التنبیهات العَلیّة علی وظائف الصلاة القلبیة

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏التنبیهات العَلیّة علی وظائف الصلاة القلبیة
NUR18831J1.jpg
پدیدآوران

شهید ثانی، زین‌‎الدین بن علی (نویسنده)

بصری، صفاء‌الدین (محقق)
ناشر آستانة الرضوية المقدسة، مجمع البحوث الإسلامية
مکان نشر مشهد مقدس - ایران
سال نشر 1371 ش یا 1413 ‌‎ق
چاپ 1
موضوع نماز
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‎‏BP‎‏ ‎‏186‎‏ ‎‏/‎‏س‎‏9‎‏ت‎‏9
نورلایب مشاهده

التنبيهات العلية على وظائف الصلاة القلبية يعنى بيدارگرى‌هاى برتر در باب وظيفه‌هاى قلبى نماز، از آثار سودمند محقق و فقيه شيعى قرن دهم؛ شيخ زين‌الدين بن نورالدين على بن احمد عاملى جبعى، معروف به شهيد ثانى (جبع 911- 966 استانبول) است كه در آن، نویسنده، آداب و اسرار اخلاقى و عرفانى نماز را توضيح داده است. اين اثر را استاد صفاءالدين البصرى -عضو "مجمع البحوث الاسلامية" وابسته به آستان قدس رضوى- تحقيق كرده است. كتاب حاضر از زمان انتشار تاكنون مورد توجه شديد دانشمندان علوم اسلامى قرار داشته است به طورى كه بيش از دويست نسخه خطى از آن موجود است و بيش از ده بار به زبان فارسی ترجمه و شرح شده است. نویسنده در اين اثر به كتاب "مصباح الشريعة و مفتاح الحقيقة " منسوب به امام جعفر صادق(ع) و همچنين به كتاب "إحياء علوم‌الدين" نوشته غزالى توجه فراوان كرده است. همچنين اين كتاب بر انديشمندان بعدى مانند سيد‌‎نعمةالله جزائرى، ميرزا جوادآقا ملكى تبريزى، شهيد سيد‌‎عبدالحسين دستغيب و امام خمينى(ره) و... بروشنى تأثير گذاشته است.

ساختار

كتاب حاضر، از مقدمه نویسنده و متن اصلى (شامل سه فصل و يك خاتمه) تشكيل شده است. نویسنده در مقدمه، با ذكر معنى قلب، حضور قلب هنگام عبادات به ويژه نماز را مطرح و روشى سودمند ب‍-راى حضور قلب ذكر كرده است.

در فصل اول مقدمات نماز را بيان و آن را به واجب و مستحب تقسيم كرده است.

در فصل دوّم به مقارنات اشاره كرده و آن را هشت مورد دانسته است.

در فصل سوّم با ذكر منافيات نماز، آن را به منافيات كمال و منافيات صحت تقسيم كرده است.

در خاتمه به دو بحث (1- جبران خلل واقع در نماز 2- خصوصيات نمازهاى ديگر-جمعه، عيد، آيات، طواف و...-) پرداخته است. روش نویسنده در اين اثر، نقلى و تحليلى است. نویسنده در مقدمه‌اش كه زمان و مكان و ساير مشخصات نگارش آن معلوم نيست يادآور شده است: اين رساله در اسرار نماز است و اكثر مطالبش همان است كه نصوصى از اهل‌بيت(ع) در مورد آن وارد شده است. [۱] نویسنده نگارش اين اثر را در روز شنبه نهم ذوالحجه سال 951 به پایان رسانده است. [۲] همچنين مصحح با بيان مختصرى در مورد موضوع و ارزش كتاب، نسخه‌هاى خطى مورد اعتمادش را شناسانده و در مورد روش تحقيق و تصحيح توضيح داده است.[۳] مصحح تصاويرى از نسخه‌هاى خطى مورد اعتماد كه براى تصحيح از آن استفاده كرده، آورده است. [۴] همچنين مصحح محترم شرح‌حال نویسنده را به نقل از شاگردش ابن العودى به صورت مفصل آورده است. [۵] و نيز كيفيت شهادت و تاريخ و اسباب آن را و برخى از مراثى شهادتش را ذكر كرده است.[۶]

گزارش محتوا

هر چند درباره محتواى اين اثر سودمند؛ گفتنى‌ها فراوان است ولى به جهت ضيق مجال، به ذكر نمونه‌هایى كوتاه و گويا از مطالب آن اكتفا مى‌شود:

  1. شهيد ثانى در اثر حاضر به كتاب مصباح الشريعة و مفتاح الحقيقة منسوب به امام جعفر صادق(ع) توجه فراوان كرده و در موارد متعددى مطالب و رواياتى از آن ذكر كرده[۷] و همچنين به كتاب احياء علوم‌الدين نوشته غزالى [۸] عنايت كرده و مطالبى از آن آورده است.
  2. نویسنده ريا را يكى از مواردى شمرده كه با صحت نماز منافات دارد يعنى ناسازگار است و چنين افزوده است: ريا دو گونه است: رياى محض و رياى مخلوط. رياى محض آن است كه با اين عملش (نماز) نفع دنيا را بطلبد. و اين ريا، فراگير است و شامل همه موارد ذيل مى‌شود: چه منفعت حرامى را بطلبد چه حلال، يا براى فرار از اينكه به او به چشم حقارت نگاه شود و از زمره خواصّ شمرده نشود. و رياى مخلوط به اين معنا است كه موارد مذكور در رياى محض را همراه با تقرب به خداى تعالى قصد كند. و هر دو تاى اين رياها عمل را فاسد مى‌سازد بلكه رياى محض ارزش بحث و گفتگو ندارد و دومى شرك به خداى تعالى در عبادت است كه قبلا گذشت كه خداوند متعال عمل ريايى را نمى‌پذيرد و به همان شریک واگذار مى‌كند و آن همان شرك خفى است.... [۹]
  3. نویسنده در مورد معناى "الله اكبر" چنين نوشته است: تكبير معنايش اين است كه خداى سبحان از هر چيزى بزرگتر است يا برتر از آن است كه وصف شود يا بزرگتر از آن است كه با حواسّ درك شود يا با مردم مقايسه شود. همچنين او افزوده است: پس وقتى زبانت اين جمله را گفت شايسته است كه قلبت آن را تكذيب نكند. اگر در قلبت چيزى بزرگتر از خداى تعالى باشد، خدا شهادت خواهد داد كه تو راستگو نيستى...[۱۰]
  4. كتاب حاضر هر چند مستند نيست و نویسنده خودش اسناد و منابع روايات مورد استفاده‌اش را نياورده است ولیكن بسيارى از رواياتش در منابع روايى مانند كافى، معانى الاخبار، امالى و... يافت مى‌شود و مصحح محترم هم آدرس آن منابع را با ذكر شماره جلد و صفحه ذكر كرده است و البته برخى از رواياتش در هيچ منبع روايى يافت نمى‌شود و اين يكى از اشكالات غير قابل دفاع اين كتاب است. به عنوان مثال نویسنده روايت "إنّ اللّه تعالى يعطى الدّنيا بعمل الآخرة، و لا يعطى الآخرة بعمل الدّنيا" را به نقل از پيامبر(ص) و بدون ذكر اسناد و منبع آورده [۱۱] و مصحح در پاورقى نوشته است كه به بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام مراجعه شود كه در آن روايتى است كه به همين معنا دلالت دارد و شماره جلد و صفحه مورد نظر را آورده است. وقتى به بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام و همان جلد و صفحه مراجعه مى‌كنيم مصحح در پاورقى چنين آورده است: "لم اجده في مظانه" يعنى در محلش نيافتم! [۱۲]

وضعيت كتاب

براى كتاب حاضر، افزون بر فهرست تفصيلى مطالب، فهرست‌هاى فنى (آيات، روايات، احاديث قدسى، حكايات و اقوال، امثال، اعلام و منابع تحقيق) نيز فراهم شده و در پایان كتاب ذكر شده است. هر چند كتاب حاضر، مستند است و مصحح ارجاعاتش را به صورت پاورقى ذكر كرده است: در اين پاورقى‌ها، اختلاف نسخه‌ها بيان شده [۱۳] و گاه نام و نشان آيات و سوره‌ها آمده [۱۴] و گاهى نام منبع مورد استفاده با ذكر شماره جلد و صفحه ذكر شده[۱۵] گاهى توضيحاتى در مورد شخصيتها و رجال آمده[۱۶] و گاهى لغتى را معنا كرده است [۱۷] شايان توجه است كه كتاب حاضر مانند سائر آثار شهيد ثانى مورد توجه دانشمندان اسلامى از زمان نگارش و انتشار تاكنون قرار گرفته است به طورى كه بيش از دويست نسخه خطى از اين اثر وجود دارد و همچنين بيش از ده بار به فارسی ترجمه و شرح شده است. همچنين تأثير اين كتاب بر آثار انديشمندان بعدى مانند "الأنوار النعمانيّة" نوشته سيد‌‎نعمة الله جزائرى و "أسرار الصلاة" نوشته ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى و "صلاة الخاشعين" نوشته شهيد دستغيب و کتاب‌هاى "آداب الصلاة" و "سرّ الصلاة" هر دو نوشته امام خمينى(ره) به خوبى آشكار است. م‍-حقق براى تصحيح اين كتاب از چهار نسخه سه نسخه خطى و يك نسخه چاپ سنگى- استفاده كرده است. [۱۸]

پانویس

  1. مقدمه كتاب، ص66
  2. متن كتاب، ص191
  3. ر.ک: مقدمه كتاب، ص46- 50
  4. همان، ص53- 58
  5. ر.ک: همان، ص21- 42
  6. ر.ک: همان، ص42- 46
  7. ر.ک: متن كتاب، ص96 پاورقى 5 و ص98 پاورقى 6 و ص100 پاورقى 7 و...
  8. ر.ک: همان، ص76 پاورقى 4 و ص77 پاورقى 1 و 2 و ص87 پاورقى 5 و...
  9. همان، ص145- 151
  10. همان، ص115
  11. همان، ص174
  12. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام ج13 ص412
  13. مثلاً همان، ص64 پاورقى 1- 5 و ص64 پاورقى 3- 4 و...
  14. ر.ک: همان، ص70 پاورقى 1 و...
  15. ر.ک: همان، ص79 پاورقى 3 و...
  16. ر.ک: همان، ص82 پاورقى 2 و...
  17. ر.ک: همان، ص65 پاورقى 1 و...
  18. مقدمه كتاب، ص48


منابع مقاله

  1. مقدمه و متن كتاب.
  2. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام، العلامة الشيخ محمدباقر المجلسى، دار إحياء التراث العربى، بيروت الطبعة الثانية 1403ق.