الشيخية نشأتها و تطورها و مصادر دراستها

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
الشيخية نشأتها و تطورها و مصادر دراستها
NUR14801J1.jpg
پدیدآوران آل طالقاني، محمد حسن (نويسنده)
عنوان‌های دیگر نشأتها و تطورها و مصادر دراستها
ناشر الآمال للمطبوعات
مکان نشر لبنان - بيروت
چاپ 1
موضوع

شيخيه - سرگذشت نامه

شيخيه - عقايد

شيرازي، عبد الله، 1271 - 1363 - مناظره‏‌ها
زبان عربي
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏239‎‏/‎‏5‎‏ ‎‏/‎‏آ‎‏7‎‏ش‎‏9‎‏
نورلایب مشاهده

الشيخية نشأتها و تطورها و مصادر دراستها، اثر محمدحسن آل طالقانی، کتابی است به زبان عربی با موضوع کلام اسلامی. نویسنده در این کتاب، درباره فرقه شیخیه و منشأ پیدایش، سیر تکامل و منابع آن توضیح داده است. او اطلاعات فراوانی درباره شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی در این کتاب ارائه می‎دهد و انتقادات بر شیخیه را با تطبیق آن با آراء شیعه، مورد بررسی قرار می‎دهد.

ساختار

کتاب دارای، ایضاح و اعتذار، تقدیم، تمهید، محتوای مطالب در 5 باب و خاتمه است. نویسنده، منابع و مآخذ کتاب را در سه بخش کتاب‎های عربی (در دو قسمت خطی و چاپی)، کتاب‎های فارسی و مجلات ارائه کرده است. او در منابع عربی، از 4 اثر خطی و 355 کتاب چاپی و در منابع فارسی‎از 61 کتاب و در بخش مجلات از 8 مجله استفاده کرده است. محمدحسن آل طالقانی، پس از آن، فهرست آثار شیخ احسائی (127 اثر) و سید کاظم رشتی (159 اثر) را به‎ترتیب حروف الفبا ذکر کرده است.

گزارش محتوا

نویسنده در بخش ایضاح و اعتذار، از فترتی که میان تحقیق و نگارش این اثر پیش آمده، سخن می‎گوید و خاطرنشان می‎کند که به موجب آن، ارجاع به برخی منابعی که در این فاصله درباره شیخیه دیده صورت نگرفته است. وی به‎خاطر این امر از نویسندگان این مقالات و کتاب‎ها عذرخواهی می‎کند[۱].

او در بخش تقدیم، برای اختیار چنین موضوعی دو وجه ذکر می‎کند:

اول: اهمیت این فرقه به‎خاطر تلاش‎هایشان در مجال اندیشه؛ چراکه علی‎رغم کم‎تعدادی و عمر کوتاه فرقه‎شان نسبت به سایر فرقه‎های شیعه، عالمانشان کتاب‎های زیادی نوشته‎اند. تنها مؤلفات سید کاظم رشتی و شیخ احمد احسائی از 300 عنوان تجاوز می‎کند. اگر ایضاحات و ردیه‎ها و مؤلفات سایر شیوخ این فرقه را نیز به آن بیفزاییم، مؤلفات راجع به این فرقه از هزار کتاب تجاوز می‎کند. وجه تفاوت شیخیه با بهائیت و بابیت در همین است؛ زیرا بزرگان آنان یک‎دهم این آمار را هم ندارند.

دوم: نیاز به اثری به زبان عربی که از اندیشه‎های آنان پرده بردارد؛ زیرا اکثر کتاب‎هایی که در رد آنان نوشته شده، عاطفی هستند یا به‎طور دقیق منظور آنان را نفهمیده‎اند و یا ردیه‎هایشان ضعیف است و از منطق قوی برخوردار نیست[۲].

این رساله مشتمل بر تمهید و پنج باب است. در تمهید، از تلاش برای هماهنگی میان حکمت و شریعت صحبت می‎شود؛ زیرا بنیان‎گذار شیخیه از برجسته‎ترین فیلسوفان متأخر بوده که به این موضوع اهتمام داشته‎اند و مباحثشان حول این محور دور می‎زده است[۳].

بخش اول کتاب درباره حرکات فکری شیعه امامیه در قرن 13 هجری صحبت می‎کند. در این باب، حرکات فکری زاییده از اعتقادات دینی که در عراق و ایران و سایر مناطق شیعه رخ داد، توضیح داده می‎شود و آغازگاه و نقطه تمرکز آن بیان می‎گردد. اولین این جنبش‎ها، اخباری‎گری و منازعات حول آن بود که حول آن اختلافات و بحث و گفتگوهای فراوانی به وجود آمد. پس از آن حرکت شیخیه و حواشی اطراف آن پدید آمد و با بزرگان آنان مقابله و برخوردهای خشنی صورت گرفت. نویسنده پس از آن به جنبش بابیه و کیفیت قیام آنان می‎پردازد. بابی‎ها در ابتدا موفقیت‎ها و حمایت‎هایی را از جانب اهل علم و دیگران به دست آوردند. در این بخش به بیان قیام قیامت از نظر باب و فتوای فقها به کفر و واجب القتل بودن باب اشاره می‎شود و بیان می‎شود که حکومت‎های عثمانی و ایران در برابر آنان ایستادند و... تا باب کشته شد. او درباره چگونگی خروج بهائیت از دل بابیت و رشد سریع و قوی آن نیز صحبت می‎کند. بهائیت چنان رشد سریعی داشت که آهنگ اروپا و آمریکا کرد و مراکز و مؤسساتی در شرق و غرب تأسیس نمود[۴].

بخش دوم کتاب، درباره سیره شیخ ا حمد احسائی است. این فرقه به او منسوب است و آثار وی، منبع اساسی اعتقادات آنان در اصول و فروع دین بشمار می‎رود. آل طالقانی، به‎طور مفصل درباره زندگی‎نامه او شرح می‎دهد و نسبتی که برخی مخالفانش به او می‎دهند، مبنی بر منسوب بودنش به احساء و اینکه وی برده‎ای اندونزیایی و مسیحی‎ بود که به‎دروغ ادعای اسلام کرد را نفی می‎کند. وی همچنین به بیان اولین کسی که حکم به کفر و ارتداد او نمود و تقلید سایر علمای ایران و عراق به این شخص می‎پردازد و از ادوار زندگی او صحبت می‎کند. محمدحسن آل طالقانی، همچنین فهرست کاملی از آثار او را در این بخش ثبت می‎کند که ظاهرا تا به حال کسی در این حد جامع، چنین فهرستی را تهیه نکرده است. به‎هرحال این یکی از جامع‎ترین مواردی است که در زبان عربی درباره سیره و حیات شیخ احمد احسائی نوشته شده است[۵].

در بخش سوم، سیره سید کاظم رشتی بیان می‎گردد. رشتی از بارزترین و شجاع‎ترین شاگردان احسائی بود که در ریاست دینی و اجتماعی، جانشین او شد. او به نشر آثار احسائی اهتمام ورزید. برخی معتقدند او کشیشی در یکی از شهرهای روسیه بوده که نویسنده این ادعا را رد کرده است. آل طالقانی در این بخش از سید رشتی دفاع کرده و او را شخصی مؤدب نسبت به استادش معرفی کرده که از اعتقادات او دفاع کرد و اقوالش را در راستای نظریه وی، توجیه نمود. او از مقاومت‎ها در مقابل او سخن می‎گوید و بیان می‎دارد که چندین بار نقشه قتل او را کشیدند که به‎طرز معجزه‎آسایی جان سالم به‎در برد[۶].

نویسنده در بخش چهارم درباره انقسام شیخیه سخن می‎گوید. او می‎نویسد: اکثر منتقدان شیخیه به این مطلب مهم توجه نکرده‎اند که شیخیه به دو گروه تقسیم می‎شوند و هرکدام را آرایی است مستقل و مخصوص به خود. آنان با نسبت دادن آرای برخی به کل این مکتب یا آرای بعضی به بعضی دیگر، میان این دو گروه خلط کرده و به نقد آنان پرداخته‎اند. او اسباب و تاریخ انقسام شیخیه به دو قسمت را بیان می‎کند و بزرگان و رؤسای طایفه در هریک از این دو گروه را از زمان انقسام تا زمان حاضر برمی‎شمارد و مراکز و فعالیت‎ها و آثارشان را بیان می‎کند[۷].

بخش پنجم، به معرفی فرقه شیخیه و نظریات آنان می‎پردازد. این باب، اسباب نام‎گذاری آنان به شیخیه و تعدد اسماء و تسلسل آن را بیان می‎کند. همچنین به بیان عوامل ظهور احسائی و روش علمی او و اشکالاتی که بر شیخیه گرفته شده و کتاب‎هایی که علیه آنان نوشته شده، می‎پردازد. اولین کتابی که متعرض رد احسائی و مناقشه در آرای او شد در این بخش معرفی می‎شود. این اثر، چهار مسئله را از بارزترین موارد اختلاف میان شیخیه و مخالفین آنان می‎شمارد. این چهار مسئله عبارتند از معاد جسمانی، معراج جسمانی، غلو و تفویض و رکن رابع. نویسنده در هریک از این مسائل توقف کرده و به بیان نظریات شیخیان درباره آن می‎پردازد و آن را با آرای شیعه تطبیق می‎دهد و پس از آن میان آنچه که حقیقتا ایراد بر آنان است و آنچه که تهمت بر آنان است، تفصیل می‎دهد[۸].

وضعیت کتاب

پاورقی‎های تمهید در انتهای آن ذکر شده[۹] و سایر پاورقی‎ها زیر محتوای مطالب. منابع و مآخذ کتاب و فهرست مطالب آن در انتهای اثر ذکر شده است[۱۰].

نویسنده برای دیدن مجموعه‎های مربوط به شیخیه، بسیاری از کتابخانه‎های ایران و عراق را دیده و از مرجع دینی شیخیه تبریز و... کمک گرفته است[۱۱].

پانویس

  1. ر.ک: ایضاح و اعتذار، ص7
  2. ر.ک: تقدیم، ص8
  3. ر.ک: همان، ص10
  4. ر.ک: همان
  5. ر.ک: همان، ص10-11
  6. ر.ک: همان، ص11
  7. ر.ک: همان
  8. ر.ک: همان، ص11-12
  9. ر.ک: تمهید، ص27-29
  10. ر.ک: کتاب، ص351-409
  11. ر.ک: تقدیم، ص12-13

منابع مقاله

مقدمه کتاب.

وابسته‌ها