏/‎‏35‎‏ ‎‏/‎‏غ‎‏4‎‏الف‎‏3‎‏ ‎‏1300‎‏الف
موضوع اخلاق اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14

تصوف - عرفان

ناشر دار الکتاب العربي
مکان نشر [بی جا] - [بی جا]
سال نشر
کد اتوماسیون AUTOMATIONCODE1333AUTOMATIONCODE


معرفى اجمالى

احياء علوم‌ الدين، کتابى جامع در معارف اسلامى و عرفانى، به عربى، اثر امام محمد غزالى طوسى (450 - 505)، عالم و متفكر بزرگ اسلامى است.

ساختار

اين کتاب، شامل چهار بخش(ربع) است: ربع عبادات، ربع عادات، ربع مهلكات، ربع منجيات.

گزارش محتوا

با اينكه گذشت نه قرن، ما را از هم جدا مى‌كند و نيز با وجود تلاش‌هاى جديد و معاصرى كه براى معرفى اسلام صورت مى‌گيرد، با اين حال، «احياء العلوم» تنها کتابى است كه تقريبا همه علوم مسلمانان را به‌صورت متداخل؛ نه به‌صورت مجزا و منفصل در بر دارد و يك اسلام تام الاصول غير ناقص را به تصوير مى‌كشد و به هيچ گروه يا فرقه‌اى گرايش ندارد و در هيچ‌يك از حوزه‌هاى علوم اسلامى نيز اسير و محبوس نيست؛ با آنكه غزالى، در عقايد، اشعرى و در فروع، شافعى و در بينش، صوفى بود.

ربع عبادات، درباره آداب و دقايق سنن و اسرار معانى عبادات است كه عالم عامل را از دانستن آن گريزى نيست. اين ربع، خود، از ده کتاب تشكيل شده است كه نخستين آنها، «کتاب العلم» است. به قول مؤلف، سبب آغاز كردن کتاب با اين مبحث، آن است كه علم، مهم‌ترين هدف براى امور كشفى است كه با آموختن آن بنا به فرموده رسول اكرم(ص)، خداوند متعال بندگى (عبادت) مى‌شود. ديگر کتاب‌هاى ربع نخست به اين شرحند: قواعد العقايد، اسرار طهارت، اسرار نماز، اسرار زكات، اسرار روزه، اسرار حج، آداب تلاوت قرآن، اذكار و دعاها، ترتيب اوراد در اوقات.

ربع عادات، شامل ده کتاب به شرح زير است: آداب خوردن، آداب ازدواج، احكام كسب، حلال و حرام، آداب صحبت و معاشرت با اصناف خلق، گوشه‌گيرى، آداب سفر، سماع و وجد، امر به معروف و نهى از منكر، آداب معيشت و اخلاق نبوت.

ربع مهلكات، درباره صفات ناپسندى است كه براى زدودن و پاك كردن نفس و دل از آنها، آيات قرآنى نازل شده است. غزالى حد و حقيقت هر يك از اين خلقيات و اسباب پديد آمدن آنها را شرح داده و آفات آنها و نشانه‌هايى را كه بدان شناخته مى‌شوند و روش‌هاى درمانى آنها را يادآور شده است. اين ربع، شامل ده کتاب به شرح زير است: شرح شگفتى‌هاى دل، رياضت نفس، آفات دو شهوت شكم و فرج، آفات زبان، آفات غضب، حقد و حسد، ذم دنيا، نكوهش مال و بخل، ذم جاه و ريا، نكوهش كبر و عجب و غرور.

ربع منجيات، درباره صفات پسنديده‌اى است كه موجب تقرب به خداوند مى‌شود. غزالى، علاوه بر بيان حد و حقيقت هر صفت، اسباب و نشانه‌ها و فضيلت آن را نيز يادآور شده است.

غزالى، در نگارش اين اثر، از دو کتاب «الرسالة القشيرية» و «قوت القلوب» تأثير پذيرفته است. «احياء علوم‌ الدين» از گران‌قدرترين کتاب‌هاى اسلامى در شناخت حلال و حرام است كه ظاهر و باطن احكام را به هم آميخته و مشتمل است بر شريعت و طريقت و حقيقت. در طرح مطالب هر کتاب، غزالى، ابتدا، به آيات و احاديث و اخبار و آثار استشهاد مى‌كند، سپس با پروردن معانى آنها به بيان و زبانى ساده و روشن، به شرح و بسط و ارائه آراى خود مى‌پردازد.

برخى، اين کتاب را نقد كرده‌اند و مناقشه‌هاى بسيارى درباره آن صورت گرفته است؛ از جمله كسانى كه سخت بر غزالى و کتابش خرده گرفته‌اند، مى‌توان ابن جوزى و ابن صلاح و مارزى را نام برد. گذشته از نقد برخى مباحث عقلى و كلامى کتاب در باب اعتقادات، بيشترين اشكالى كه بر اين کتاب وارد شده، وجود احاديث ضعيف در آن است. در حقيقت، غزالى، چندان درايتى در علم حديث نداشته و از شيخى حديث نشينده است. ديگر اينكه غزالى، به دليل گرايش شديد به تصوف و حسن ظن فراوان به مشايخ صوفيه، گاه گفتار آنان را، بدون تحقيق و بررسى و اغلب، با عين عبارات نقل كرده است.

وضعيت کتاب

«احياء علوم‌ الدين» چندين بار تلخيص و به بعضى زبان‌ها، از جمله فارسى ترجمه و بارها به چاپ رسيده است. بهترين چاپ آن، تصحيح زين‌ الدين عراقى است، همراه با تخريج آيات قرآنى به ضميمه «تعريف الاحياء بفضائل الحياء»، اثر علامه عبدالقادر بن شيخ بن عبدالله العيدروس؛ هم‌چنين «الاملاء عن اشكالات الاحياء»، اثر شخص امام غزالى كه ردى است بر اعتراضات بعضى از معاصران و «عوارف المعارف» سهروردى كه در 1406 به جاپ رسيده است، از ديگر نسخه‌هاى تصحيحى اين کتاب به شمار مى‌روند.

منابع

  1. مقدمه و متن کتاب؛
  2. مسعود انصارى خوشابر، فرهنگ آثار ايرانى اسلامى، سروش؛
  3. کتاب ماه دين، خرداد و شهريور 1387.

وابسته‌ها