ارتفاع الدولة المؤيدية، جباية بلاد اليمن في عهد السلطان الملك المؤيد داود بن يوسف الرسولي

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
ارتفاع الدولة المؤيدية: جباية بلاد اليمن في عهد السلطان الملک المؤيد داود بن يوسف الرسولي
NUR16438J1.jpg
پدیدآوران جازم، محمد عبدالرحیم
عنوان‌های دیگر جبایه بلاد الیمن فی عهد السلطان الملک الموید داود بن یوسف الرسولی المتوفی سنه 721هـ / 1321م
ناشر المعهد الفرنسي للآثار و العلوم الإجتماعية
مکان نشر صنعا - یمن
سال نشر 1429 ق
چاپ 1
زبان عربی
تعداد جلد 1

ارتفاع الدولة المؤيدية، جباية بلاد اليمن في عهد السلطان الملك المؤيد داود بن يوسف الرسولي تحقيق عبدالرحيم جازم، به زبان عربى است و مشتمل بر شرح و توضيح پيرامون خراج و ماليات در عصر رسوليه (858-626ق) در سرزمين يمن است.

مؤلف کتاب نامعلوم است.

ساختار

کتاب، مشتمل بر سه مقدمه است:

مقدمه اول، به قلم «قاضى اسماعيل بن على الاكوع»، كه در آن پيرامون دولت رسوليه، کتاب، موضوع آن و محقق کتاب مطالبى را بيان نموده است.

مقدمه دوم، از «دكتر جان لامبير» بوده و در آن، در مورد کتاب سخن گفته است؛

مقدمه سوم از محقق بوده و در آن، وضعيت يمن در عهد رسوليه و نسخه‌هاى خطى کتاب ذكر و به صورت كامل شرح شده است.

متن کتاب، فاقد هرگونه تقسيم‌بندى خاصى است.

گزارش محتوا

متن مشتمل بر بيان خراج و ماليات‌هاى يمن در عهد سلطان ملك مؤيد داوود بن يوسف رسولى متوفاى سال 721 هجرى است كه باعث رونق و پيشرفت يمن در آن عصر و زمان (دولت رسوليه) بوده است.

عهد رسوليه يكى از دوران‌هاى طلايى يمن بوده است. «اسماعيل بن على» در مقدمه پيرامون اين دوران چنين نوشته است:

«در دوران رسوليه فنون مختلفى در يمن رونق يافت، به دليل اين كه ملوك آن دوران اكثرا از علما بودند كه اهتمام به نشر علم و بناى مدارس علمى داشتند. در اين دوران، نتايجى حاصل شد كه در يمن قبل از آن وجود نداشته است».[۱]

کتاب، ماليات‌ها و خراج‌هاى مختلف در نقاط گوناگون يمن را مورد بررسى قرار داده و ميزان و مقدار هركدام را نقل نموده است.

مطالب ابتدايى کتاب مفقود است، چون در نسخه خطى موجود نبوده است.

متن کتاب، با اين عبارت آغاز شده است: «... صغير - خمس آلاف و سبع و عشرون مدا و ثلاث و عشرون ثمنا و رُبع».[۲]اين عبارت، به بيان خراج يكى از بلاد يمن اشاره دارد كه به دليل نبود صفحات، مكان آن معلوم نيست.

کتاب، ماليات ديوان‌ها و مناطق تابعه حكومت و دولت رسوليه تحت عنوان را مورد ارزيابى قرار داده است.

اولين موردى كه مورد بررسى قرار گرفته، ديوان «زَبِيد المعور» مى‌باشد كه معروف به «ديوان زبيد» است. زبيد، نام شهرى است در يمن كه در زمان والى عباسى محمد بن زياد مؤسس دولت زياديه تحت نظر و سيطره عباسيان بوده است.[۳]

قبل از بيان مقدار خراج اين ديوان، دو فصل بيان شده است:

فصل اول در مورد خراج‌هاى مختلف اين شهر و نوع مصرف آن؛

فصل دوم، نظر و راى سلطان پيرامون ماليات و اموال آن.[۴]

برخى از مواردى كه ماليات آن‌ها بايد پرداخت مى‌شده عبارت است از:

مزراع كشاورزى؛ انواع باغ‌ها؛ آب‌ها؛ حمام‌ها؛ عمارت‌ها؛ املاك؛ بازار؛ مغازه‌هاى مختلف؛ دام‌ها، حيوانات و... كه ماليات آن‌ها نقدى يا غير نقدى بوده است.

از جمله نكاتى كه در جمع‌آورى خراج و ماليات‌ها در نظر گرفته مى‌شد، وضيعت سال بوده است. سال‌هاى كم باران، خشكسالى و بى آبى، نسبت به سال‌هايى كه باران فروان داشته، ماليات كمترى اخذ مى‌شده است.

اسامى برخى از بلاد و شهرهایى كه ماليات در آن‌ها جمع‌آورى مى‌شده، عبارت است از:

ديوان معمور؛ ناحيه سُردُد؛ شهر مُوريه؛ منطقه رُحبانيه؛ شهر ابينيه؛ شهر احور؛ منطقه شحريه و قحريه. برخى از مناطق، به صورت مستقل و مجزا ماليات را پرداخت مى‌كردند و برخى به صورت كلى. به همين ترتيب، برخى از مشاغل به صورت سالانه و برخى به صورت ماهانه ماليات را پرداخت مى‌نمودند.

نمونه‌اى از خراج بلاد بنى ناجى، بدين قرار بوده است: نقدى: چهل و يك هزار و سيصد و پنجاه هشت دينار؛ غله: بيست و سه هزار و چهار صد و سيزده دينار؛ عسل و روغن.[۵]

خراج برخى مناطق اين ناحيه نيز به ترتيب زير بود: قيضان: چهار هزار و هفتاد و هشت دينار؛ صعان: سيصد و شصت و دو دينار؛ انور: هزار و سيصد و نوزده دينار؛ ظفار: هزار و دویست و دو دينار؛ سَماره: صد و پنجاه و شش دينار.[۶]

وضعيت کتاب

فهرست مطالب، اعلام و قبائل، اماكن، شهرها، اوقاف، مصادر و مراجع، اصطلاحات مالى و ادارى در پایان کتاب ذكر شده است.

محقق توضيحات را به صورت كامل در پاورقى بيان نموده است.

پانویس

  1. مقدمه، ص5
  2. متن، ص1
  3. متن، ص10
  4. متن، ص11
  5. متن، ص300
  6. متن، ص301

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.