الزاهر في معاني كلمات الناس

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الزاهر في معاني كلمات الناس
NUR02538J1.jpg
پدیدآوران

ابن انباری، محمد بن قاسم (نویسنده)

مراد، يحيي (محقق)
ناشر دار الکتب العلمية
مکان نشر لبنان - بيروت
چاپ 1
موضوع

ضرب المثل‏های عربی

کلمات قصار عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‎‏PN‎‏ ‎‏6095‎‏ ‎‏/‎‏ع‎‏4‎‏الف‎‏2
نورلایب مشاهده

الزاهر في معاني كلمات الناس، تألیف ابوبکر محمد بن قاسم بن محمد بن بشار بن انباری (متوفی 328ق)، کتابی است که نویسنده در آن، به تبیین معانی کلماتی که مردم در نمازها، دعاها، تسبیحات و دیگر اذکاری که به‎وسیله آنها به خداوند تقرب می‎جویند و از معانی آنها آگاهی ندارند، پرداخته است.

انگیزه تألیف

نویسنده انگیزه نگارش کتاب را تبیین معانی عبارات و کلماتی دانسته که مردم در نمازها و دعاها و تسبیحات و تقرب‎های خویش به پروردگار، ناآگاهانه ابراز می‎کنند؛ این‎همه، برای آن است که نمازگزار بداند با چه کلامی به خداوند تقرب می‎جوید و دعاکننده بفهمد چه چیزی را از خدا خواهان است و تسبیح‎کننده واقف گردد که با چه چیزی مولای خود را تعظیم می‎نماید... [۱].

تحقیق کتاب، توسط یحیی مراد صورت گرفته است.

ساختار

کتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز و مطالب بدون تبویب و فصل‎بندی خاصی، ارائه گردیده و مباحث، فقط با عبارت «قولهم...» از یکدیگر، جدا شده است.

گزارش محتوا

در مقدمه محقق، زندگی‎نامه مفصلی از نویسنده، ارائه گردیده است.[۲].

در مقدمه مؤلف، به موضوع کتاب و انگیزه نگارش آن، اشاره گردیده است.[۳].

مبحث اصلی کتاب را تبیین معانی واژگان مستعمل در اوراد و اذکار و صلوات و تسبیحات روزانه مردم تشکیل می‎دهد که استطرادا، به مباحث صرفی، نحوی، فقهی، حدیثی، تفسیری و تاریخی نیز در آن پرداخته شده است.[۴].

در این کتاب به اختلاف موجود بین علما در معانی این کلمات اشاره گردیده و شواهدی از اشعار نیز بدان افزوده شده است. کلمات و عباراتی که در این کتاب معنا می‎شود، معمولا اصطلاحات و بعضا ضرب‎المثل‎هایی است که مردم به‎ کار می‎برند. مؤلف در بسیاری از موارد، کلماتی از قرآن کریم را که با کلمه مورد نظر از یک ریشه‎اند، یادآور شده است.

هرچند نویسنده کار خود را در این کتاب، شرح کلام جاری بر افواه مردم به هنگام ذکر و دعا و تسبیح معرفی کرده، اما در واقع، او در هر کلام و عبارت، کلمه و یا کلماتی را که دارای معانی متعدد و به اصطلاح ذومعانی هستند، شرح داده و در این امر، به اختلاف موجود بین لغویون در معانی این کلمات، اشاره کرده و ترجمه و شرح کل عبارت را وانهاده و آن را به‎عهده خواننده گذارده است.[۵].

بسیار اتفاق می‎افتد که وی در توضیح معانی واژه‎ای، مباحث دیگر را نیز استطرادا بیان می‎دارد؛ تا آنجا که در حین توضیح، بخش عمده‎ای از مطالب را به بحث صرفی و نحوی اختصاص می‎دهد؛ به‎عنوان مثال، در توضیح معانی کلمه حول در عبارت: «لا حول و لا قوة إلا بالله»، قسمت معتنابهی را در باب وجوه ترکیب نحوی این عبارت، ذکر کرده است.[۶].

شواهد قرآنی در این کتاب، جایگاه ویژه‎ای دارند و شیوه نویسنده بر آن است که اگر واژه مورد بحث در قرآن به کار رفته باشد، حتما متذکر آن می‎شود و آیه و یا آیات مربوط را ذکر می‎کند[۷].

نویسنده در شرح واژگان، به روایات نیز توجه دارد؛ لذا در این کتاب، روایات نقل‎شده نیز اندک نمی‎باشد[۸].

مسئله دیگری که به این کتاب، رنگ و جلوه دیگر داده، همانا استفاده از شواهد شعری فراوان است؛ به‎گونه‎ای که می‎توان گفت نیمی از مباحث کتاب، اختصاص به اشعار شعرای عرب، اعم از جاهلی و مخضرمی و اسلامی دارد[۹].

در حین شرح واژگان، گاه می‎شود که ضرب‎المثل‎های رائج نیز مطرح و معانی آنها، بررسی می‎شود و حتی بعضا علت ضرب آنها نیز ذکر گردیده است.[۱۰].

به‎عنوان نمونه، به یک مورد از عبارات و واژگان مطرح‎شده در کتاب، اشاره می‎گردد: «معنای این گفتار مردم در ثنای پروردگار: حسبنا الله و نعم الوكيل» (خدا ما را بس است و نیکو حمایتگری است): معنای حسبنا الله این است که خداوند ما را بس است و به همین معنی است قول خداوند تبارک و تعالی آنجا که می‎فرماید: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿الأنفال: 64﴾ (ای پیامبر، خدا و کسانی از مؤمنان که پیرو تواند، تو را بس است) و به همین معنی است قول شاعر که می‎گوید: إذا كانت الهيجاء و أنشقت العصا فحسبک و الضحاك سيف مهند (هرگاه جنگ برپا شود و اختلاف واقع گردد، شمشیر هندی برای تو و ضحاک، بس است)[۱۱].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب در انتهای کتاب آمده و در پاورقی‎ها، علاوه بر ذکر منابع، به توضیح برخی از کلمات و عبارات متن پرداخته شده است.

پانویس

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. جلیلی، رضا، «ترجمه و تحلیل یک‎صد عبارت از کتاب الزاهر في معاني كلمات الناس»، پایان‎نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‎های خارجی، استاد راهنما: علیرضا منوچهریان، استاد مشاور: سعید واعظ، شهریورماه 1390

وابسته‌ها