شرح اسفار

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏شرح اسفار
NUR13860J1.jpg
پدیدآوران

مصباح یزدی، محمدتقی (شارح)

سبحاني، محمدتقي (مصحح)

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (نویسنده)
عنوان‌های دیگر

الاسفار الاربعه. برگزيده. شرح

حکمت متعاليه في المسائل الربوبيه. برگزيده. شرح

شرح اسفار

شرح الاسفار الاربعه
ناشر موسسه آموزشي و پژوهشي امام خمینی (ره)، مرکز انتشارات
مکان نشر ايران - تهران
سال نشر

مجلد1: 1380ش,

مجلد2: 1383ش,

مجلد8: 1375ش,

مجلد10: 1380ش,
موضوع

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، ??? - ????ق. الحکمه المتعاليه في الاسفار الاربعه - نقد و تفسير

فلسفه اسلامي - متون قدیمی تا قرن 14

نفس
زبان فارسی
تعداد جلد 8
کد کنگره
‏‏BBR‎‏ ‎‏1083‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏6‎‏ش‎‏4

شرح اسفار، از جمله شروح فارسی «الأسفار الأربعة»، بزرگ‎ترین و مهم‎ترین کتاب فیلسوف بزرگ صدرالمتألهین شیرازی و حاوی نظام فلسفی او، مشهور به حکمت متعالیه است. این شرح درس‎های آیت‎الله محمدتقی مصباح یزدی است که از نوار پیاده شده و تحقیق و تصحیح شده است. در این مجموعه جزء اول و دوم از جلد اول اسفار با نگارش و تحقیق محمدتقی سبحانی و تصحیح محتوایی عبدالرسول عبودیت و کتاب نفس (جزء اول از جلد هشتم) با تحقیق و نگارش محمد سعیدی‎مهر منتشر شده است.

عبودیت در پیشگفتار کتاب ابتدا به بیان موقعیت فلسفه پیش از صدرالمتألهین و سپس به توضیح حکمت متعالیه و نقش آن در فلسفه پرداخته است. سپس درباره کتاب اسفار و در آخر درباره شرح حاضر سخن گفته است. به اعتقاد وی: این شرح، «در یک کلام، شرحی است پخته، دقیق، بدون تطویل و در مواردی همراه با نقد»[۱]‎.

او نیاز به شرح در استفاده از اسفار ملاصدرا را این‎گونه توضیح می‎دهد: «صدرالمتألهین در اسفار، بلکه در اکثر آثارش، نثری روان و خالی از اغلاق و پیچیدگی دارد. او معمولاً مطالبی را در قالب عباراتی ساده بیان می‎کند و این امر موجب می‎شود که در بسیاری از موارد متعلم به‎غلط خود را از استاد و شرح بی‎نیاز ببیند؛ درحالی‎که فهم عمیق مقصود او بی‎تردید هم به استاد نیازمند است و هم به تسلطی نسبی بر فلسفه پیش از صدرالمتألهین و هم به بازخوانی اسفار و هم به مراجعه به سایر کتاب‎های وی»[۲]‎.

شارح در مبانی‎ و دعاوی ملاصدرا راجع به حرکت جوهری نفس، اشکالات و ابهاماتی یافته است؛ از‎ جـمله آنکه در حرکت‎ واحد‎ یک وجود سیّال در هیچ مقطعی نمی‎توان مرزی مشخّص کرد؛ حال آنکه در حرکت جوهری نفس، ملاصدرا خود چنین اظهار می‎دارد که نفس در یک مرحله در مرز میان مـادیت‎ و تـجرّد قرار دارد. این دقیقاً به معنی مرزبندی میان دو مرحله است که وحدت حرکت را منتفی می‎سازد؛ زیرا در حرکت واحد وجود، مرز مشخص بی‎معنی است. بـنابراین، حـدوث نفس در‎ یک‎ مقطع مشخص و پیـوند یـافتن آن با مادّه، نشانه آن است که در ماده مزبور سنخ کمال جدیدی حادث شده، نه آنکه همان مادّه در مراتب تکاملی خود به این مرتبه‎ از‎ کمال دسـت یـافته باشد[۳]‎.

طـبق تـقریر شارح، خطوط کلی نظر ملاصدرا در باب حقیقت نفس و آغاز و انجام آن به‎صورت زیر است: «نفوس ناطقه‎ پیش‎ از ظهور در عالم طبیعت به وصف بساطت و وحدت در عالم عقول و متحد بـا مـبدأ مجرد فاعلی خود موجودند و طرف‎داران قدم نفس در میان حکیمان پیشین چیزی بیش از‎ این‎ معنی‎ در نظر نداشته‎اند. پس از‎ حصول‎ استعداد‎ تامّ در ابدان، نفوس جزئیه به‎مثابه صور جسمانی و طبعی از مبادی عالیه افـاضه گـردیده، در عالم طـبیعت موجودی جسمانی است‎ و یا‎ به‎ دیگر سخن حدوثی جسمانی دارد، لیکن برخلاف سایر‎ جسمانیّات‎ نشئت وجودی‎اش منحصر بـه عالم طبیعت نیست، بلکه از طریق تصرّف در بدن به‎تدریج استکمال وجـود مـی‎آید و بـر اساس‎ حرکت‎ جوهر‎ و اشتدادین خود به مرحله تجرد برزخی می‎رسد. پاره‎ای از نفوس‎ به تجرّد برزخی اکتفا نمی‎کنند و پس از طـیّ ‎مـراتب کمالی نشئه مثالی به نشئه عقلی وارد می‎شوند و در‎ اینجاست‎ که‎ نفوس متکثّر جزئی بـا عـقل فـعّال متّحد می‎گردند و تبدّل وجودی می‎یابند‎ و نحوه‎ وجودی آنها تجرّدی و عقلی می‎شود». آنگاه شارح اظهار نظر می‎کند که‎ ابهام‎ها‎ و شبهه‎های‎ متعددی در باب آرای صدرالمتألهین در بـاب نفس به ذهن مـی‎رسد‎ کـه‎ ظاهراً‎ کتاب اسفار از حلّ و رفع آن قاصر است[۴]‎.

فهرست مطالب هر جلد در ابتدای آن ذکر شده است. تعلیقات فارسی به قلم محقق اثر و تعلیقات عربی بر متن اسفار، که به‎صورت پانوشت طبع شده‎اند، از شارح است[۵]‎.

محمد سعیدی‎مهر در مقدمه بر جلد هشتم، برخی از ویژگی‎های کتاب را این‎گونه مطرح می‎کند:

  1. از تدریس بخشی از مطالب کتاب اسفار که پیکره اصلی آن از طبیعیات قدیم وام گرفته شده و امروزه با پیشرفت علوم تجربی نوین نارسایی آن به اثبات رسیده، خودداری شده است. بدیهی است که این کار علاوه بر جلوگیری از اتلاف وقت خوانندگان، مانع برهم‎ریختگی ذهن و تشویش خاطر آنان می‎شود (برای مثال در جلد حاضر، باب‎های سوم و چهارم از سفر چهارم مورد بحث قرار نگرفته است).
  2. گاه دیده می‎شود که در متون فلسفی، برخی آیات یا روایات بر مسائل فلسفی تطبیق می‎گردد، بدون آنکه این تطبیق با ظهور آیه یا حدیث سازگار باشد. در مجموعه حاضر از انجام چنین تطبیقات ظنی پرهیز شده است.
  3. در این مجموعه پاره‎ای از مسائل اساسی که در میان مباحث علم النفس نقش کلیدی دارند، مورد نقادی قرار گرفته است که عملاً به فعال شدن ذهن خوانندگان مدد می‎رساند.
  4. سعی شده که مطالب شرح، در عین انسجام درونی و سیر منطقی حتی‎المقدور، با عبارات کتاب و سیر آن مطابقت داشته باشد؛ تا آنجا که حتی مثال‎های مذکور در متن به‎نوعی در ضمن شرح گنجانده شده است.
  5. ازآنجاکه بخش قابل توجهی از مباحث نفس اسفار ربط وثیقی با سخنان شیخ در شفا و عبارات فخر رازی در «المباحث المشرقية» دارد، سعی شده که در پانوشت‎‎ها سیر بحث در دو کتاب یادشده دنبال شود و در برخی موارد نیز به اختلافات پیش‎آمده در نقل عبارات و مطالب، اشاره شده است. افزون بر این، برخی از دیگر مآخذ صدرا نیز، به‎حسب مورد، در پانوشت‎ها گوشزد شده است[۶]‎.

پانویس

  1. ر.ک: پیشگفتار، ج1، ص37
  2. ر.ک: همان، ص35
  3. ر.ک: ذکاوتی قراگزلو، علی‎رضا، ص91
  4. ر.ک: همان
  5. ر.ک: پیشگفتار، ج1، ص37
  6. ر.ک: پیشگفتار، ج8، ص22-21

منابع مقاله

  1. پیشگفتار و متن کتاب.
  2. ذکاوتی قراگزلو، علی‎رضا، «نکته‎گیری‎های مهم بر ملاصدرا»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: معارف، فروردین - ‎تیر 1382، شماره 58، صفحه 85 تا 96.

وابسته‌ها