الرسائل السبعة في العقائد و معه رسالة ذم التأويل

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏الرسائل السبعة في العقائد و معه رسالة ذم التأويل
NUR27327J1.jpg
پدیدآوران

ابن قدامه، عبد الله بن احمد (نویسنده)

ماتریدی، محمد بن محمد (نویسنده)

مغنيساوي، احمد بن محمد (نویسنده)

حنفي، حسين بن اسکندر (نویسنده)

اشعری، علی بن اسماعیل (نویسنده)

حيدرآبادي، محمد عنايت علي (نویسنده)

ابن درباس، عبد الملک بن عيسي (نویسنده)
عنوان‌های دیگر

الملحق الأول لکتاب الإبانة

الملحق الثاني للإبانة

رسالة في الذب عن أبي الحسن الأشعري

شرح الفقه الأکبر

شرح الفقه الأکبر

الجوهرة المنيفة في شرح وصية الإمام الأعظم أبي حنيفة

کتاب الإبانة

الرسائل السبعة في العقائد

رساله ذم التاويل
ناشر دار البصائر
مکان نشر مصر - قاهره
سال نشر مجلد1: 2009م , 1430ق,
شابک978-977-6259-23-2
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
نورلایب مشاهده

الرسائل السبعة في العقائد و معه رسالة ذم التأويل، مجموعه‎ای است از هفت رساله که با رساله «ذم التأويل» (اثر موفق‎الدین بن احمد بن محمد بن قدامه مقدسی، متوفی 620ق)، که به آن ضمیمه شده، هشت‎تا می‎شود. هفت رساله مزبور عبارتند از: «شرح الفقه الأكبر» ابومنصور ماتریدی (333ق)، «شرح الفقه الأكبر» احمد بن محمد مغنیساوی، «الجوهرة المنيفة في شرح وصية الإمام الأعظم أبي‎حنيفة» ملا حسین بن اسکندر حنفی، «كتاب الإبانة» ابوالحسن اشعری (324ق)، «الملحق الأول للإبانة» محمد عنایت علی حیدرآبادی، «الملحق الثاني للإبانة» محمد عنایت علی حیدرآبادی و «رسالة في الذب عن أبي‎الحسن الأشعري» ابوالقاسم عبدالملک بن درباس.

نویسندگان این رسائل در مذهب حنفی و برخی از آنان تابع ابوالحسن اشعری بوده‎اند.

ساختار

این اثر، از هشت بخش تشکیل شده است که هرکدام از بخش‎ها شامل یک کتاب و یا رساله می‎شود. بخش اول و دوم شرح کتابی از ابوحنیفه به نام «الفقه الأكبر» است. بخش سوم، شرح وصیت‎نامه ابوحنیفه، بخش چهارم، متن کتاب «الإبانه» ابوالحسن اشعری، بخش پنجم تا هفتم، پیرامون کتاب «الإبانه» و بخش پایانی کتاب با عنوان «ذم التأويل» در مذمت تأویل است.

گزارش محتوا

شرح الفقه الأكبر ماتریدی

کتاب «الفقه الأكبر» منسوب به ابوحنیفه (متوفی 150) توسط ابومنصور ماتریدی (متوفی 333ق) شرح شده است. در این شرح ابتدا بخشی از کتاب «الفقه الأكبر» با لفظ «قوله» در پرانتز آمده و به دنبال آن توضیحات شارح ارائه شده است.

در ابتدای این اثر چنین آمده است: ابوحنیفه درباره مرتکب گناه کبیره می‎گوید: «لا نكفر أحدا بذنب و لا ننفي أحدا من الإيمان» (هیچ‎کس را به سبب ارتکاب گناه تکفیر نمی‎کنیم و هیچ‎کس را از ایمان برکنار نمی‎دانیم). شارح در این‎باره می‎گوید: در این مسئله اختلاف وجود دارد. خوارج معتقد به کافر شدن مرتکب گناه کبیره و زایل شدن ایمان از او هستند. مرجئه معتقدند که همان ‎طور که طاعت نفعی برای کافر ندارد، گناه نیز ضرری به مؤمن وارد نمی‎کند. قدریه و معتزله در این‎باره می‎گویند: مرتکب گناه از ایمان خارج شده، لکن داخل در کفر نمی‎شود، بلکه بین ایمان و کفر سرگردان است، تا اینکه توبه کند و به خدا برگردد و در گروه مؤمنین قرار گیرد؛ درصورتی‎که قبل از توبه کردن از دنیا برود، به جرگه کافران پیوسته است و جهنم مأوای اوست.[۱][۲]

شرح الفقه الأكبر مغنیساوی

احمد بن محمد مغنیساوی، شارح کتاب «الفقه الأكبر»، این اثر ابوحنیفه را با لفظ «صحیح مقبول» یاد کرده است. او به نقل از علی بزدوی می‎گوید: علم بر دو قسم است: «علم توحید و صفات» و «علم فقه و شرایع و احکام». او معتقد است که در علم توحید و صفات باید به کتاب و سنت مراجعه نمود و از هوا و هوس و بدعت دوری گزید و باید طریق اهل سنت و جماعت که همان صحابه و تابعین و سلف صالح هستند را پیمود[۳].

در این اثر، نخست بخشی از متن «الفقه الأكبر» به‎صورت یکجا در بالای صفحه قرار گرفته و به فاصله یک خط تیره، به شرح پاره‎های مختلف آن بخش، درحالی‎که هر پاره در پرانتز آمده، پرداخته شده است.

الجوهرة المنيقة في شرح وصية الإمام الأعظم أبي‎حنيفة

در این کتاب، به شرح فرازهایی از وصیت‎نامه ابوحنیفه پرداخته شده است. شارح، هر بند از این وصیت‎نامه را در ذیل یک فصل آورده است. او در تفکیک متن وصیت‎نامه و شرح آن، متن وصیت‎نامه را در پرانتز قرار داده و قبل از آن «قال أبوحنيفة» آورده، سپس به شرح و توضیح آن ‎پرداخته است.

در اینجا به بخشی از معتقدات ابوحنیفه و شرح آن اشاره می‎شود:

ابوحنیفه درباره ایمان معتقد است که ایمان، نه زیاد می‎شود و نه نقصان می‎پذیرد؛ زیرا زیادت ایمان، جز به نقصان کفر و کم شدن آن، جز به زیادت کفر، قابل تصور نیست و اجتماع کفر و ایمان در ذات واحد و در حالت واحد، محال است[۴].

ابوحنیفه درباره خیر و شر نیز معتقد است که هر دو از جانب خداوند است؛ همچنان‎که خداوند خیر را مقدر نموده و خالق آن است، خالق شر نیز است و کسی که به این مسئله اعتقاد نداشته باشد به‎یقین کافر است[۵].

او درباره قرآن نیز می‎گوید: اقرار می‎کنم که قرآن کریم که کلام خداوند است، مخلوق نیست. شارح، علاوه بر قرآن، صفات خداوند را قدیم و ازلی می‎داند[۶].

ابوحنیفه، خداوند را خالق تمام اعمال عباد و مخلوقات می‎داند و می‎گوید: همان ‎طور که خداوند خالق جمیع مخلوقات است، خالق افعال و اعمال آنان نیز است[۷].

از دیگر اعتقادات ایشان، رؤیت خداوند برای اهل بهشت است. یکی از ادله این اعتقاد به قول شارح، چنین است: خداوند موجود است و رؤیت موجود نیز محال نیست[۸].

ایشان گاه در مسائل فروع دین نیز اعتقاد خود را بیان می‎کند و می‎گوید: مسح بر روی خفین برای مقیم یک روز و یک شب و برای مسافر سه روز و سه شب واجب است. شارح می‎نویسد: مقصود این است که اعتقاد به جواز آن واجب می‎باشد[۹].

در پایان، شارح مطالبی چند در باب بهشت[۱۰] و جهنم[۱۱] جهت تشویق یا ترساندن انسان‎ها به نگارش درآورده است، سپس چند فایده را در باب قدرت خداوند متعال، متذکر می‎شود[۱۲].

كتاب الإبانة عن أصول الديانة

این کتاب، توسط ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (260-324ق)، در موضوع عقاید نوشته شده است.

ابوالحسن اشعری در این اثر، مجموعه عقاید خویش را عرضه می‎کند و نسبت به آراء و عقاید برخی از مذاهب فکری مخالف خویش واکنش نشان داده و آن‎ها را رد می‎نماید.

ایشان این اثر را در مخالفت با عقاید معتزله، قدریه، جهمیه، حروریه، رافضه و مرجئه نوشته است[۱۳]. در این اثر مطالبی درباره رؤیت خداوند[۱۴]، قرآن کلام خداست و مخلوق نیست[۱۵]، عرش و استوای خداوند بر آن[۱۶]، اعضای خداوند همچون چشم، دست و...[۱۷]، رد عقاید جهمیه درباره علم، قدرت و صفات خداوند[۱۸]، اراده خداوند[۱۹] و... تبیین شده است.

ابوالحسن اشعری معتقد است که جایگاه عرش، فوق آسمان‎ها است و خداوند در آنجا مستقر شده است[۲۰]. سپس قول معتزله، جهمیه و حروریه را که «استوی» در آیه پنج سوره طه را به معنای قدرت اخذ کرده‎اند، نپذیرفته است و می‎گوید: قدرت برای خداوند همه‎جا وجود دارد و نیازی به عرش نیست[۲۱].

ایشان آیاتی را که در آنها واژه «وجه»، رحمن، «عین»، «سمع» و «بصر» آمده، به معنای لغوی و ظاهری آنها گرفته و از معانی‎ای همچون علم، قدرت و... پرهیز نموده است و کسانی را که به معانی تأویلی تمسک جسته‎اند، رد کرده است.[۲۲][۲۳]

الملحق الأول و الثاني للإبانة

محمد عنایت علی حیدرآبادی، بر «كتاب الإبانة عن أصول الديانة»، تألیف ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (260-324) دو ملحق درباره مخلوق نبودن قرآن نوشته است. او در ابتدای ملحق اول می‎نویسد که با رجوع به ابتدای کتاب ابانه اشعری می‎بینیم ایشان در جواب اهل انحراف و بدعت می‎گوید: شما همچون مشرکین هستید که معتقد به خلقت قرآن هستید و در قرآن به آن اشاره شده: إن هذا إلا قول البشر (مدثر: 25). سپس می‎گوید: در واقع این قول اشعری در نهایت بدگویی و مذمت معتقدین به مخلوق بودن قرآن است. محمد عنایت علی معتقد است که اشعری در ادامه به مخلوق نبودن قرآن اقرار و گمراهی معتقدین به مخلوق بودن قرآن را ثابت می‎کند و می‎گوید: اشعری کتابش را به‎صورت باب‎باب ذکر می‎کند و هر باب را در ادامه باب قبلی‎اش می‎آورد. اشعری روایاتی در لابه‎لای مطالب کتابش بیان می‎کند و نسبت به راویان آنها سکوت اختیار می‎کند[۲۴][۲۵]

نویسنده کتاب، محمد عنایت علی حیدرآبادی، با تأیید مطالب کتاب ابانه اشعری، درباره مخلوق نبودن قرآن، مطالبی را از بزرگان اهل سنت نقل نموده و عقیده و آراء آنان را شرح داده و گاه روایات مخالف را از لحاظ سند و دلالت بررسی و نقد نموده است.

رسالة في الذب عن أبي‎الحسن الأشعري

این اثر، در راستای تأیید کتاب ابانه ابوالحسن اشعری است. نویسنده، نظرات تأییدی درباره ابانه را از کتب مختلف نقل نموده است؛ نظریات افرادی همچون: ابوبکر بیهقی[۲۶]، اسماعیل بن عبدالرحمن صابونی[۲۷]، حسن بن علی بن ابراهیم فارسی[۲۸]، ابوالفتح نصر مقدسی[۲۹]، ابومحمد بن علی بغدادی[۳۰] و...

ذم التأويل

این اثر، کتابی است درباره نکوهش تأویل صفات خداوند با استفاده از نظرات سلف که در سه باب تهیه شده است.

نویسنده در ابتدا مخاطب خویش را به رجوع به مذهب صحابه و سلف دعوت می‎کند و سپس می‎گوید: دلیل اینکه من شما را دعوت به عقاید و مذهب سلف می‎کنم، این است که آنان کسانی هستند که قرآن و اخبار پیامبر(ص) را برای ما نقل نموده‎اند و هیچ شکی در گفتارشان نیست. آنان کسانی هستند که صفات خداوند را تفسیر و تأویل نکرده و آن صفات را به صفات مخلوقین تشبیه ننموده‎اند[۳۱]. ایشان در تأیید گفته خویش، شواهدی تاریخی را ذکر می‎کند[۳۲].

در باب بعدی کتاب از وجوب تبعیت از سلف و تشویق به لزوم تبعیت از مذهب آنان و پیمودن راهشان سخن به میان آمده است. نویسنده این باب از کتاب را با ذکر آیاتی از قرآن و روایاتی از پیامبر(ص) و نظرات بزرگان پی می‎گیرد.

او فصل پایانی کتابش را به ذکر ادله‎ای در باب رجوع به نظرات سلف اختصاص داده است. ایشان در این بخش نیز به کتاب، سنت، اجماع و معنا مراجعه کرده است.

وی درباره «معنا» می‎گوید: صفات و اسماء خداوند به‎وسیله عقل درک نمی‎شوند؛ زیرا پایه عقل برای درک صفات، بر دیدن صاحب آن صفت یا نظیر آن استوار است و ما می‎دانیم که خداوند به‎وسیله چشم قابل‎درک نیست و نظیر و شبیه نیز ندارد؛ پس به‎وسیله عقل نمی‎توان صفات او را درک کرد. بنابراین، صفات و اسماء خداوند توقیفی هستند و از کیفیت و تفسیر آن اطلاع نداریم؛ پس به‎ناچار باید به هر آنچه از منابع به دست ما رسیده اکتفا کنیم[۳۳].

بحث پایانی کتاب درباره حدیث صحیح و ضعیف و راه شناسایی آن، و لزوم تبعیت از حدیث صحیح است[۳۴].

وضعیت کتاب

فهرست محتویات در انتهای کتاب آمده است.

پاورقی‎ها به ذکر منابع مطالب کتاب، اعم از آیات، روایات، اقوال علما و... اختصاص یافته است.

گاه در این پاورقی‎ها، به صحت و ضعف یک روایت یا راوی اشاره شده است[۳۵].

پانویس

منابع مقاله

متن کتاب.

وابسته‌ها