الإشارة في أصول الفقه

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الإشارة في أصول الفقه
NUR56815J1.jpg
پدیدآوران

ابن جزی، محمد بن احمد (نویسنده)

ش‍اف‍ع‍ی، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ اس‍م‍اع‍یل‌ (محقق)

باجی، سلیمان بن خلف (نویسنده)
عنوان‌های دیگر

الحدود في الأصول

تقريب‌ الأصول‌ الي‌ علم‌ الأصول‌
ناشر دار الکتب العلمية
مکان نشر لبنان - بيروت
سال نشر 1424ق. = 2003م.
چاپ چاپ اول
شابک2-7451-3757-3
موضوع

اصول فقه اهل سنت

حدود (فقه)
زبان عربي
تعداد جلد 1
کد کنگره
ب2الف5 / 155/6 BP ‏


الإشارة في أصول الفقه، اثر ابوالولید سلیمان بن خلف بن سعد بن ایوب باجی ذهبی مالکی (متوفی 474ق)، کتابی است در علم اصول که به‌همراه کتاب دیگر همین نویسنده، تحت عنوان «الحدود في الأصول» و به‌همراه کتاب «تقريب الوصول إلی علم الأصول» تألیف ابوالقاسم محمد بن احمد جزی کلبی غرناطی مالکی (متوفی 741ق)، با تحقیق محمد حسن محمد حسن اسماعیل به چاپ رسیده است.

ساختار

کتاب «الأشاره في أصول الفقه» با مقدمه محقق آغاز و مطالب در ابواب و فصول متعددی، عرضه شده است. کتاب «الحدود في الأصول» نیز با مقدمه کوتاه محقق آغاز و مطالب بدون فصل‌بندی و باب‌بندی خاص در ذیل عناوین متعدد ارائه شده است.

کتاب «تقريب الوصول إلی علم الأصول» هم با مقدمه محقق آغاز و مطالب در پنج فن و هر فن در چندین باب، سامان‌دهی شده است.

گزارش محتوا

در مقدمه کتاب نخست، ابتدا شرح حال مختصری از قاضی ابوالولید باجی آمده[۱] و سپس نسخه خطی کتاب، توصیف شده است[۲].

کتاب «الإشارة في أصول الفقه»، با بیان وجوب نظر و دقت در مسائل و استدلال در آنها آغاز[۳] و با مسائل مربوط به تقلید، مانند: تقلید عامی از عالم، تقلید عامی از عامی[۴]، آنچه بر مستفتی عامی لازم است، آنچه در آن اجتهاد لازم است و آنچه لازم نیست[۵]، مواردی که تقلید در آنها جایز است و مواردی که جایز نیست[۶]، تقلید از مجتهدی که در قید حیات نیست[۷] و... ادامه پیدا کرده است.

پس از این مطالب، به‌صورت کوتاه و مختصر، به حجیت سنت پیامبر(ص)[۸]، استدلال و قیاس[۹] اشاره شده و سپس، از مباحثی همچون عموم و خصوص[۱۰]، اوامر و نواهی[۱۱]، افعال نبی[۱۲]، حجیت خبر متواتر[۱۳]، خبر واحد[۱۴]، خبر مرسل[۱۵]، اجماع اهل مدینه[۱۶] و دلیل خطاب[۱۷]، سخن به میان آمده است.

نویسنده در بخشی از کتاب، به بحث پیرامون این موضوع پرداخته است که آیا خطاب واحد، خطاب به جمیع محسوب می‌شود یا نه؟ به‌عبارت‌دیگر، اگر پیامبر(ص) عین واحدی را مورد خطاب قرار دهد، آیا این خطاب، خطاب به همگان، با وجود مشارکت در جنس، است یا خیر[۱۸].

از دیگر مطالب و موضوعات کتاب، می‌توان به عامی که برخی از آن تخصیص خورده، قیاس بر مخصوص[۱۹]، استثنای عقب جمله[۲۰]، فور و تراخی در امر[۲۱]، تکرار و مره[۲۲]، نسخ قرآن به‌واسطه سنت[۲۳]، حظر و اباحه[۲۴]، استصحاب حال[۲۵]، تخصیص علت[۲۶]، اقسام ادله شرعی[۲۷]، مسائل مربوط به نهی[۲۸] و احکام استثناء[۲۹] اشاره نمود.

نویسنده در پایان کتاب نخست، به مبحث ناسخ و منسوخ پرداخته[۳۰] و پس از آن، در باب اجماع و احکام آن[۳۱]، قیاس[۳۲]، استصحاب حال[۳۳] و احکام ترجیح[۳۴]، سخن گفته است.

کتاب «الحدود في الأصول»، با مقدمه کوتاه محقق در اشاره به ترجمه مؤلف در مقدمه نخست، آغاز شده و سپس در متن از موضوعاتی، همچون: حد، علم، علم ضروری، علم نظری، اعتقاد و اقسام آن، جهل، شک، ظن و اقسام آن، سهو و اقسام آن، عقل، فقه، اصول فقه، دلیل، مستدل، مستدل‌علیه، استدلال، بیان، هدایت، نص، ظاهر، عموم، خصوص، مجمل، مفسر، محکم، متشابه، مطلق، مقید، تأویل، نسخ، دلیل الخطاب، لحن الخطاب، فحوی الخطاب، حصر، معنی الخطاب، حقیقت، مجاز، امر، واجب و... سخن به میان آمده است.

کتاب «تقريب الوصول إلی علم الأصل» نیز با مقدمه محقق در ترجمه مصنف کتاب و وصف نسخه مخطوط[۳۵] آغاز شده و مطالب دربردارنده پنج فن و هر فن، ده باب، به شرح ذیل می‌باشد: در فن نخست، به بحث پیرامون معارف عقلی پرداخته شده است. بدین منظور، ابتدا مدارک علوم که عبارتند از تصور و تصدیق، معرفی شده[۳۶] و سپس، به مباحثی همچون اسماء الفاظ[۳۷]، دلالت[۳۸]، فرق بین جزئی و کلی، کل و جزء و کلیت و جزئیت[۳۹]، انواع حجج عقلی[۴۰]، انواع قیاس منطقی[۴۱] و برهان[۴۲] پرداخته شده است.

در فن دوم، به بحث از نقش معارف لغوی در مباحث علم اصول پرداخته شده و مباحثی همچون وضع، استعمال و حمل[۴۳]، حقیقت و مجاز[۴۴]، اقسام مجاز[۴۵]، عموم و خصوص[۴۶]، تخصیص[۴۷]، مطلق و مقید[۴۸]، نص، ظاهر، مؤول و مبین[۴۹]، تعارض مقتضیات الفاظ[۵۰]، امر و نهی[۵۱] و معانی حروف[۵۲] مطرح گردیده است.

در فن سوم، به بحث از احکام شرعی در علم اصول، پرداخته شده است. نویسنده در این بخش، ابتدا اقسام احکام را معرفی نموده[۵۳] و سپس، به مباحثی همچون واجب موسع و مخیر[۵۴]، شروط تکلیف[۵۵]، اوصاف عبادات[۵۶]، حسن و قبح[۵۷]، اقسام حقوق[۵۸] و تصرفات مکلفین در اعیان[۵۹]، پرداخته است.

فن چهارم، به بحث پیرامون ادله احکام اختصاص یافته است و بدین منظور، از مباحثی همچون حصر ادله[۶۰]، حجیت قرآن[۶۱] و سنت[۶۲]، حجیت خبر متواتر[۶۳] و خبر واحد[۶۴]، ناسخ و منسوخ[۶۵]، حجیت اجماع[۶۶]، حجیت قیاس[۶۷] و شروط[۶۸] و انواع آن[۶۹]، مفسدات قیاس[۷۰] و حجیت استصحاب، برائت اصلی، اخذ به اخف، استقراء و استحسان[۷۱]، مصالح مرسله و سد ذرایع[۷۲]، سخن به میان آمده است.

در فن پنجم، به موضوع اجتهاد، تقلید، فتوا و تعارض و ترجیح پرداخته شده است[۷۳].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب، در انتهای کتاب آمده و در پاورقی‌ها، به ذکر منابع پرداخته شده است[۷۴].

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه محقق، ص5
  2. ر.ک: همان، ص7
  3. ر.ک: متن کتاب، ص14
  4. ر.ک: همان، ص17
  5. ر.ک: همان، ص18
  6. ر.ک: همان، ص19
  7. ر.ک: همان
  8. ر.ک: همان، ص21
  9. ر.ک: همان، ص22
  10. ر.ک: همان، ص23
  11. ر.ک: همان، ص24
  12. ر.ک: همان، ص25
  13. ر.ک: همان
  14. ر.ک: همان، ص26
  15. ر.ک: همان، ص27
  16. ر.ک: همان، ص28
  17. ر.ک: همان، ص31
  18. ر.ک: همان، ص36
  19. ر.ک: همان، ص37
  20. ر.ک: همان، ص38
  21. ر.ک: همان، ص39
  22. ر.ک: همان
  23. ر.ک: همان، ص40
  24. ر.ک: همان، ص42
  25. ر.ک: همان، ص43
  26. ر.ک: همان، ص48
  27. ر.ک: همان، ص54
  28. ر.ک: همان، ص58
  29. ر.ک: همان، ص64
  30. ر.ک: همان، ص68
  31. ر.ک: همان، ص71
  32. ر.ک: همان، ص76
  33. ر.ک: همان، ص81
  34. ر.ک: همان، ص83
  35. ر.ک: مقدمه محقق، ص137-‌139
  36. ر.ک: متن کتاب، ص141
  37. ر.ک: همان، ص144
  38. ر.ک: همان، ص145
  39. ر.ک: همان، ص146
  40. ر.ک: همان، ص147
  41. ر.ک: همان، ص148
  42. ر.ک: همان، ص149
  43. ر.ک: همان، ص155
  44. ر.ک: همان، ص156
  45. ر.ک: همان، ص157
  46. ر.ک: همان، ص158
  47. ر.ک: همان
  48. ر.ک: همان، ص161
  49. ر.ک: همان، ص162
  50. همان، ص165
  51. ر.ک: همان، ص165
  52. ر.ک: همان، ص167
  53. ر.ک: همان، ص169
  54. ر.ک: همان، ص170
  55. ر.ک: همان، ص171
  56. ر.ک: همان، ص171
  57. ر.ک: همان، ص172
  58. ر.ک: همان، ص174
  59. ر.ک: همان، ص175
  60. ر.ک: همان، 176
  61. ر.ک: همان
  62. ر.ک: همان، ص177
  63. ر.ک: همان، ص179
  64. ر.ک: همان
  65. ر.ک: همان، ص183
  66. ر.ک: همان
  67. ر.ک: همان، ص185
  68. ر.ک: همان
  69. ر.ک: همان
  70. ر.ک: همان، ص188
  71. ر.ک: همان، ص191
  72. ر.ک: همان، ص192
  73. ر.ک: همان، ص194
  74. ر.ک: پاورقی، ص110

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.

وابسته‌ها