الجمان في تشبيهات القرآن (عربي)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الجمان في تشبيهات القرآن (عربي)
NUR22032J1.jpg
پدیدآوران

ابن ناقیا، عبدالله بن محمد (نویسنده)

دایه، محمد رضوان (محقق)

زرزور، عدنان محمد (محقق)
ناشر دولة الکویت، وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة
مکان نشر کویت - کویت
سال نشر 1968 م
چاپ 1
موضوع قرآن - مسایل لغوی
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏82‎‏/‎‏3‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ج‎‏804‎‏

الجمان في تشبيهات القرآن، كتابى است با موضوع تشبيهات قرآن كريم، تأليف ابوالقاسم عبداللّه بن محمد بن حسین، معروف به ابن ناقيا بغدادى، شاعر، كاتب، اديب و لغوى، درگذشته به سال 485ق. اين كتاب، به زبان عربى است و با تحقيق دو تن از پژوهشگران به نام‌هاى عرب عدنان محمد زرزور و محمد رضوان الدايه منتشر شده است.

ساختار

كتاب، مشتمل بر مقدمه تحقيق، مقدمه مؤلف و متن اثر است. كتاب با مقدمه مفصلى در شرح حال و چگونگى فكر و آثار ابن ناقيا بغدادى و شيوه او در نگارش كتاب آغاز شده است. پس از آن، مقدمه مؤلف در توضيح تشبيه و ادوات آن ذكر شده است. متن كتاب نيز به ترتيب سور قرآن كريم از سوره بقره آغاز و به سوره فيل ختم شده است.

گزارش محتوا

شيوه بيانى قرآن كه به روزگار اوج بلاغت و گسترش شيوه‌هاى گوناگون بيانى رخ نمود و بر تمام گونه‌هاى سخن چيره گشت و بليغان عرب را به عجز واداشت، شيوه‌اى منحصربه‌فرد در اوج فصاحت و بلاغت است.

قرآن شيوه‌هاى ارائه معانى در آن روزگار را به كار گرفت و به اوج رساند. يكى از آن‌گونه‌ها؛ يعنى «تشبيه» در اين نوشتار به‌گونه‌اى بس استوار و دقيق و با توجه به ادب عربى و شعور شاعران سامان يافته و عرضه شده است.[۱]

كتاب «الجمان في تشبيهات القرآن»، از يك‌سو كتابى در رديف كتاب‌هاى «التشبيهات» تأليف ابن ابى‌عون (مقتول 322ق) و ابن كتّانى (درگذشته حدود 420ق) است و از سوى ديگر در زمره كتاب‌هاى بلاغت و اعجاز قرآن چون «مجاز القرآن» ابوعبيده معمر بن مثنى (درگذشته حدود 210ق) و «تلخيص البيان عن مجازات القرآن» شريف رضى (درگذشته 406ق) جاى دارد. مؤلف، كتاب خود را به شيوه همين دو كتاب اخير، به ترتيب سوره‌هاى قرآن تدوين كرده است.[۲]

زركشى و سيوطى از ابن ناقيا به‌عنوان دانشمند و مفسّرى كه تشبيهات قرآن را موضوع تأليف مستقلى قرار داده، ياد كرده‌اند. كتاب «الجمان»، تفسير ارزنده‌اى است كه توضيح 226 آيه از قرآن مجيد را در بر دارد و از آنجا كه مؤلف در همه فصول آن در پى اثبات برترى تشبيهات قرآنى بر ديگر تشبيهات همانند است، كتابش در زمينه اعجاز قرآن نيز مى‌تواند مفيد باشد. وى در اين كتاب علاوه بر شرح لغات، به قرائات و داورى درباره آنها نيز مى‌پردازد و از نحويان و لغت‌شناسان بزرگ چون فرّاء و مُبَرَّد بارها نقل قول مى‌كند و از شعر گذشتگان، خاصه ابن‌معتز (درگذشته 296ق) شاهد بسيار مى‌آورد.

لحن و سبک نگارش ابن ناقيا در كتاب «الجمان» با لحن و سبک وى در مقامات و اشعارش سخت متفاوت است و اين امر، با توجه به گفته‌هاى خود او در خاتمه كتاب.[۳]كه از كهنسالى و نابسامانى وضع زندگانى مى‌نالد، شگفت نمى‌نمايد.[۴]

شيوه مؤلف در ذكر تشبيهات قرآنى و مطالب پيرامون آن در كتاب بدين ترتيب است:

  1. نویسنده، كتاب را به حسب سور و آيات مرتب نموده و تشبيهات وارده در قرآن را به ترتيب سوره و نيز تشبيهات هر سوره را نيز به ترتيب آيات مرتب نموده است.
  2. رويه مؤلف آن است كه به هنگام ذكر يك تشبيه، تشبيهات مانند آن از سوره‌هاى ديگر را نيز به آن ضميمه مى‌كند؛ تا اينكه تشبيهات شبيه يا نزدیک به هم در بيش از يك جا ذكر نشوند و شواهد شعرى آنها نيز تكرار نشود.[۵]
  3. هر كجا كه مؤلف آيه‌اى را ذكر كرده، به تفسير و قرائات آن به‌اختصار پرداخته است.
  4. ابن ناقيا پس از آن، مثال‌هاى شعرى تشبيه را ذكر مى‌كند؛ به‌عنوان مثال در سوره يونس، پس از شرح و تفسير مفردات آيه 24: «إنما مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض...» ، تشبيهات شعرى شبيه يا نزدیک به آن را در صفحات 59 - 66 ذكر مى‌كند. پس از آن با ذكر عبارت «و قد استعملوا من الاستعارة و التشبيه و...» شواهدى ديگرى را در صفحات 67- 85 ذكر مى‌كند.[۶]

وضعيت كتاب

تحقيق اين كتاب را به لحاظ تفسيرى، عدنان محمد زرزور و به لحاظ ادبى، محمد الدايه انجام داده‌اند.[۷]در تصحيح و تحقيق اثر از يك نسخه خطى از كتاب استفاده شده است.

مراجع تحقيق، استدراك و تصحيح اشتباهات، فهرست آيات، احاديث و مطالب كتاب در انتهاى اثر آمده است.

در پاورقى كتاب، آدرس آيات و روايات، منابع اشعار، توضيح برخى الفاظ و اصطلاحات و توضيحات مفيد ديگرى ذكر شده است.

پانويس

  1. آينه پژوهش، ص78
  2. لسانى فشاركى، محمدعلى، ج5، ص21
  3. ص 408
  4. لسانى فشاركى، محمدعلى، ص21
  5. ر.ک: متن كتاب، ص2، 47، 73 و 86
  6. مقدمه محققان، صفحات س و ع
  7. بيومى، عبدالمعطى، ص86

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن كتاب.
  2. لسانى فشاركى، محمدعلى، دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، زير نظر كاظم موسوى بجنوردى، تهران، 1372.
  3. آينه پژوهش، معرفى‌هاى گزارشى، مهر و آبان 1374، شماره 34؛ پايگاه مجلات تخصصى نور.
  4. بيومي، عبدالمعطي، الجمان في تشبيهات القرآن، الوعي الاسلامي، جمادي‌الأولى 1389، العدد 53؛ پايگاه مجلات تخصصى نور.

وابسته‌ها

الجمان في تشبيهات القرآن