الأربعين في أصول‌الدين

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الأربعین في أصول الدین
NUR01064J1.jpg
پدیدآوران غزالی، محمد بن محمد (نویسنده)
عنوان‌های دیگر کتاب الأربعین في أصول الدین
ناشر دار الکتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون
مکان نشر بیروت - لبنان
سال نشر 1409 ‌‎ق یا 1988 م
چاپ 1
موضوع

اخلاق اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14

عرفان

فروع دین
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏247‎‏/‎‏35‎‏ ‎‏/‎‏غ‎‏4‎‏الف‎‏4
نورلایب مشاهده

الأربعين في أصول‌الدين، اثر محمد غزالى (450 - 505ق) كه از شخصيت‌هاى بزرگ اسلام در قرن 6 هجرى مى‌باشد. كتاب فوق به زبان عربى، ساده و روان نگاشته شده است.

انگيزه تألیف

غزالى از آن جا كه حدود ده سال وادى گمنامى و انزوا و خلوت و انس با ذكر خدا پيشه خود ساخت و به تطهير قلب و تزكيه نفس و اجتناب از خلق و پرداختن به خالق بسر برد، به مطلوبش رسيد‌ ‎و گوهر حقيقت را يافت و به این نتيجه رسيد‌ ‎كه لازم است سالك و رهروان طريق حقّ واجد تمام شرايط مذكور باشند، لذا كتاب اربعين را به رشته تحرير درآورد، تا سالك برنامه سلوك خويش را از روى این نوشته تنظيم و برنامه‌ريزى كند.

ساختار

غزالى كتاب خود را با یک مقدّمه شروع مى‌كند و در این مقدّمه یک سؤال را مطرح مى‌كند و آن این كه آيا انسان مى‌تواند بوسيله آيات قرآن (آيات گوهر علم و آيات مرواريد عمل) درهاى خوشبختى را در علم و عمل بشناسد و يا انديشه و كوشش خود، كليد آنها را به دست آورد؟

غزالى پاسخ مى‌دهد، آرى برای انسان این ممكن است، زيرا آن آيه‌ها به دو بخش علمى و عملى تقسيم مى‌شوند و اعمال نيز داراى دو قسم ظاهرى و باطنى است و اعمال باطنى هم بر دو قسم است؛ اول اوصاف و اخلاقى است كه بايد انسان خود را از آنها پاکيزه گرداند و دوم اخلاقى است كه بايد خود را به آنها آراسته كند، بنابراین چهار قسم مى‌شود:

  1. علوم؛ يعنى عقايدى كه بايد در قلب هر فرد مسلمان وجود داشته باشد و مسلمانان مكلفند كه آنها را تصديق و به طور قطع و يقين بپذيرند.
  2. اعمال ظاهر؛
  3. اخلاق بدى كه بايد از آنها اجتناب كرد؛
  4. اخلاق پسنديده و خوبى كه بايد در شخص مؤمن وجود داشته باشد و هر كدام از چهار قسم مذكور شامل ده اصل است.

بعد از مطلب فوق كه در مقدّمه آمده، قسم اول كه خلاصه علوم است و ده اصل آن عبارتند از: در ذات خدا، در پاکيزگى و مبرا بودن خدا، در قدرت خدا، در مورد علم خدا، در رابطه با اراده خدا، در سميع و بصير خدا، در كلام خدا، در افعال خدا، در مورد روز آخرت و اصل دهم در نبوّت است. قسم دوم در عمل‌هاى ظاهر (عبادات) و ده اصل آن شامل: نماز، زكات و بخشش مال، روزه، حج، قرائت قرآن، ذكر خدا در تمام احوال، در طلب مال حلال، در اداى وظيفه نسبت به حقوق مسلمانان، در امر به معروف و نهى از منكر و اصل دهم پيروى از سنّت حضرت رسول خدا(ص) است.

قسم سوم، در تزكيه قلب از اخلاق ناپسند و بد است كه اينها هرچند شماره آنها زياد است؛ ولى شعبه‌هاى آن را در ده اصل بيان مى‌كند كه آنها عبارتند از: اصل اول حريص بودن در خوردن طعام، اصل دوم حرص بر گفتار كه در این فصل بعضى از اقسام آفت‌هاى زبان را كه به 20 مى‌رسد؛ ولى 5 آفت كه شيوع دارد و غالبا بر زبان‌هاى مردم جارى مى‌شود كه عبارت از: دروغ، غيبت، جدال، ستايش و مزاح را مطرح، و عدل و درمان آنها را بيان مى‌كند.

اصل سوم، در غضب، اصل چهارم در بيان حسد؛ اصل پنجم در بخل؛ اصل ششم جاه‌طلبى؛ اصل هفتم محبّت دنيا؛ اصل هشتم در كبر؛ اصل نهم در عجب و اصل دهم در ريا است.

قسم چهارم، در اخلاق پسنديده كه مشتمل بر ده اصل است كه عبارتند از: توبه، خوف، زهد، صبر، شكر، اخلاص و صدق، توكل، محبّت، راضى بودن به قضاى خدا و اصل دهم يادآورى مرگ است.

و خاتمه كتاب در مناظره با نفس است و بيان مى‌كند: با نفس خود مناظره و گفت‌وگو كن تا او را مطيع سازى كه به سوى خدا برود و از راه راست منحرف نگردد.

و در آخر فهرست موضوع مطلب آمده است.

كتاب فوق به نام كتاب اربعين توسط برهان‌الدين حمدى به فارسی ترجمه شده است و توسط انتشارات اطلاعات در سال 1368(چاپ دوم) چاپ و به بازار نشر آمده است.

كتاب، اثرى است در اصول و فروع دين اسلام و اوصاف حسنه و اخلاق نكوهيده را با استناد به آيات و روايات و سنّت پيامبر گرامى اسلام به طور كامل بيان مى‌كند و بسيارى از مشكلات عقيدتى را با دادن توضيحات كافى و ذكر مثال‌هاى حسى آسان و قابل فهم و درك مى‌سازد و همچنين به بيان وظائف مسلمانان عادى پرداخته است و به نظر مى‌رسد، غزالى خواسته است خلاصه و چكيده كتاب احياء العلوم را در این مختصر به رشته تحرير درآورد.

غزالى كتابى به نام جواهر القرآن نگاشته كه كتاب با پيش درآمدى كه در 19 فصل است، به مباحث قرآنى پرداخته، سپس در بخش دوم، تعداد 779 آيه از آيات قرآن مجيد را به نام گوهر علم و 747 آيه را به نام مرواريد، عمل گلچين نموده است. مقصود از گوهر علم، آياتى است كه از آنها انوار علم بر قلوب مؤمنان مى‌تابد و مراد از مرواريد عمل، آياتى است كه عمل به مدلول آنها مستلزم سعادت دنيا و آخرت است، پس از استخراج و گلچين آيات علمى و عملى خلاصه و چكيده از آنها را در چهل اصل، به نام اربعين في اصول‌الدين نوشته كه این همان بخش لواحق از كتاب جواهر القرآن مى‌باشد كه غزالى اجازه داد كه این بخش از كتاب جداگانه نوشته و مورد استفاده قرار گيرد.

نسخه شناسى

كتاب الاربعين في اصول‌الدين در لكهنو در سال 1316ق و در بيروت 1984 ميلادى چاپ و منتشر شده است.

چاپ حاضر در برنامه در قطع وزيرى و به زبان عربى و توسط دار الكتب العلميّه بيروت لبنان در سال 1409ق(1988 ميلادى) چاپ اول در 185 صفحه مى‌باشد.

منابع مقاله

ابوحامد غزالى، كتاب الاربعين في معرفة اصول‌الدين، ترجمه برهان‌الدين حمدى، تهران، انتشارات اطلاعات، 1364.

موسوى بجنوردى، كاظم، دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، تهران، 1372، مركز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى زير نظر صدر حاج سيد‌‎جوادى، احمد، دائرةالمعارف تشيع، ج 12، تهران، 1386، نشر شهيد سعيد محبّى.