الذخيرة

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏الذخيرة
NUR28021J1.jpg
پدیدآوران طوسی، علی بن محمد (نویسنده)
عنوان‌های دیگر الذخيرة
ناشر عالم الکتب
مکان نشر لبنان - بيروت
سال نشر مجلد1: 1982م,
موضوع فلسفه اسلامي - متون قدیمی تا قرن 14
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏‎‏B‎‏ ‎‏753‎‏ ‎‏/‎‏ط‎‏83‎‏ذ‎‏4*

الذخيرة، تألیف علاءالدین علی طوسی (متوفی 887ق)، در نقد و رد تهافت الفلاسفة امام محمد غزالی به دستور سلطان محمد خان عثمانی در شش ماه نوشته شده است.

ساختار

کتاب، مشتمل بر مقدمه نویسنده، بیست مبحث، دو مقام و یک خاتمه است.

نویسنده در ابتدای کتاب اشاره کرده که مباحث همانند اصل (تهافت الفلاسفة) بر بیست مبحث مرتب شده و اصل و اساس تغییر اندکی داشته است؛ اما در شیوه بحث و اثبات و رد مسائل تفاوت و اختلاف زیادی با اصل دارد[۱]‏.

گزارش محتوا

نویسنده پس از خطبه کتاب، مطالبش را با این عبارت آغاز می‎کند: همه عقاید و دیدگاه‎ها و همه عقلا متفقند که برای انسان سعادتی بالاتر از شناخت مولایش به اندازه مقدور و شمارش صفات جمال و جلالش وجود ندارد. راهی برای رسیدن به او جز تأمل در مخلوقات و تفکر در آفریده‎هایش نیست[۲]‏.

او سپس معرفت الهی را مقصدی بعید دانسته که بسیاری از اقوام در راه آن هلاک شده‎‎اند و بحر عمیق مواجی دانسته که غورکننده در آن را فراگرفته است؛ پس برای هر رونده‎ای امید رسیدن به جای امن و پناهگاه نیست و در مورد هر شناگری سلامت و رهایی گمان نمی‎رود؛ چراکه مباحث الهی مسائل پیچیده‎ای است که عقول بشر به‎تنهایی آنها را درک نمی‎کند و معضلاتی است که تنها با فکر و استدلال نمی‎توان به آنها دست یافت. به همین جهت فرقه‎ها و تفکرات مختلفی پدید آمده‎اند[۳]‏.

در این میان فلاسفه تنها از فکر و استدلال بهره گرفته و به وحی صریح اعتنا نکردند و حال آنکه مقتضای فکر صحیح مخالفت با وحی نیست؛ بنابراین در برخی مواضع از راه مستقیم لغزیده و از مسیر استوار گمراه شده‎اند؛ لذا ائمه دین که دفاع‎کنندگان از عقاید مؤمنینند، به نقل آرای آنان همت نهادند و بر اشتباهات دلائل و مطالب آنها هشدار دادند[۴]‏.

نویسنده سپس انگیره خود از نگارش اثر را این‎گونه تبیین می‎کند: «و چون خداوند متعال مرا به خدمت علما کرامت بخشید و آگاهی بر بعضی حقایق کلام پاکان را بر من آسان نمود و مرا بر شناخت گروه برحق که برای تبعیت اولویت دارند، موفق ساخت. در برهه‎ای از زمان به قلبم افتاد که در موضوع مسائل الهی و مباحث متعلق به آن، بعضی از آنچه که بر من تقریر شده و فراگرفته‎ام را بنویسم تا وسیله‎ای برای رضای خداوند و ذخیره‎ای برای دنیا و آخرتم باشد».

وی سپس به فرمان سلطان محمد خان عثمانی مبنی بر نوشتن کتابی در نقد و رد «تهافت الفلاسفة» امام محمد غزالی اشاره کرده است.[۵]‏.

در چهارمین مبحث کتاب، اثبات صانع برای عالم مطرح شده است. به گفته نویسنده: «ملّیون (متدینان به ادیان الهی)، چون به حدوث جهان معتقدند، جهان را نیازمند به صانعی که در وجودش محتاج به غیر نیست می‎دانند تا بدین وسیله تسلسل را دفع نمایند؛ چراکه احتیاج هر حادثی به موجدی که آن را ایجاد کرده بر هر هیچ عاقلی پوشیده نیست؛ بلکه این حقیقت حتی بر حیوانات بی‎زبان نیز معلوم است!

ولی دهریه، معتقد به قدم عالم و بی‎نیازی آن از صانع هستند. این مطلب، اگرچه باطل است، اما اشکالی که بر قول فلاسفه (که قائل به قدم عالم و نیاز آن به صانع موجد واجب الوجود لذاته هستند) لازم می‎آید، بر آنها وارد نیست. فلاسفه می‎گویند: عالم ممکن است و معنای امکان تساوی وجود و عدم نسبت به ذات ممکن است و چون ترجیح یکی از وجود و عدم بر دیگری بدون مرجح محال است. پس وجود عالم نیاز به مرجحی دارد و آن مرجح نباید ممکنی باشد که منتهی به واجب نمی‎شود؛ وگرنه تسلسل لازم می‎آید بلکه باید واجب الوجود باشد که همان مطلوب ماست». سپس در ادامه به نقد این کلام فلاسفه پرداخته و قدم عالم در کلام فلاسفه را مورد نقد قرار داده است.[۶]‏.

مقصود از توحید در فلسفه، نفی‎ مطلق‎ کثـرت از واجـب بالـذات اسـت؛ چـه کثرت درونی ناشی از ترکیب و چه کـثرت بـیرونـی ناشـی از شـریک داشـتن. در کتب فلسفی این دو مسـئله تحـت عنـوان بسـاطت ذات و توحیـد ذات‎ بررسـی‎ می‎شود. برای‎ اثبات بساطت ذات، انواع ترکیب باید از ذات الهی زدوده شود کـه عبارتند از: ترکیب شیمیایی‎، ترکیب از ماده و صـورت خـارجی و ذهـنی، ترکیب از جنس و فصل، ترکیب‎ از‎ اجـزای مـقداری، تـرکیب از وجود و ماهیـت، ترکیـب از وجود و عدم و ترکیب از جوهر و عـرض. در میـان ایـن ترکیـب‎‎‎هـا‎، ترکیـب از جنس و فصل و ماده و صورت ذهنی به مباحث مفهومی مــرتبط اســت و مــا‎ در‎ بررسی‎ مفهومی واجب تعالی به این دو ترکیب برمی‎خوریم کـه واجـب تعالی نباید به آنها متصف‎ باشد[۷]‏. نویسنده در پنجمین مبحث کتاب با عنوان «توحید خداوند، یعنی نفی کثرت از او»، به این موضوع پرداخته است. او ابتدا نفی کثرت را شرح و توضیح داده و سپس فلاسفه را معتقد به نفی اقسام پنج‎گانه کثرت و ملّیون را معتقد به اثبات برخی دانسته است.[۸]‏.

نویسنده در خاتمه کتاب بر این مطلب تأکید کرده که مقصود از مباحثه و مناقشه با فلاسفه در این اثر، حکم به بطلان همه مطالب آنها نیست، بلکه در رابطه با برخی همچون معاد روحانی و قوت و شرافت لذت عقلی نسبت به لذت جسمانی حکم به صحت می‎شود و...[۹]‏.

وضعیت کتاب

فهرست مطالب، در انتهای کتاب ذکر شده است. کتاب با چاپ سنگی بدون حواشی و پاورقی منتشر شده است.

پانویس

  1. ر.ک: متن کتاب، ص7
  2. ر.ک: همان، ص3
  3. ر.ک: همان
  4. ر.ک: همان، ص4
  5. ر.ک: همان، ص5-4
  6. ر.ک: همان، ص87-86
  7. ر.ک: شریفی، حسام‎الدین، ص108-107
  8. ر.ک: همان، ص99-98
  9. ر.ک: همان، ص270

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. شریفی، حسام‎الدین؛ گرجیان، محمدمهدی، «مفهوم‎شناسی واجب الوجود در نظام فکری حکیمان»، پایگاه مجلات تخصصی نور، آیین حکمت، بهار 1392، شماره 15، صفحه 93 تا 120.

وابسته‌ها