أدب الإملاء و الاستملاء

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
أدب الإملاء و الاستملاء
NUR11376J1.jpg
پدیدآوران

سمعانی، عبدالکریم بن محمد (نویسنده)

لحام، سعيد محمد (محقق)
ناشر دار و مکتبة الهلال
مکان نشر لبنان - بيروت
سال نشر مجلد1: 1989م , 1409ق ,
چاپ 1
موضوع حديث
زبان عربي
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏113‎‏/‎‏8‎‏ ‎‏/‎‏س‎‏8‎‏الف‎‏4
نورلایب مشاهده

أدب الإملاء و الاستملاء، اثر امام ابوسعد عبدالکریم بن محمد منصور سمعانی، کتابی است در بیان گوشه‎هایی از آداب و ویژگی‎هایی که شایسته است در هنگام روایت احادیث و نوشتن آنها مراعات گردد.

ساختار

کتاب با مقدمه مؤلف آغاز و مطالب در نه فصل، ارائه گردیده است.

نویسنده سعی کرده است تا با استفاده از آیات و روایات، مجموعه‎ای از آداب و صفاتی که باید در هنگام روایت احادیث و نوشتن آن‎ها مورد توجه قرار گیرند را گرد آورد. در این رابطه، وی ابتدا توضیحاتی پیرامون علم حدیث داده و در ادامه، به بیان آداب مملی، مستملی، عقد مجالس حدیث و آلات م‎بوط به نوشتن، پرداخته است.

گزارش محتوا‎

در مقدمه، با اشاره به آیات و روایاتی که ادب را ستوده‎اند، به اهمیت و ضرورت رعایت آداب نوشتن، اشاره گردیده است.[۱].

فصل اول، پیرامون علم الحدیث می‎باشد. نویسنده، معتقد است که علم حدیث، بعد از علم به کتاب خدا، اشرف علوم است.[۲]. به اعتقاد وی، از آنجا که الفاظ رسول‎الله(ص)، نیازمند نقل می‎باشند، تنها راه شناخت صحت آن‎ها، اسناد صحیح بوده و صحت اسناد به دست نمی‎آید، مگر به‎واسطه روایت ثقه از ثقه و شخص عادل از عادل[۳].

نویسنده در این بخش، به روایتی از پیامبر(ص) در رابطه با کتابت اسناد حدیث اشاره کرده است؛ بدین مضمون که: «هنگامی که حدیثی را می‎نویسید، با اسنادش بنویسید؛ پس اگر آن حدیث حق و صحیح بود، شما نیز در اجر آن شریک خواهید بود و اگر باطل بود، وزر و وبال آن بر گردن شخص گوینده خواهد بود»[۴].

در ادامه، به طرق اخذ حدیث اشاره شده است که برخی از آن‎ها عبارتند از:

  1. محدث، خود به تو خبر دهد؛
  2. تو حدیث را بر او قرائت کنی؛
  3. حدیث بر محدث خوانده شود و تو بشنوی؛
  4. حدیث را بر محدث عرضه کنی و اجازه روایتش را از وی بخواهی؛
  5. محدث خود بنویسد و اذن روایت به تو دهد... [۵].

شیوه کتابت حدیث و املای آن، نحوه املا کردن رسول‎الله(ص) نامه‎های خویش را، املا بر جماعت، مجالس املا، طلب علم و عنایت به آن، از جمله مباحثی می‎باشند که توضیحاتی پیرامون آن‎ها ارائه گردیده است.[۶].

در پایان این فصل، به علمایی که دارای مجالس املا در بغداد بوده‎اند، اشاره شده است که برخی از آن‎ها عبارتند از: ابوالحسن بن زرقویه بزاز، ابوالحسین بن بشران، ابوالقاسم، ابوالفتح بن ابی‎الفوارس، ابوالقاسم عبدالرحمان بن عبیدالله حرفی، ابوطاهر محمد بن محمد بن محمش زیادی، حاکم ابوعبدالله محمد بن عبدالله حافظ و... [۷].

در فصل دوم، با استفاده از احادیث و روایات، به ویژگی‎ها و آدابی که شایسته است شخص مملی (املاکننده) در هنگام املا رعایت کرده و ملتزم به آن‎ها باشد، اشاره شده است که عبارتند از: نظافت دهان، چیدن ناخن‎ها، کوتاه کردن شارب، مرتب و کوتاه کردن موی سر، نظافت لباس، بر سر گذاشتن عمامه، شانه کردن محاسن، استعمال عطر و بوی خوش، نگاه کردن در آینه، رعایت اقتصاد و وقار در راه رفتن، ابتدا به سلام و عمومیت آن (یعنی حتی به کودکان نیز سلام کند)، منع حضار در مجلس از قیام هنگام دخول وی، ادای دو رکعت نماز قبل از شروع درس، نشستن با خشوع، به‎نرمی سخن گفتن، رعایت حسن خلق در برخورد با اصحاب و اهل درس، تحدید و مشخص کردن زمان درس و محافظت بر موعد آن [۸].

در فصل سوم، به نحوه و آداب عقد مجلس املای حدیث اشاره شده است. نویسنده، معتقد است که با استفاده از روایات، چنین استنباط می‎گردد که بهترین مکان برای تشکیل مجلس املای حدیث، مسجد و مخصوصا مسجد جامع در روز جمعه می‎باشد [۹].

از جمله آدابی که وی رعایت آن‎ها را برای محدث شایسته دانسته و به آن‎ها اشاره کرده است، عبارتند از: رو به قبله نشستن، داشتن طهارت هنگام روایت حدیث، روایت از روی کتاب خود، خواندن سوره‎ای از قرآن قبل از شروع، بلند کردن صدا نسبت به چیزی که قصد املای آن را دارد، بلند نکردن صدا مگر به مقداری که حاضرین در مجلس بشنوند، نشستن بر منبر، شروع با «بسم الله الرحمن الرحيم»، فرستادن صلوات بر رسول‎الله(ص)، ترحم بر استاد خویش و دعا برای وی، عدم روایت مگر از ثقات و اجتناب از روایت از افراد ضعیف، اهل بدعت و افراد هواپرست[۱۰].

فصل چهارم، به بیان استحباب روایت از راویان مشهور و عدول از افراد غیر معروف و مجهول الهویت، فصل پنجم به بیان آدابی که شایسته می‎باشد مستملی بدان‎ها آراسته گردد و فصل ششم، به ذکر آداب کاتب، اختصاص یافته است.[۱۱].

در فصل هفتم، آداب مجالس استملاء بیان شده است که از جمله آن‎ها عبارتند از: عدم عجله طالب در مشی و راه رفتن، اولویت داشتن مشی بر رکوب، عدم تکلف در پوشش، سلام کردن به همه وقتی طالب ببیند جماعتی در نزد مملی است، بیرون آوردن کفش‎ها قبل از دخول به مجلس، نشستن در جایی که مجلس به آنجا منتهی می‎شود، کراهت داشتن نشستن در وسط حلقه درس و نیز در صدر مجلس و بین دو نفر بدون اذن آن‎ها، استحباب جا دادن به تازه‎واردین، کراهت نشستن در جای کسی که قصد بازگشتن دارد، بوسیدن دست استاد، نخوابیدن در مجلس املاء، توجه کامل به استاد و دقت در شنیدن، تواضع برای مملی و..[۱۲].

در فصل هشتم و نهم، به ادوات و آلات مربوط به املا و نسخه‎برداری اشاره و توضیحاتی پیرامون کیفیت و نوع آن‎ها بیان شده است. این آلات عبارتند از: قلم، قلمدان، وسیله تراشیدن قلم، دوات و کاغذ [۱۳].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب در انتهای کتاب آمده است.

در پاورقی‎ها، توضیحاتی پیرامون برخی از کلمات و عبارات متن ارائه شده است.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه، ص5-‎7
  2. ر.ک: متن کتاب، ص9
  3. ر.ک: همان، ص10
  4. ر.ک: همان، ص11
  5. ر.ک: همان، ص14-‎15
  6. ر.ک: همان، ص16-‎29
  7. ر.ک: همان، ص29-‎31
  8. ر.ک: همان، ص33-‎51
  9. ر.ک: همان، ص53
  10. ر.ک: همان، ص55-‎69
  11. ر.ک: همان، ص71-‎127
  12. ر.ک: همان، ص129-‎163
  13. ر.ک: همان، ص165-‎198

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.

وابسته‌ها