الأنظار التفسيرية للشيخ الأنصاري

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏الأنظار التفسيرية للشيخ الأنصاري
NUR16104J1.jpg
پدیدآوران

انصاری، مرتضی بن محمدامین (نويسنده)

محبي، صاحبعلي (گردآورنده)

مرکز الثقافه و المعارف القرآنيه (گردآورنده)
ناشر مکتب الإعلام الإسلامي. مرکز النشر
مکان نشر ايران - قم
سال نشر مجلد1: 1376ش , 1418ق,
شابک964-424-282-3
موضوع

تفاسير فقهي - شيعه

فقه جعفري - قرن 13ق.

قرآن - احکام و قوانين
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏BP‎‏ ‎‏99‎‏/‎‏6‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏8‎‏الف‎‏8‎‏
نورلایب مشاهده

الأنظار التفسيرية للشيخ الأنصاري، تدوین صاحبعلی محبی، مشتمل بر دیدگاه‎ها و نظرات تفسیری شیخ انصاری است که از خلال آثار و نوشته‎های وی گردآوری شده است. محمدهادی معرفت و صاحبعلی محبی بر این کتاب به عربی مقدمه نوشته‎اند.

ساختار

کتاب، مشتمل بر مقدمه‎ای مختصر، مقدمه‎ای تحقیقی در شرح حال شیخ انصاری و آثار او، مقاله‎ای با عنوان «بحوث حول القرآن و علومه» و تفسیر آیات به‎ترتیب سوره‎های قرآن کریم است.

گزارش محتوا

از اولین انواع تفسیر موضوعی، تفسیر فقهی قرآن کریم است که با نام «آيات الأحكام» شناخته می‎شود و از دقیق‎ترین تفاسیر و متقن‎ترین آنهاست. اولین تفسیر فقهی قرآن، تفسیر امام محمد بن ادریس شافعی (متوفی 204ق) است که احمد بن حسین بیهقی نیشابوری صاحب کتاب «السنن الكبری» (متوفی 458ق) آن را گردآوری و تدوین کرده است. پس از او احمد بن علی رازی مشهور به جصاص (متوفی 370ق) با نوشتن «أحكام القرآن»، آيات الأحكام را توسعه داد. همچنین دیگر فقها به‎طور مستقل یا در ضمن نوشته‎های فقهی فراگیر خود به موضوع آيات الأحكام پرداختند. اولین عالم شیعی که در رساله مستقلی به این موضوع پرداخت، قطب‎الدین سعید بن هبة‎الله راوندی (متوفی 573ق) است که عالمی جامع‎الاطراف بوده و در علوم مختلف اسلامی آثاری نوشته است و «منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة» از مهم‎ترین آثار اوست و ابن ابی‎الحدید در شرح نهج البلاغه بر آن اعتماد کرده است. پس از آن «أحكام القرآن» فاضل مقداد سیوری (متوفی 826ق) با نام «كنز العرفان في فقه القرآن» از بهترین و کامل‎ترین کتب آيات الأحكام است. «زبدة البيان في أحكام القرآن» احمد بن محمد اردبیلی (متوفی 993ق) و «مسالك الأفهام إلی آيات الأحكام» فاضل جواد کاظمی و «قلائد الدرر في بيان آيات الأحكام بالأثر» احمد بن اسماعیل جزایری (متوفی 1159ق) از دیگر آثار در این موضوع است[۱]‎.

اما کتاب حاضر را صاحبعلی محبی از تألیفات فقهی و اصولی شیخ انصاری استخراج کرده است. این اثر از نفیس‎ترین آثار اصحاب قلم معاصر در موضوع خود است[۲]‎.

محقق کتاب همچنین در مقدمه تحقیقی خود آراء و نظرات شیخ انصاری را حائز اهمیت فراوان برای محققین فقهی دانسته تا جایی‎ که برخی از فقها بر او لقب «خاتم الفقهاء» گذاشته‎‎اند؛ بنابراین گردآوری آراء و مباحث تفسیری وی از کتب و رسائلش ضروری است؛ چراکه شیخ گام‎های وسیعی در راه فهم و تفسیر قرآن کریم برای ما برداشته است. او اگرچه تألیف مستقلی در تفسیر به‎جای نگذاشته است، اما مباحث و نظرات او در زمینه تفسیر در کتب و رسائلش مابین تفسیر و استشهاد و استدلال پراکنده است. آیاتی که شیخ به‎نحوی از انحا ذکر کرده، بیش از چهارصد آیه است و اگر این مطالب پراکنده در کتاب مستقلی جمع شود، به‎وسیله آن خدمت بزرگی به مجامع علمی و محققین و متفکرین کرده‎ایم؛ چراکه شیخ انصاری به آراء عمیق و نظرات محکم در معارف و مباحث دینی از دیگر علما متمایز است. از سوی دیگر با این عمل، بخشی از حقوقی که شیخ بر گردن ما دارد را ادا کرده‎ایم[۳]‎.

شایسته است بدانیم که شیخ بر کامل بودن مباحث و عمیق و دقت نظر در آنها تأکید داشته است؛ لذا به کتبی که آن دیدگاه‎ها را در بر داشته فراوان مراجعه می‎کرده است و نظرات اصولیون و فقها و مفسرین را استخراج می‎کرده و مورد بحث و نقد و ارزیابی قرار می‎داده است؛ به‎عنوان مثال به هنگام سخن از آیه نبأ و کیفیت استدلال به آن و ذکر اشکالات وارد بر آن، به آثار متعددی چون «عدة الأصول»، «الذريعة»، «الغنية»، «مجمع البيان»، «غاية البادي» و «معارج الأصول» مراجعه کرده است. این تتبع، عمق در فهم و احاطه به همه ابعاد موضوع را افزایش می‎داده است[۴]‎. لکن به هنگام استدلال به یک آیه برای اثبات احکام فقهی و فرعی در تفسیر آیات بر روایات اعتماد کرده و کم دیده می‎شود که در تفسیر و فهم آیات در ابواب فقه بر روایت اعتماد نکند؛ مگر آنکه در تفسیر آن آیه روایتی وارد نشده یا به روایتی دست نیافته باشد. در مواردی هم که شیخ برای استنباط از خود آیه استفاده کرده است، روایت را برای تأیید درستی آنچه از آیه فهمیده، ذکر کرده است؛ به‎عنوان مثال در بحث پیرامون آیه نفر و دلالت آن بر وجوب تفقه و انذار، اشکالاتی را مطرح کرده و جواب داده است، سپس به روایت فضل بن شاذان از امام رضا(ع) و روایت علی بن حمزه از امام صادق(ع) و... استناد کرده و می‎گوید: «از جمله روایاتی که بر ظهور آیه در وجوب تفقه و انذار دلالت دارد، استشهاد امام(ع) به آیه بر وجوب تفقه و انذار در اخبار فراوان است»[۵]‎.

محقق اثر در ادامه مقدمه به شیوه عمل خود در استخراج مباحث تفسیری اشاره کرده و جاهایی را که از آنها تفاسیر را استخراج کرده، ذکر نموده که از آن جمله است: جاهایی که شیخ به آیه‎ای برای اثبات حکمی تمسک کرده یا در تأیید مدعایش به آیه‎ای استشهاد کرده یا تعارض بین دو آیه یا مجموعه‎ای از آیات را ذکر کرده است. سپس از سی کتاب یا رساله شیخ نام برده و تذکر داده که آثار شیخ به این موارد منحصر نیست، اما در دیگر آثار شیخ هیچ مبحث تفسیری ذکر نشده است[۶]‎.

وضعیت کتاب

آدرس آیات و روایات و مباحث تفسیری در پاورقی‎های کتاب ذکر شده است.

فهارس آیات تفسیرشده، آیات ذکرشده در مصنفات شیخ انصاری، احادیث نبی(ص) و ائمه اطهار(ع)، روایات موصوفه، روایاتی که قائل آنها ذکر نشده است، اعلام، اسامی انبیا و ائمه معصومین(ع) ، عناوین و مصادر تحقیق در انتهای کتاب ذکر شده است.

پانویس

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.

وابسته‌ها