أدب الكاتب: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - 'وي' به 'وی')
    جز (جایگزینی متن - 'ن شناسی' به 'ن‌شناسی')
     
    (۲۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۲: خط ۲:
    | تصویر =NUR10144J1.jpg
    | تصویر =NUR10144J1.jpg
    | عنوان =أدب الکاتب
    | عنوان =أدب الکاتب
    | پدیدآوران =  
    | پدیدآوران =
    [[دالی، محمد]] (محقق و معلق)
    [[بلطه، محمد الدالی]] (محقق و معلق)
     
    [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم]] (نویسنده)
    [[ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم]] (نویسنده)
    | زبان =عربی
    | زبان =عربی
    | کد کنگره =‏PJ‎‏ ‎‏6184‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏الف‎‏4
    | کد کنگره =‏PJ‎‏ ‎‏6184‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏الف‎‏4
    | موضوع =
    | موضوع =
    زبان شناسی
    زبان‌شناسی
     
    زبان عربی - معنی شناسی
    زبان عربی - معنی شناسی
    | ناشر =  
    | ناشر =
    مؤسسة الرسالة
    مؤسسة الرسالة
    | مکان نشر =بیروت - لبنان
    | مکان نشر =بیروت - لبنان
    | سال نشر = 1420 ق یا 1999 م
    | سال نشر =1420 ق یا 1999 م
     
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE16098AUTOMATIONCODE، AUTOMATIONCODE10144AUTOMATIONCODE
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE10144AUTOMATIONCODE
    | چاپ =2
    | چاپ =2
    | تعداد جلد =1
    | تعداد جلد =1
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =14915
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =10144
    | کتابخوان همراه نور =10144
    | کد پدیدآور =
    | کد پدیدآور =
    | پس از =
    | پس از =
    | پیش از =
    | پیش از =
    }}
    }}
     
    {{اشتباه نشود|أدب الكتاب}}
    '''ادب الكاتب'''، اثرى است به زبان عربى، از [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم دينورى]] (276ق)، ادب‌شناس مشهور، در ادب و فرهنگ کتابت و آنچه كاتب بايد بداند. غالب كسانى كه شرح حال [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه]] را نوشته‌اند، از اين اثر، نام برده‌اند كه خود دليل اهميت آن است.
    '''ادب الكاتب'''، اثرى است به زبان عربى، از [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم دينورى]] (276ق)، ادب‌شناس مشهور، در ادب و فرهنگ کتابت و آنچه كاتب بايد بداند. غالب كسانى كه شرح حال [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه]] را نوشته‌اند، از این اثر، نام برده‌اند كه خود دليل اهمیت آن است.
     
    نام این کتاب، مردد بين «ادب الكاتب» و «ادب الكتّاب» است. مؤلف، این کتاب را برای ابومحسن عبيدالله بن خاقان، وزير متوكل عباسى تأليف كرده است. بنا بر این تاريخ تأليف، به بيش از 251ق كه ابن خاقان در آن سال از وزارت عزل شد، بازمى‌گردد.
    نام اين کتاب، مردد بين «ادب الكاتب» و «ادب الكتّاب» است. مؤلف، اين کتاب را براى ابومحسن عبيدالله بن خاقان، وزير متوكل عباسى تأليف كرده است. بنا بر اين تاريخ تأليف، به بيش از 251ق كه ابن خاقان در آن سال از وزارت عزل شد، بازمى‌گردد.


    ==ساختار==
    ==ساختار==
    کتاب، مشتمل بر مقدمه‌اى مختصر به قلم محقق، آقاى محمد الدّالى، مقدمه مؤلف و چهار بخش اصلى با عناوین «کتاب المعرفة»، «کتاب تقویم اليد»، «کتاب تقویم اللسان» و «کتاب الابنية» است و هر بخش، خود، مشتمل بر ابواب متعددى است.
    کتاب، مشتمل بر مقدمه‌اى مختصر به قلم محقق<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?viewType=html ر.ک: مقدمه تحقیق، ص1]</ref>، آقاى [[بلطه، محمد الدالی|محمد الدّالى]]، مقدمه مؤلف<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=5&viewType=html ر.ک: مقدمه مؤلف، ص5]</ref> و چهار بخش اصلى با عناوین «کتاب المعرفة<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=21&viewType=html ر.ک: متن کتاب، ص21]</ref>»، «کتاب تقویم اليد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=213&viewType=html ر.ک: همان، ص213]</ref>»، «کتاب تقویم اللسان<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=307&viewType=html ر.ک: همان، ص307]</ref>» و «کتاب الابنية<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=433&viewType=html ر.ک: همان، ص433]</ref>» است و هر بخش، خود، مشتمل بر ابواب متعددى است.


    ==گزارش محتوا==
    ==گزارش محتوا==
    مقدمه «ادب الكاتب»، از جهت تصویر يأس‌انگيزى كه ابن قتيبه از جامعه فرهنگى عهد خویش به دست مى‌دهد، بسيار مفيد و ارزش‌مند است. تقريبا هيچ صنفى از جامعه فرهنگى از قلم تيز او در اين مقدمه، مصون نمانده است. وى، در آغاز، از روى‌گردانى و گريز مردم از «ادب» انتقاد مى‌كند ولى وزير ابومحسن؛ يعنى ابن خاقان، را از اين رذيله بركنار مى‌داند و...
    مقدمه «ادب الكاتب»، از جهت تصویر يأس‌انگیزى كه [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه]] از جامعه فرهنگى عهد خویش به دست مى‌دهد، بسيار مفيد و ارزش‌مند است. تقريبا هيچ صنفى از جامعه فرهنگى از قلم تيز او در این مقدمه، مصون نمانده است. وى، در آغاز، از روى‌گردانى و گريز مردم از «ادب» انتقاد مى‌كند ولى وزير ابومحسن؛ يعنى ابن خاقان، را از این رذيله بركنار مى‌داند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=9&viewType=html ر.ک: همان، ص9]</ref> و...


    وى، در ادامه معلومات و فضايل و آن‌گاه صفاتى را برمى‌شمرد كه هر كاتب هوش‌مند و چيره‌دستى بايد از آنها برخوردار باشد.
    وى، در ادامه معلومات و فضايل و آن‌گاه صفاتى را برمى‌شمرد كه هر كاتب هوشمند و چيره‌دستى بايد از آنها برخوردار باشد.


    [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه]]، در مقدمه کتاب، اين مقدمات را براى خواننده «ادب الكاتب» لازم مى‌شمرد:
    [[ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم|ابن قتيبه]]، در مقدمه کتاب، این مقدمات را برای خواننده «ادب الكاتب» لازم مى‌شمرد:
    # اطلاعات كلى از صرف و نحو؛
    # اطلاعات كلى از صرف و نحو؛
    # علومى چون حساب و هندسه و نجوم و كاربرد علمى آنها در راه‌سازى، پل‌سازى، آبيارى و...
    # علومى چون حساب و هندسه و نجوم و كاربرد علمى آنها در راه‌سازى، پل‌سازى، آبيارى و...<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=13&viewType=html ر.ک: همان، ص13]</ref>
    # اطلاعات عمومى در باب فقه؛
    # اطلاعات عمومى در باب فقه<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=13&viewType=html ر.ک: همان]</ref>؛
    # اخبار و حكايات و شايد اندكى تاريخ؛
    # اخبار و حكايات و شايد اندكى تاريخ<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=14&viewType=html ر.ک: همان، ص14]</ref>؛
    # اخلاق نيك، عقل و قريحه كه زبان شيوا بدون آنها بى‌حاصل است.
    # اخلاق نیک، عقل و قريحه كه زبان شيوا بدون آنها بى‌حاصل است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=14&viewType=html ر.ک: همان]</ref>.
    بنا بر اين، وى، آشنايى با دانش رياضى و هندسه، فقه و حديث، اخبار و تاريخ را براى كاتب ضرورى مى‌داند و پيش از آموختن ادبِ زبانى، كسب ادب نفسانى را توصيه مى‌كند و پاك‌دامنى و بردبارى و فروتنى را لازمه تعهد شغل دبيرى مى‌داند.
    بنا بر اين، وى، آشنايى با دانش رياضى و هندسه، فقه و حديث، اخبار و تاريخ را برای كاتب ضرورى مى‌داند و پيش از آموختن ادبِ زبانى، كسب ادب نفسانى را توصيه مى‌كند و پاک‌دامنى و بردبارى و فروتنى را لازمه تعهد شغل دبيرى مى‌داند.  


    ادب الكاتب مشتمل است بر  
    ادب الكاتب مشتمل است بر  
    # کتاب المعرفة، در شرح و توضيح كلمات دشوار؛
    # کتاب المعرفة، در شرح و توضيح كلمات دشوار<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=21&viewType=html ر.ک: متن کتاب، ص21]</ref>؛
    # کتاب تقویم اليد، در شيوه نگارش و املاء؛
    # کتاب تقویم اليد، در شيوه نگارش و املاء<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=213&viewType=html ر.ک: همان، ص 213]</ref>؛
    # کتاب تقویم اللسان، در قرائت و تلفظ صحيح كلمات و تركيبات؛
    # کتاب تقویم اللسان، در قرائت و تلفظ صحيح كلمات و تركيبات<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=307&viewType=html ر.ک: همان، ص307]</ref>؛
    # کتاب الابنية، در باب اشتقاق فعل و اسم.
    # کتاب الابنية، در باب اشتقاق فعل و اسم<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=433&viewType=html ر.ک: همان، ص433]</ref>.
    هر يك از اين بخش‌ها به ابوابى تقسيم شده كه مجموع آنها به 209 باب مى‌رسد.
    هر یک از این بخش‌ها به ابوابى تقسيم شده كه مجموع آنها به 209 باب مى‌رسد.  


    برخى عناوین ابواب کتاب المعرفة  
    برخى عناوین ابواب کتاب المعرفة  


    «باب معرفة ما يضعه الناس غير موضعه»، «باب تأویل ما جاء مثنّى في مستعمل الكلام»، «باب ما يستعمل من الدعاء في الكلام»، «باب اصول اسماء الناس»، «باب معرفة ما في السماء و النجوم و الازمان و الرياح»، «باب النبات» و...
    «باب معرفة ما يضعه الناس غير موضعه<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=21&viewType=html ر.ک: همان، ص21]</ref>»، «باب تأویل ما جاء مثنّى في مستعمل الكلام<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=41&viewType=html ر.ک: همان، ص41]</ref>»، «باب ما يستعمل من الدعاء في الكلام<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=48&viewType=html ر.ک: همان، ص48]</ref>»، «باب اصول اسماء الناس<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=67&viewType=html ر.ک: همان، ص67]</ref>»، «باب معرفة ما في السماء و النجوم و الازمان و الرياح<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=85&viewType=html ر.ک: همان، ص 85]</ref>»، «باب النبات<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=98&viewType=html ر.ک: همان، ص98]</ref>» و...  


    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اليد  
    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اليد  


    «باب إقامة الهجاء»، «باب الف الوصل في الاسماء»، «باب الالف و اللام للتعريف»، «باب الف الفصل»، «باب حذف الالفات من الاسماء و اثباتها»، «باب هاء التأنيث» و...
    «باب إقامة الهجاء<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=213&viewType=html ر.ک: همان، ص213]</ref>»، «باب الف الوصل في الاسماء<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=215&viewType=html ر.ک: همان، ص215]</ref>»، «باب الالف و اللام للتعريف<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=218&viewType=html ر.ک: همان، ص218]</ref>»، «باب الف الفصل<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=219&viewType=html ر.ک: همان، ص219]</ref>»، «باب حذف الالفات من الاسماء و اثباتها<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=228&viewType=html ر.ک: همان، ص228]</ref>ا»، «باب‌هاء التأنيث<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=244&viewType=pdf ر.ک: همان، ص244]</ref>» و...  


    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اللسان  
    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اللسان  
    پ


    «باب الحرفين اللذين يتقاربان في اللفظ و في المعنى و يلتبسان...»، «باب الحروف التى تتقارب الفاظها و تختلف معانيها»، «باب الافعال»، «باب ما يهمز من الاسماء و الافعال و العوام تبدل الهمزه فيه او تسقطها و...» و...
    «باب الحرفين اللذين يتقاربان في اللفظ و في المعنى و يلتبسان...<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=307&viewType=pdf ر.ک: همان، ص 307]</ref>»، «باب الحروف التى تتقارب الفاظها و تختلف معانيها<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=322&viewType=pdf ر.ک: همان، ص322]</ref>»، «باب الافعال<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=344&viewType=pdf ر.ک: همان، ص344]</ref>»، «باب ما يهمز من الاسماء و الافعال و العوام تبدل الهمزه فيه او تسقطها <ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=369&viewType=pdf ر.ک: همان، ص369]</ref>و...» و...  


    کتاب الابنية در دو بخش تنظيم شده است به شرح زير  
    کتاب الابنية در دو بخش تنظيم شده است به شرح زير  
    # ابنية الافعال و معانى ابنية الافعال؛
    # ابنية الافعال و معانى ابنية الافعال<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=433&viewType=pdf ر.ک: همان، ص 433]</ref>؛
    # ابنية الاسماء و معانى ابنية الاسماء.
    # ابنية الاسماء و معانى ابنية الاسماء<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10144?sectionNumber=2&pageNumber=526&viewType=pdf ر.ک: همان، ص526]</ref>.
    امتياز «ادب الكاتب» در ميان آثار عربى در قرون نخستين هجرى سخت آشكار و روشن است؛ چندان كه [[ابن خلدون]] آن را يكى از چهار کتاب اساسى نوع خود دانسته است.
    امتياز «ادب الكاتب» در میان آثار عربى در قرون نخستين هجرى سخت آشكار و روشن است؛ چندان كه [[ابن خلدون]] آن را یکى از چهار کتاب اساسى نوع خود دانسته است.
     
    «ادب الكاتب»، از جهت احتواء بر كلمات و اصطلاحات فارسی نيز بسيار سودمند است.
    «ادب الكاتب»، از جهت احتواء بر كلمات و اصطلاحات فارسى نيز بسيار سودمند است.
     
    ==وضعيت کتاب==
    ==وضعيت کتاب==
     
    دانشمندان نسبت به این کتاب توجه ویژه‌اى نشان داده‌اند؛ برخى، درباره غلطهاى راه‌يافته در آن اثرى نگاشته، برخى، به نوشتن کتابى در شرح خطبه آن پرداخته، برخى ديگر، به نگارش اثرى در شرح ابيات آن مبادرت ورزيده و گروهى ديگر، تمام آن را شرح كرده‌اند. این آثار، عبارتند از:
     
    دانشمندان نسبت به اين کتاب توجه ویژه‌اى نشان داده‌اند؛ برخى، درباره غلطهاى راه‌يافته در آن اثرى نگاشته، برخى، به نوشتن کتابى در شرح خطبه آن پرداخته، برخى ديگر، به نگارش اثرى در شرح ابيات آن مبادرت ورزيده و گروهى ديگر، تمام آن را شرح كرده‌اند. اين آثار، عبارتند از:
    # «غلط ادب الكاتب»، ابن كيسان؛
    # «غلط ادب الكاتب»، ابن كيسان؛
    # «شرح خطبة ادب الكاتب»، زجاجى؛
    # «شرح خطبة ادب الكاتب»، زجاجى؛
    # «شرح خطبة ادب الكاتب»، ابوالكرم مبارک بن فاخر بن محمد بن يعقوب؛
    # «شرح خطبة ادب الكاتب»، ابوالكرم مبارک بن فاخر بن محمد بن يعقوب؛
    # «تفسير ابيات ادب الكاتب»، احمد بن محمد خارزنجى؛
    # «تفسير ابيات ادب الكاتب»، احمد بن محمد خارزنجى؛
    # «الاقتضاب في شرح ادب الکتاب»، ابن سيد بطليوسى؛
    # «الاقتضاب في شرح ادب الکتاب»، ابن سيد‌ ‎بطليوسى؛
    # «شرح ادب الكاتب»، اسحاق بن ابراهيم فارابى؛
    # «شرح ادب الكاتب»، اسحاق بن ابراهیم فارابى؛
    # «شرح ادب الكاتب»، جواليقى.
    # «شرح ادب الكاتب»، جواليقى.
    و...
    و...


    مختصر اين کتاب، توسط طاهر الجزائرى با عنوان «تلخيص ادب الكاتب»، در قاهره (1339ق / 1920م) منتشر شده است.
    مختصر این کتاب، توسط طاهر الجزائرى با عنوان «تلخيص ادب الكاتب»، در قاهره (1339ق / 1920م) منتشر شده است.


    مقدمه «ادب الكاتب» را، «لوكنت» به فرانسه ترجمه كرده است.
    مقدمه «ادب الكاتب» را، «لوكنت» به فرانسه ترجمه كرده است.


    نسخه حاضر در برنامه، مشتمل بر پاورقى‌هاى محقق و فهرست‌هاى زير مى‌باشد:
    نسخه حاضر در برنامه، مشتمل بر پاورقى‌هاى محقق و فهرست‌هاى زير مى‌باشد:
    فهرست ابواب کتاب، آيات قرآن كريم، احاديث نبوى، أمثال، لغات، اعلام، شهرها و جاى‌ها، كلمات معرّب شده عجمى، کتاب‌ها، شواهد شعرى و رجزى و فهرست منابع و مآخذ تحقيق.
    فهرست ابواب کتاب، آيات قرآن كريم، احاديث نبوى، أمثال، لغات، اعلام، شهرها و جاى‌ها، كلمات معرّب شده عجمى، کتاب‌ها، شواهد شعرى و رجزى و فهرست منابع و مآخذ تحقيق.
    ==پانويس ==
    <references />


    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    # بهراميان، على، فرهنگ آثار ايرانى - اسلامى، ج 1، ص170؛
    # بهرامیان، على، فرهنگ آثار ایرانى - اسلامى، ج 1، ص170؛
    # [[آذرنوش، آذرتاش]]، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 4، ص456؛
    # [[آذرنوش، آذرتاش]]، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 4، ص456؛
    # مقدمه محقق.
    # مقدمه محقق.
     
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}
    [[أدب الطلب و منتهى الأرب]]


    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:زبان و ادبیات شرقی (مصری، قبطی، سامی، آشوری، سومری، عبری، آرامی، سریانی، عربی، حبشی)‎‏]]
    [[رده:زبان و ادبیات شرقی (مصری، قبطی، سامی، آشوری، سومری، عبری، آرامی، سریانی، عربی، حبشی)‎‏]]
     
    [[رده:بهمن (1400)]]
    [[رده:25 مهر الی 24 آبان]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۳۳

    أدب الکاتب
    أدب الكاتب
    پدیدآورانبلطه، محمد الدالی (محقق و معلق) ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (نویسنده)
    ناشرمؤسسة الرسالة
    مکان نشربیروت - لبنان
    سال نشر1420 ق یا 1999 م
    چاپ2
    موضوعزبان‌شناسی زبان عربی - معنی شناسی
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏PJ‎‏ ‎‏6184‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏الف‎‏4
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    ادب الكاتب، اثرى است به زبان عربى، از ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم دينورى (276ق)، ادب‌شناس مشهور، در ادب و فرهنگ کتابت و آنچه كاتب بايد بداند. غالب كسانى كه شرح حال ابن قتيبه را نوشته‌اند، از این اثر، نام برده‌اند كه خود دليل اهمیت آن است. نام این کتاب، مردد بين «ادب الكاتب» و «ادب الكتّاب» است. مؤلف، این کتاب را برای ابومحسن عبيدالله بن خاقان، وزير متوكل عباسى تأليف كرده است. بنا بر این تاريخ تأليف، به بيش از 251ق كه ابن خاقان در آن سال از وزارت عزل شد، بازمى‌گردد.

    ساختار

    کتاب، مشتمل بر مقدمه‌اى مختصر به قلم محقق[۱]، آقاى محمد الدّالى، مقدمه مؤلف[۲] و چهار بخش اصلى با عناوین «کتاب المعرفة[۳]»، «کتاب تقویم اليد[۴]»، «کتاب تقویم اللسان[۵]» و «کتاب الابنية[۶]» است و هر بخش، خود، مشتمل بر ابواب متعددى است.

    گزارش محتوا

    مقدمه «ادب الكاتب»، از جهت تصویر يأس‌انگیزى كه ابن قتيبه از جامعه فرهنگى عهد خویش به دست مى‌دهد، بسيار مفيد و ارزش‌مند است. تقريبا هيچ صنفى از جامعه فرهنگى از قلم تيز او در این مقدمه، مصون نمانده است. وى، در آغاز، از روى‌گردانى و گريز مردم از «ادب» انتقاد مى‌كند ولى وزير ابومحسن؛ يعنى ابن خاقان، را از این رذيله بركنار مى‌داند[۷] و...

    وى، در ادامه معلومات و فضايل و آن‌گاه صفاتى را برمى‌شمرد كه هر كاتب هوشمند و چيره‌دستى بايد از آنها برخوردار باشد.

    ابن قتيبه، در مقدمه کتاب، این مقدمات را برای خواننده «ادب الكاتب» لازم مى‌شمرد:

    1. اطلاعات كلى از صرف و نحو؛
    2. علومى چون حساب و هندسه و نجوم و كاربرد علمى آنها در راه‌سازى، پل‌سازى، آبيارى و...[۸]
    3. اطلاعات عمومى در باب فقه[۹]؛
    4. اخبار و حكايات و شايد اندكى تاريخ[۱۰]؛
    5. اخلاق نیک، عقل و قريحه كه زبان شيوا بدون آنها بى‌حاصل است[۱۱].

    بنا بر اين، وى، آشنايى با دانش رياضى و هندسه، فقه و حديث، اخبار و تاريخ را برای كاتب ضرورى مى‌داند و پيش از آموختن ادبِ زبانى، كسب ادب نفسانى را توصيه مى‌كند و پاک‌دامنى و بردبارى و فروتنى را لازمه تعهد شغل دبيرى مى‌داند.

    ادب الكاتب مشتمل است بر

    1. کتاب المعرفة، در شرح و توضيح كلمات دشوار[۱۲]؛
    2. کتاب تقویم اليد، در شيوه نگارش و املاء[۱۳]؛
    3. کتاب تقویم اللسان، در قرائت و تلفظ صحيح كلمات و تركيبات[۱۴]؛
    4. کتاب الابنية، در باب اشتقاق فعل و اسم[۱۵].

    هر یک از این بخش‌ها به ابوابى تقسيم شده كه مجموع آنها به 209 باب مى‌رسد.

    برخى عناوین ابواب کتاب المعرفة

    «باب معرفة ما يضعه الناس غير موضعه[۱۶]»، «باب تأویل ما جاء مثنّى في مستعمل الكلام[۱۷]»، «باب ما يستعمل من الدعاء في الكلام[۱۸]»، «باب اصول اسماء الناس[۱۹]»، «باب معرفة ما في السماء و النجوم و الازمان و الرياح[۲۰]»، «باب النبات[۲۱]» و...

    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اليد

    «باب إقامة الهجاء[۲۲]»، «باب الف الوصل في الاسماء[۲۳]»، «باب الالف و اللام للتعريف[۲۴]»، «باب الف الفصل[۲۵]»، «باب حذف الالفات من الاسماء و اثباتها[۲۶]ا»، «باب‌هاء التأنيث[۲۷]» و...

    برخى عناوین ابواب کتاب تقویم اللسان پ

    «باب الحرفين اللذين يتقاربان في اللفظ و في المعنى و يلتبسان...[۲۸]»، «باب الحروف التى تتقارب الفاظها و تختلف معانيها[۲۹]»، «باب الافعال[۳۰]»، «باب ما يهمز من الاسماء و الافعال و العوام تبدل الهمزه فيه او تسقطها [۳۱]و...» و...

    کتاب الابنية در دو بخش تنظيم شده است به شرح زير

    1. ابنية الافعال و معانى ابنية الافعال[۳۲]؛
    2. ابنية الاسماء و معانى ابنية الاسماء[۳۳].

    امتياز «ادب الكاتب» در میان آثار عربى در قرون نخستين هجرى سخت آشكار و روشن است؛ چندان كه ابن خلدون آن را یکى از چهار کتاب اساسى نوع خود دانسته است. «ادب الكاتب»، از جهت احتواء بر كلمات و اصطلاحات فارسی نيز بسيار سودمند است.

    وضعيت کتاب

    دانشمندان نسبت به این کتاب توجه ویژه‌اى نشان داده‌اند؛ برخى، درباره غلطهاى راه‌يافته در آن اثرى نگاشته، برخى، به نوشتن کتابى در شرح خطبه آن پرداخته، برخى ديگر، به نگارش اثرى در شرح ابيات آن مبادرت ورزيده و گروهى ديگر، تمام آن را شرح كرده‌اند. این آثار، عبارتند از:

    1. «غلط ادب الكاتب»، ابن كيسان؛
    2. «شرح خطبة ادب الكاتب»، زجاجى؛
    3. «شرح خطبة ادب الكاتب»، ابوالكرم مبارک بن فاخر بن محمد بن يعقوب؛
    4. «تفسير ابيات ادب الكاتب»، احمد بن محمد خارزنجى؛
    5. «الاقتضاب في شرح ادب الکتاب»، ابن سيد‌ ‎بطليوسى؛
    6. «شرح ادب الكاتب»، اسحاق بن ابراهیم فارابى؛
    7. «شرح ادب الكاتب»، جواليقى.

    و...

    مختصر این کتاب، توسط طاهر الجزائرى با عنوان «تلخيص ادب الكاتب»، در قاهره (1339ق / 1920م) منتشر شده است.

    مقدمه «ادب الكاتب» را، «لوكنت» به فرانسه ترجمه كرده است.

    نسخه حاضر در برنامه، مشتمل بر پاورقى‌هاى محقق و فهرست‌هاى زير مى‌باشد: فهرست ابواب کتاب، آيات قرآن كريم، احاديث نبوى، أمثال، لغات، اعلام، شهرها و جاى‌ها، كلمات معرّب شده عجمى، کتاب‌ها، شواهد شعرى و رجزى و فهرست منابع و مآخذ تحقيق.

    پانويس

    منابع مقاله

    1. بهرامیان، على، فرهنگ آثار ایرانى - اسلامى، ج 1، ص170؛
    2. آذرنوش، آذرتاش، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج 4، ص456؛
    3. مقدمه محقق.

    وابسته‌ها