مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار
نام کتاب مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار
نام های دیگر کتاب
پدیدآورندگان شبر، عبدالله (نويسنده)
زبان عربي
کد کنگره ‏BP‎‏ ‎‏128‎‏ ‎‏/‎‏ش‎‏2‎‏م‎‏6
موضوع احاديث شيعه - نقد و تفسير
ناشر بصيرتي
مکان نشر ايران - قم
سال نشر مجلد1: 1371ق ,

مجلد2: 1371ق ,

کد اتوماسیون AUTOMATIONCODE14504AUTOMATIONCODE

مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار، اثر سید عبدالله شبر، با تحقیق سید علی، از نوادگان مؤلف، کتابی است که در آن، «با استفاده از راه‌کارهای گوناگون، به شرح روایات مشکل و حل وجوه غامض آن‎ها پرداخته شده است که از آن جمله، می‎توان از بهره‎گیری از لغت، صرف و نحو، تاریخ، علوم طبیعی، توجه به فنون و آرایه‎های ادبی، مراجعه به قرآن و حدیث، کوشش در حل تعارض اخبار و نقد محققانه و عالمانه شروح گذشتگان نام برد»[۱].

فهم احادیث مشکل، یکی از شاخه‎های فقه الحدیث است که ثمره همه علوم حدیث، بشمار می‎رود. تنها اثر نشریافته شیعی که به‎طور خاص به مشکل الحدیث پرداخته و از این رهگذر، فهم بسیاری از روایات مشکل را آسان ساخته، اثر حاضر می‎باشد[۲].

کتاب به زبان عربی و از نگاشته‎های قرن سیزدهم هجری می‎باشد.

نویسنده در بیان انگیزه خود از تألیف این اثر، با اشاره به بحث و فصح خود در فهم روایات دیریاب، از فراهم آوردن کتابی جداگانه در دستیابی به معانی احادیث دشوار سخن گفته است تا مرجع پویندگان راست‎گفتار و درست‎کردار علوم اهل‎بیت(ع) قرار گیرد[۳].

ساختار

کتاب با دو مقدمه از سید جواد شبر و نویسنده آغاز و مطالب در عناوین متعدد و مختلف، در دو جلد، تنظیم شده است.

نویسنده در این اثر، علاوه بر نقل قول و جمع‎آوری آرای دانشمندان، خود نیز به‎مناسبت، بحث‎های درخور توجهی ذیل احادیث کتاب، ارائه کرده و مستند به آیات، روایات، استدلال‎های عقلی، کلامی و علمی، به حل و شرح احادیث پرداخته است [۴].

گزارش محتوا

در مقدمه سید جواد، زندگی‎نامه مفصلی از نویسنده، ارائه گردیده است[۵].

شبر در مقدمه کتاب، دریای علوم اهل‎بیت(ع) را منبع سرشار پاسخگویی به همه مشکلات و دشواری‎ها دانسته و به بیان انگیزه خود از تألیف کتاب اشاره کرده است[۶].

شبر در این اثر، به بیان مضمون 263 حدیث - ‎که در فهم آن‎ها به‎نوعی، ابهام و پیچیدگی وجود دارد - ‎پرداخته است. او در نخستین جلد اثر خود، فقط درباره روایات اعتقادی سخن گفته است؛ چنان‎که جلد دوم، دربردارنده روایات اعتقادی، فقهی و اخلاقی است[۷].

وی ابتدا سند و سپس متن حدیث را ذکر کرده است و در ادامه، ذیل عناوین بیان یا ایضاح و تبیین، به ذکر مشکلات موجود در فهم حدیث پرداخته و احیانا مخالفت آن را با اصول امامیه بیان کرده است. سپس به ذکر وجوه حل مشکل از دیدگاه علما پرداخته و در پایان، ذیل عنوان «أقول» به بیان نظرات خویش، پرداخته است. از منابع مورد استناد او، افزون بر آیات و روایات، می‎توان از استدلال‎های عقلی و کلامی، اقوال عالمان پیشین، به‎ویژه بیانات علامه مجلسی در «بحار الأنوار» یاد کرد[۸].

شبر برای حل و شرح مشکل مورد نظر خود، گاه از وجوه متعدد استفاده کرده است؛ چنان‎که گاه نیز ذیل توضیحات خود، بحث‎های کلامی مفصلی با عنوان تذییل یا تتمه می‎آورد[۹].

مبنای انتخاب احادیث در این اثر، آوردن احادیث مشکل و نه لزوما متعارض بوده است؛ چنان‎که مخالفت ظاهر حدیث با قرآن و نصوص متواتر، اصل مذهب و دلایلی عقلی و موافقت با اخبار عامه از مبانی گزینش احادیث در آن و اقدام به شرح و توضیح آن‎ها بشمار می‎رود[۱۰].

نویسنده، خبر واحد را مستقلا علم‎آور و مستلزم عمل نمی‎داند و معتقد است هرگاه خبر واحد با قرآن و سنت قطعی و اجماع امامیه و دلایل قطعی عقلی در تعارض باشد، نباید آن را پذیرفت، ولی چنانچه خبر با سند صحیح و طرق متواتر نقل شده باشد، نباید آن را طرح کرد؛ بلکه باید به‎گونه‎ای به توجیه آن پرداخت[۱۱].

نویسنده در این کتاب، در مقام فهم معانی روایات با تکیه بر بایسته‎های عمومی فهم متون روایی، مبانی اعتقادی و متعددی داشته است و کم و بیش در سراسر اثر خود، به آن‎ها چشم دوخته و فرایند فهم خود از روایات را مبتنی بر آن‎ها سامان داده است. مهم‎ترین این مبانی، عبارتند از:

  1. شناخت واژگان غریب و علوم عربیت:
    الف)- غریب الحدیث: شبر برای تبیین معانی مفردات روایات مشکل، کوشش فراوان کرده است. او با مراجعه به کتب لغت متعدد و به‎طور خاص، «النهاية» ابن اثیر، درصدد فهم صحیح از معانی واژگان حدیث است؛ برای نمونه، در بیان معنای حدیث «إذا كان يوم القيامة أتي بالشمس و القمر في صورة ثورين عقيرين»، با استناد به «النهاية»، واژه «عقیر»، شتر یا گوسفند ذبح‎شده معنا شده است[۱۲].
    ب)- صرف و نحو عربی: نویسنده در مواضع متعدد، به هنگام بیان وجوه مشکل احادیث، از دقت‎های صرفی و نحوی بهره برده است؛ برای نمونه، در بیان وجوه معنایی عبارت «... و من تقديره منايح العطاء بكم إنفاذه مقرونا محتوما»، در زیارت امام عصر(عج) می‎گوید: واژه «منايح»، یا به علت در تقدیر بودن مفعول، منصوب است که در این صورت «إنفاذه» مبتدا و من تقديره خبر خواهد بود... و یا مرفوع است که در این صورت، چند وجه برای آن متصور است... [۱۳].
    ج)- فنون بلاغت و آرایه‎های ادبی: توجه به مجاز، اعم از کنایه، استعاره و تشبیه در روایات، از دیگر مبانی نویسنده در فهم احادیث است؛ برای نمونه، در روایت «لكل شيء وجه و وجه دينكم الصلوة و لكل شيء أنف و أنف الصلوة التكبير»، شبر این روایت را بر سبیل مجاز دانسته است؛ به این معنا که کل دین به‎وسیله نماز شناخته می‎شود، همان‎ طور که انسان به‎وسیله صورت، شناخته می‎شود[۱۴].
  2. مرجعیت قرآن در فهم حدیث: شبر از آیات قرآن، در موارد متعددی جهت رسیدن به فهم صحیح از حدیث استفاده کرده است. وی در بسیاری از موارد، آیات قرآن را شاخص فهم حدیث شناسانده است. بنابراین، برداشت صحیح از حدیث را با توجه به مفاهیم آیات قرآنی، بیان کرده است؛ برای نمونه، در حدیثی از پیامبر(ص) وارد شده است که: «ويل لمن غلبت آحاده عشراته» و شبر برای توجیه این حدیث، مراد از آحاد را سیئات و مراد از عشرات را حسنات دانسته و به آیه 16 سوره انعام اشاره کرده است و در این صورت، معنای حدیث آن است که: وای بر کسی که گناهانش بر نیکی‎هایش غلبه یابد[۱۵].
  3. حجیت سنت قطعی در فهم حدیث: شبر برای استناد به سنت قطعی معصومان(ع)، به احادیث متواتر واردشده از آنان اشاره کرده و بعضی از احادیث مشتمل بر وجوه مشکل را در تنافی با این احادیث دانسته است؛ برای نمونه، هنگام شرح حدیثی درباره احباط و تکفیر، به آیات و روایات فراوانی در این مورد اشاره کرده و می‎گوید: شبهه‎ای در این‎باره بعد از تأمل در آیات و روایات باقی نمی‎ماند. وی در تبیین حدیث تولد هر مولود بر فطرت الهی، پس از ذکر تأویلات سید مرتضی می‎گوید: در تأویل این خبر، به این تکلفات و تأویلات نیاز نیست، بلکه آنچه که از آیات و روایت رسیده است، ثابت می‎کند که عقول خلق بر مبنای فطرت و اقرار به خداوند خلق شده و همه افراد بشر به آن اذعان دارند. او سپس روایات واردشده در این‎باره را ذکر کرده است[۱۶].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب هر جلد، در انتهای همان جلد آمده است. پاورقی‎ها بیشتر به ذکر منابع اختصاص یافته است.

پانویس

  1. ر.ک: فقهی‎زاده، عبدالهادی؛ عماری اله‎یاری، زهرا، ص70
  2. ر.ک: همان
  3. ر.ک: همان، ص71
  4. ر.ک: همان
  5. ر.ک: مقدمه سید جواد، ج1، صفحه ‎ب)
  6. ر.ک: مقدمه مؤلف، ج1، ص1
  7. ر.ک: فقهی‎زاده، عبدالهادی؛ عماری اله‎یاری، زهرا، ص70
  8. ر.ک: همان
  9. ر.ک: همان
  10. ر.ک: همان
  11. ر.ک: همان، ص72
  12. ر.ک: همان
  13. ر.ک: همان
  14. ر.ک: همان، ص74
  15. ر.ک: همان، ص75
  16. ر.ک: همان، ص77

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. فقهی‎زاده، عبدالهادی؛ عماری اله‎یاری، زهرا «مبانی فقه الحدیثی سید عبدالله شبر در مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار»، پایگاه مجلات تخصصی نور، نشریه: علوم حدیث، زمستان 1390، ‎سال شانزدهم، شماره سوم (علمی - ‎پژوهشی) (20 صفحه، از 70 تا 89).

وابسته‌ها

پیوندها

مطالعه کتاب مصابيح الأنوار في حل مشكلات الأخبار در پایگاه کتابخانه دیجیتال نور