الأغراض الطبية و المباحث العلائية

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الأغراض الطبیة و المباحث العلائیة
NUR12450J1.jpg
پدیدآوران جرجانی، اسماعیل بن حسن (نویسنده)
ناشر دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ
مکان نشر تهران - ایران
سال نشر 1384 ش
چاپ 1
شابک964-03-9386-4
موضوع

پزشکی اسلامی - متون قدیمی تا قرن 14

پزشکی ایرانی

پزشکی سنتی - متون قدیمی تا قرن 14

نثر فارسی - قرن 6ق.
زبان فارسی
تعداد جلد 2
کد کنگره
‏R‎‏ ‎‏128‎‏/‎‏3‎‏ ‎‏/‎‏ج‎‏4‎‏الف‎‏6

الاغراض الطبّيه و المباحث العلائيه تأليف سيد‌‎اسماعيل جرجانى بزرگ‌ترين پزشک قرن ششم هجرى (متوفى 531ق) به زبان فارسی است. جرجانى در دوران حكومت علاء‌الدوله آتسز خوارزمشاه و به درخواست وى كه كتاب خفى علائى را كم‌حجم و ذخيره خوارزمشاهى را مبسوط مى‌دانستند، اين كتاب را نگاشت.

ساختار

كتاب مشتمل بر دو جلد و چهار بخش است. سه بخش كتاب در جلد اول و بخش چهارم در جلد دوم آمده است. هر یک از بخش‌هاى كتاب نيز به ابواب مختلف تقسيم مى‌شود.==گزارش محتوا== كتاب الاغراض تنها خلاصه ساده و گسترده ذخيره خوارزمشاهى نيست، بلكه كتابى نوين است كه مؤلف دانشمند و بزرگوار آن پس از چندين دهه كار، در وقت كمال و پایان عمر نگاشته است. وى كتاب مادر يعنى ذخيره را به‌هم ريخته، برخى از باب‌ها و مطلب‌ها را از نو درهم آميخته، خلاصه و تكميل كرده، گاهى سخن‌هايى ديگر آورده و برخى از مشكلات را حل كرده، در بحث تصرف نموده، و خلاصه طرحى نو در انداخته است.

الاغراض الطبيه یکى از منابع اصيل واژگان و تركيب كلمات زبان فارسی، چه پزشکى و چه غيرپزشکى است. اين كتاب گرانقدر به حد خود، همان ارجمندى ذخيره خوارزمشاهى را دارد، و بر هر فارسی زبان دانش‌پژوهى است كه از اين خرمن گل، برگ‌هايى برگيرد و از شكوفائى آن، بهره معنوى گيرد. آنان كه به ژرفناى اين كتاب بنگرند، رگه‌هائى از كلمات مولوى و سعدى و حافظ را در آن مى‌يابند. بر همت والاى ادب دوستان پارسى است كه از فوائد ادبى و دستورى آن بهره‌مند شوند و به ديگران بهره رسانند.

الاغراض الطبيه، گذشته از آن‌كه نمايانگر ژرفناى پزشکى كهن ایران و مشرق زمين است و از اين جهت جويندگان اين رشته را بسيار به كار آيد، هنوز نيز قسمت‌هايى از آن كاربرد مفيد دارد و بر هر پزشک ایران دوست و فرهيخته‌اى است كه آن را بخواند و از آن كسب فيض نمايد.

علاوه بر اين، كتاب الاغراض الطبّيه همانند اثر ديگر مؤلف يعنى ذخيره خوارزمشاهى منبعى از اقوال و سخنان پزشکان بزرگ قبل از مؤلف و نيز نوآورى‌ها و تجربيات ارزنده او به شمار مى‌رود كه خواننده كتاب با اندك تورقى صدق اين مدعا را تأييد خواهد نمود.

خلاصه مطالب كتاب به شرح زير است:

بخش اول:

قسمت علمى كتاب در پانزده گفتار تدوين شده است و اساس مطالب آن چنين است: تعريف، موضوع، و منفعت طب، اركان (زمين، آب، هوا و آتش)، انواع مزاج‌ها و مزاج معتدل، اخلاط (خون، بلغم، صفرا و سودا).

تشريح اندام‌هاى مختلف فيزيولوژى، انواع قوت‌ها، قوت حيوانى، نفسانى و كارهاى آنها، تندرستى و بيمارى، سبب و عرض، اساس بيمارى‌هاى مزاجى و اندام‌هاى مركب، تشخيص بيمارى‌ها، نبض و حالت‌هاى مختلف آن.

بخش دوم:

در یک گفتار كه شانزده باب است به نگهداشت بهداشت (حفظ الصحة) اختصاص دارد كه در آن مباحث زير، مورد بحث قرار گرفته است:

تدبير هوا، فصل‌هاى‌مختلف سال، شهر و خانه و مسكن، انواع غذاها و نوشيدنى‌ها، خواب و بيدارى، حركت و سكون، استفراغ و دفع مضار بدن، خون‌گيرى و حجامت، جماع، اعراض نفسانى، بهداشت پيران و مسافران.

بخش سوم:

ويژه داروشناسى و داروسازى است كه در آن داروهاى ساده (مفرده) و تركيب‌هاى داروئى (قرابادين) مورد بحث قرار گرفته است. داروهاى مفرده عبارتند از داروهاى غذايى، داروهاى با منشأ حيوانى و داروهاى مطلق نباتى و معدنى.

كتاب قرابادين شامل داروهاى تركيبى اساسى زير است: سكن‌گبين‌ها، سركه‌ها، شراب ميوه‌ها، داروهاى ليسيدنى (لعوق‌ها)، قرص‌ها، گردهاى داروئى (سفوف)، ضمادها و داروهاى ماليدنى، گوارش‌ها، انواع مختلف معجون‌ها؛ داروهاى خيساندنى، داروهاى دهان و حلق و حنجره و مانند آن.

بخش چهارم:

نيمى از كتاب الاغراض را تشكيل مى‌دهد و مربوط به بيمارى‌هاى سر تا پا و درمان آنهاست. اين بخش از بيست‌وشش گفتار تشكيل شده كه هر یک از آنها، باب‌ها و مدخل‌هاى گوناگون و روشن‌گرى را دربر مى‌گيرد.

وضعيت كتاب

كتاب به كوشش دكتر حسن تاج‌بخش بر اساس پنج نسخه خطى تصحيح و منتشر شده است.محقق در مقدمه‌اى مفصل كه بر اين كتاب نگاشته به زندگى و آثار سيد‌‎اسماعيل جرجانى، كتاب الاغراض الطبيه و شيوه تصحيح آن اشاره مى‌نمايد.

همچنين درپایان جلد دوم فرهنگ‌نامه‌اى تدوين شده، تا مطالعه كتاب الاغراض الطبيه آسان‌تر شود. در اين فرهنگ نامهاى لاتين و انگليسى گياهان دارويى با مراجعه به مدارک و منابع معتبر و اصلى ضبط شده و برای ساير داروها و همچنين واژگان پزشکى اصلى كتاب معادل‌هاى انگليسى ارائه شده است.

پاورقى‌هاى كتاب بيشتر پيرامون اختلاف نسخ است و برخى از پاورقى‌ها هم مقايسه‌اى بين الاغراض الطبيه و ذخيره خوارزمشاهى است.

منابع مقاله

مقدمه و متن كتاب