أسرار البلاغة في علم البيان

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
أسرار البلاغة في علم البیان
NUR02915J1.jpg
پدیدآوران

جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان (نویسنده)

هنداوی، عبدالحمید (محقق)
ناشر دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علي بيضون
مکان نشر بیروت - لبنان
سال نشر 1422 ‌‎ ق یا 2001 م
چاپ 1
موضوع

زبان عربی - فن شعر

زبان عربی - معانی و بیان
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏PJA‎‏ ‎‏2028‎‏ ‎‏/‎‏ج‎‏4‎‏الف‎‏5‎‏ ‎‏1380
نورلایب مشاهده
کتابخوان مشاهده


اسرار البلاغة در موضوع علم بیان، توسط عبدالقاهر جرجانى (متوفاى 471ق) از ادیبان و نحویان ایرانى و از پایه‌گذاران دو علم از علوم بلاغى یعنى معانى و بیان نوشته شده است.او برای سروسامان بخشیدن به این علوم، قرآن کریم را کانون توجه و تحقیق خود قرار داد و کتاب دلائل الاعجاز را در علم معانى و اسرار البلاغة را در علم بیان تدوین کرد. کتاب اسرار البلاغه را باید به سبب دربرداشتن یک دورۀ کامل علم بیان با درون‌مایه‌اى غنى یکى از کتب زیرساز این دانش دانست.

ویژگى‌ها

قبل از جرجانى کسانى چون جاحظ و ابن درید و غیره در علم بیان آثارى از خود بجاى گذاشته‌اند، اما بسیارى از اهل فن عبدالقاهر جرجانى را مؤسس و واضع علم بلاغت مى‌دانند چرا که آثار نویسندگان قبل از وى مشتمل بر ابحاثى پراکنده بود که از گوشه و کنار گرد آمده بود اما جرجانى اصول علم بلاغت را تدوین کرده، فروع این علم را به آن اصول بازگرداند و برای آن قواعد و اصولى مقرر نمود که از هرگونه نقص و تعقیدى خالى است و از تجرید و تعقیدهاى منطقى که در آثار افرادى چون سکاکى نمایان است، به دور مانده است.

در کتاب جرجانى توجه ویژه‌اى به محسنات بدیعیه شده است، در حالیکه این محسنات از دیدگاه عالمان علوم بلاغت متأخر امرى خارج از مطابقت کلام با مقتضاى حال به شمار مى‌رفت و ایشان محسنات را صرفا آرایه‌اى لفظى برای کلامى که وجوه مطابقت را به دست آورده بود مى‌دانستند.

ویژگى دیگر این کتاب اینست که علاوه بر طرح مسائل مربوط، نشان از اجتهاد نویسندۀ آن دارد، چه در موارد بسیارى همزمان با توضیح یک اصطلاح بیانى چندان از آن لایه برمى‌گیرد که دریافت خواننده از آن با آنچه پیشتر در ذهن داشته کاملا متفاوت مى‌گردد و اندیشه پیوسته در معرض مفاهیم ظریف و نازکى قرار مى‌گیرد که به هرروى دریافت کامل آن را بر پژوهشگر دشوار مى‌سازد و ره‌آورد این دشوارى به دست آوردن مفهومى است ظریف که وجه امتیاز این کتاب نسبت به سایر کتاب‌هاى مشابه است.استعاره، مجاز، تشبیه، تمثیل و دیگر اصطلاحات بیانى در کتاب اسرار البلاغه از مفهومى به مراتب پربارتر برخوردار است.

ساختار

کتاب مشتمل بر مقدمه مؤلف، فصلى دربارۀ اقسام و انواع تجنیس، استعاره، اقسام تشبیه، فرق تشبیه با تمثیل، شبه عقلى، تفاوت تشبیه متعدد و تشبیه مرکب، فرق استعاره با تمثیل، سرقت شعرى و اقسام آن، فرق تشبیه و استعارة، تعریف حقیقت و مجاز، مجاز عقلى و مجاز لغوى و تفاوت بین این دو و تقسیمات هریک، حذف و زیادت و غیره مى‌باشد.

نسخه‌شناسى

این کتاب با تحقیق و پژوهش دکتر عبدالحمید هنداوى، استاد دانشکده دار العلوم دانشگاه قاهره در قطع وزیرى با جلد گالینگور در 326 صفحه از سوى دار الکتب العلمیه، بیروت برای اولین‌بار در سال 1422 ه‍-2001‌م منتشر شده است.

محقق در ابتداى این نسخه مقدمه سید‌ ‎محمد رشید رضا دربارۀ این کتاب را قبل از مقدمه‌اى که خود بر این اثر نگاشته است آورده است.محقق متن کتاب را طبق نسخه‌هاى رایج به‌ویژه نسخه رشید رضا که در سال 1981‌م از سوى دار المعرفة به چاپ رسیده است و نیز نسخه محمود شاکر،ضبط نموده و تمام شواهد کتاب و آیات قرآنى و احادیث و اشعار موجود را از مصادر اصلى تخریج نموده و نسبت به شرح واژگان غریب آن اهتمام ورزیده است.

مهمترین حواشى رشید رضا و شیخ محمد عبده و نیز شیخ محمود شاکر را در پاورقى کتاب به همراه تعلیقات و حواشى خود آورده است. در پایان این نسخه فهرست آیات قرآنى، احادیث نبوى، اقوال و أمثال، ابیات شعرى، رجز و فهرست موضوعات کتاب در اختیار خواننده قرار گرفته است.

منابع مقاله

  1. مقدمه رشید رضا و محقق کتاب دکتر هنداوى
  2. دانشنامه قرآن کریم، ج اول ص840 و 211 بهاء‌الدین خرمشاهى