اشراق هياکل النور

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
اشراق هياکل النور
NUR01884J1.jpg
پدیدآوران

دشتکی، منصور بن محمد (نویسنده)

اوجبی، علی (محقق)
ناشر مرکز پژوهشی ميراث مکتوب
مکان نشر تهران - ایران
سال نشر 1382ش
چاپ 1
شابک964-6781-82-9
موضوع

1.دواني، محمد بن اسعد، شواکل الحور - نقد و تفسير 2.سهروردی، یحیی بن حبش، 549ق - 587ق. هياکل النور - نقد و تفسير

3.فلسفه اسلامی
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BBR‎‏ ‎‏975‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏5‎‏ ‎‏1382
نورلایب مشاهده

إشراق هياكل النور لكشف ظلمات شواكل الغرور، اثر غیاث‌الدین منصور دشتکی شیرازی (948/949ق)، نقد و شرح «شواكل الحور» جلال‌الدین دوانی (830-908ق) است که خودش شرحی بر «هیاكل النور» اثر شهاب‌الدین یحیى سهروردى (549-587ق) مشهور به شیخ اشراق است. هیاكل النور، رساله فلسفی کوتاهی به زبان عربی است.

ساختار

کتاب، مشتمل بر سه بخش است:

  1. مقدمه مصحح (در 12 بند)؛
  2. متن عربی هياكل النور، شامل هفت هیکل که برخی چون هیکل چهارم به پنج فصل تقسیم شده است؛
  3. إشراق هياكل النور دشتکی مشتمل بر متن هياكل النور و تعلیقات و حواشی.

دشتکی را باید تداوم‌بخش مدرسه فلسفى شیراز که پدرش صدرالدین بنیان‌گذار آن بود، دانست. شیوه فلسفى دشتکى بیشتر اشراقى بود و عمده تلاشش دفاع متعصبانه، افراطى و متصلّبانه از اندیشه‏‌هاى پدرش صدرالدین که در تعارض و تقابل با متکلم چیره‌دست معاصر آنها جلال‌الدین دوانى بود.[۱]

گزارش محتوا

درباره نام کتاب، دوانى واژه «هیکل» را به معناى «صورت» گرفته و با استناد به عقیده حکماى باستان در ظل و نمود انوار مجرده دانستن ستارگان، «هياكل النور» را نام بناهایى ذکر مى‌‏کند که صورت فلزى ساخته‌شده برای هریک از «کواکب سبعه» (سیارات هفت‌گانه) را در آنها نهاده و در زمان خاص هریک از این سیارات، آهنگ آن کرده و روشنى برمی‌افروختند و قربانى می‌‏کردند. به نظر دوانى، سهروردى این رساله را به این دلیل هياكل النور نامیده که در آن از احوال انوار مجرده سخن گفته و در واقع، الفاظ و عبارت‏هاى آن به طلسم‏هاى یادکرده آن حکما مانند است‏. مراجعه به فحواى منابع کهن نیز، ادعاى دوانى را به لحاظ تاریخى تأیید مى‌‏کند. بااین‌حال، به نظر مى‏‌رسد که سخن غیاث‌الدین منصور دشتکى در این‌ باره، با توجه به الگوى اصلى هستى‏شناسى سهروردى، به واقعیت نزدیک‏تر باشد؛ چه، او ضمن اشاره به اینکه واژه «هیکل» در اصل به بناهاى بزرگ و به‌ویژه به بتخانه‏‌ها و خانه ترسایان اطلاق مى‌‏شود، از معنى دیگر آن، یعنى «تعویذ و دعا» نیز یاد کرده و علت نام‏گذارى این رساله توسط سهروردى به هياكل النور و بخش‏بندى هفت‌گانه‏ آن را در این معناى اخیر بازجسته است‏.[۲]

برخى از شارحان آثار سهروردى، کاربرد گسترده واژه هیکل را در این اثر، دالّ بر‌ این‌ دانسته‌اند‌ که او تحت تأثیر آموزه‌هاى اسماعیلى بوده است؛ زیرا‌ اسماعیلیان نیز از هیاکل هفت‌گانه نام برده‌اند.[۳]

هياكل النّور متنى فلسفى و مختصر، امّا از دیدگاه اشراقى بس ژرف است و مشتمل بر هفت هیکل بدین‌ شرح: هیکل یکم درباره جسم در حدود نود کلمه که در آن ضمن بحث از ویژگی‌هاى جسم، برخلاف رأى متکلّمان و در ادامه سخنش در مقالت سوم از قسم اوّل حكمة الإشراق و رساله‏‌هاى دیگرش مانند الواح عمادى و پرتونامه‏، ترکب جسم از اجزای لا یتجزى را مردود دانسته است. هیکل دوم در اثبات تجرد نفس و آنچه از قواى ظاهر و باطن بدان تعلّق دارد؛ در این هیکل، سهروردى آشکارا استقلال و موجود بودن نفس پیش از بدن را انکار کرده و آن را حادث به حدوث بدن دانسته است. هیکل سوم درباره برخى مبادى مشائیان؛ یعنى سه حالت وجوب و امکان و امتناع است که در آن با بحث از رابطه ضرورى میان علّت و معلول و محتوم عقلى دانستن ظهور معلول در صورت حصول علّت کامله، زمینه را برای ارائه هیکل چهارم درباره توحید به معنى اشراقى و نه عددى آن آماده مى‌‏کند. هیکل پنجم در بیان حرکت دورى است در دو فصل:

  1. حرکت فلک خودجوش و از نفس ازلى اوست‏؛
  2. خود فلک و حرکت آن، فیض ازلى الهى است، پس آغاز و انجام ندارد. هیکل ششم نیز در اثبات جاودانگى روان آدمى است که پس از مرگ از بدن جدا شده و به جهان نور می‌‏پیوندد و سخن شیخ در آن به رأى فارابى در این زمینه بسیار ماننده است‏ و سرانجام هیکل هفتم به بیان نبوات و معجزات و کرامات و منامات و بیان چگونگى پیوند روان آدمى با جهان نور در حالت خواب یا جنون مى‏‌پردازد.[۴]

با مقایسه «شواكل الحور» و «إشراق هياكل النّور»، از چشم‏اندازى فلسفى و متناظر به الگوى هستى‌شناختى سهروردى، درمی‌یابیم که‏ بیشتر اعتراض‏ها و خرده‏گیرى‏هاى دشتکى بر دوانى درست و برحق است؛ بااین‌حال، بدزبانى و بى‏حرمتى‏هاى دشتکى، بسا که خواننده را آزرده و حتّى به طرف‌دارى از دوانى برمی‌انگیزد. نکته دیگرى که از مقایسه این شرح‏هاى هياكل النّور برمی‌آید، رابطه پیوسته‏‌اى است که میان جایگاه و پایگاه اجتماعى هریک از این دو عالم نامدار سده‏‌هاى نهم و دهم هجرى با چگونگى پرده‏پوشى و تقیه کردنشان وجود دارد. در واقع، علّت اصلى قشرى‏تر بودن دوانى از دشتکى بازمی‌‏گردد به این که جلال‌الدین به‌عنوان عالمى گنوستیک، روزى‌خوار حاکمان سنّى و ترکمانان متعصّب سده نهم بوده و قشرى نبودن برای او حکم ارتداد یا لااقل قطع ‌روزى روزانه را فرجام می‌‏داده؛ درحالى‌که غیاث‌الدین به خاندانى تعلّق داشته که علم و ثروت و روحانیت را در شیراز سده‏‌هاى نهم و دهم هجرى در خود گرد آورده و به همین دلیل هم به فروتنى برای حاکمان سنى نیازى نداشته‏‌اند و گنوستیسیسم خود را آشکارتر بیان می‌‏کرده‌‏اند.[۵]

وضعیت کتاب

متن عربى هياكل النور‌ تاکنون چندین ‌بار به چاپ‌ رسیده‌ و متن فارسی آن نیز نخستین‌ بار در مجموعه مصنفات شیخ اشراق منتشر شده است.[۶]

برخی ترجمه فارسی هياكل النور را هم از خود سهروردی می‌دانند. گویا تنها شاهد بر درستى انتساب این ترجمه به سهروردى آن است که شهرزورى در سیاهه آثار وى به هياكل النور فارسی تصریح کرده است.[۷]

بیشتر پاورقی‌های کتاب به اختلاف نسخه‌ها اختصاص یافته است. ‌ فهرست مطالب در ابتدای کتاب و نمایه آیات، روایات، اشعار، کسان و جای‌ها، کتاب‌ها، گروه‌ها، اصطلاحات و موضوعات و منابع و مآخذ در انتهای آن ذکر شده است.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه مصحح، ص53
  2. ر.ک: کریمی زنجانی اصل، محمد، ص38؛ مقدمه مصحح، ص47-46
  3. مرادخانی، زهرا، ص49
  4. ر.ک: کریمی زنجانی اصل، محمد، ص35-33
  5. ر.ک: همان، ص54-53
  6. مرادخانی، زهرا، ص48
  7. ر.ک: مقدمه مصحح، ص49

منابع مقاله

  1. مقدمه مصحح و متن کتاب.
  2. کریمی زنجانی اصل، محمد، مقدمه بر «هياكل النور»، تهران، نشر نقطه، چاپ اول، 1379.
  3. مرادخانی، زهرا، «معرفی تحلیلی یک مقاله، یک کتاب: نگاهی به آثار شیخ اشراق»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله کتاب ماه فلسفه، شهریور 1388، شماره 24، صفحه 39 تا 54.

وابسته‌ها

هياكل النور (متن عربی، ترجمه کهن فارسی، شرح فارسی از عهد آل مظفر)

سهروردی، یحیی بن حبش

مجموعه‌ مـصنفات‌ شـیخ اشـراق

فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق شهاب‌الدین سهروردى

ثلاث رسائل