المجموعة الحديثية

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏المجموعة الحديثية
NUR15578J1.jpg
پدیدآوران

حلی، حسن بن سلیمان (نويسنده)

مظفر، مشتاق صالح (محقق)
عنوان‌های دیگر مختصر بصائر الدرجات
ناشر مکتبة العلامة المجلسي
مکان نشر ايران - قم
سال نشر مجلد1: 1430ق,
شابک978-600-91180-1-4
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
نورلایب مشاهده
کتابخوان مشاهده


المجموعة الحديثية ، معروف به «مختصر بصائر الدرجات» تألیف ابومحمد حسن بن سلیمان حلی (زنده در 802ق)، از جمله آثار ارزشمند حدیثی است. «بصائر الدرجات» نوشته سعد بن عبدالله اشعری قمی (متوفی 299/ 301ق) است. در این اثر همچنین «رسالة الرجعة و الرد علی أهل البدعة» و «رسالة أحاديث الذر» نیز آمده است. تحقیق کتاب به قلم مشتاق صالح مظفر نوشته شده است.

ساختار

کتاب مشتمل بر مقدمه ناشر، مقدمه محقق و دو بخش است. در بخش اول در ضمن ابواب مختلفی فضائل اهل‎‌بیت(ع) از بصائر انتخاب شده است. در باب دوم نیز احادیث مختلفی از منابع مختلف گزینش شده و با ذکر عنوان و گاه بدون ذکر عنوان ارائه شده‎ است. پس از آن، دو رساله مذکور آمده است.

احادیث این اثر از منابع شیعه مانند: «بصائر الدرجات» اشعری و صفار، کافی، کمال‌الدین، خصال، توحید، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، من‌ لا‌يحضره‌ الفقيه و مانند آن گردآوری شده است‎[۱]‎.

گزارش محتوا

از سعدبن عبدالله کتابی‎ در‎ حدیث یا علوم قرآن در دست نیست که بتوان با مقایسه متن آن با‎ متن‎ این رساله، نسبت کتاب را به‎ سعدبن‎ عبدالله بررسی‎ کرد‎. از‎ سعد تنها رساله «المقالات‎ و الفرق» برجای مانده که به تشریح فرقه‌های مختلف شیعه پرداخته و ربطی به موضوع این‎ رساله‎ ندارد. کتاب «بصائر الدرجات» وی و مختصر‎ آن‎ در‎ دست‎ نیست‎ و رساله‌ای که به‎ نام‎ «مختصر بصائر الدرجات» چاپ شده، کتابی است از حسن بن سلیمان حلّی که از کتب بسیاری گزینش‎ شده‎ است‎. نخستین آن‌ها «مختصر بصائر الدرجات» سعد بن عبدالله‎ است‎[۲]‎.

ممکن است تصور شود که محمد بن حسن حلی پیش از این اثر، کتاب دیگری به نام «بصائر الدرجات» نوشته و آن را مختصر کرده است، اما محمد بن حسن، کتابی به نام «بصائر الدرجات»‎ نداشته‎ و کتاب «بصائر الدرجات» کنونی بر‎ اساس‎ کتاب «بصائر الدرجات» سعد‎ بن عبدالله تنظیم شده و اضافاتی نیز بر آن افزوده شده است[۳]‎. کلیه کسانی که از این کتاب نقل کرده‌اند آن را به حسن بن سلیمان حلی نسبت داده‌اند؛ به‌عنوان نمونه علامه مجلسی چنین نوشته است: «کتاب «منتخب البصائر» اثر شیخ فاضل حسن بن سلیمان شاگرد شهید اول است که از کتاب «بصائر» سعد بن سلیمان بن عبدالله بن ابی‌خلف گزینش کرده است و در آن از کتب دیگر سعد نیز احادیثی آورده و به نام آنها نیز تصریح کرده تا آنچه از کتاب سعد ذکر کرده با غیر آن اشتباه نشود». علاوه اینکه خود مؤلف نیز در اثنای کتاب در جاهای زیادی به نام خود تصریح کرده است[۴]‎.

صالح مظفر همچنین در رابطه با نام‌گذاری کتاب به «المجموعة الحديثية» به این نکته اشاره کرده که پس از پایان تحقیقات کتاب، به نسخه‌ای خطی که ملک علامه مجلسی بوده، دست یافته که در پشتش آن را «المجموعة الحديثية» نامیده است[۵]‎.

سید حسن موسوی بروجردی در مقدمه‌اش پس از خطبه کتاب، اهمیت حدیث را این‌گونه تبیین می‌کند: «حدیث شریف، دومین دلیل پس از کتاب خداوند عز و جل است. حدیث، تالی و پیرو قرآن کریم است که در اصول و فروع اسلامی به آن استناد می‌شود و در بخش اعظم احکام شرعی و معارف الهی بر آن اعتماد می‌شود؛ لذا حدیث، عمود اسلام و مصدر احکام و معارف است و به سبب این اهمیت سترگ، نیاز به نصوص مأثوره مؤکد است»[۶]‎. سپس با ذکر تاریخچه مختصری از مهم‎ترین منابع حدیثی شیعه، نویسنده را از شاگردان مبرز شهید اول (متوفی786ق) دانسته که آثار حدیثی فراوانی نوشته است. کتاب حاضر را نیز مجموعه حدیثی پیرامون موضوعات مختلفی چون رجعت، عالم ذر، شناخت ائمه(ع) و قضا و قدر می‌داند[۷]‎.

محقق در مقدمه ابتدا به شرح حال نویسنده، عصر و طبقه او، اساتید، شاگردان و آثارش پرداخته است[۸]‎. به اعتقاد او در کتاب حاضر مطالبی وجود دارد که در حفظ تراث حدیثی مشارکت داشته‌اند و این احادیث را باقی گذاشته تا علمای شیعه در منابع مختلف حدیثی از آنها استفاده کنند. «مجامع حدیثی» از جمله اموری‌اند که در حفظ این میراث ارزشمند دخیل هستند و منابعی هستند که معمولاً به مطالبشان دیدگاه‌های حدیثی و اعتقادی و غیر آن ضمیمه می‌شود. کتاب حاضر از جمله این مجامع حدیثی ارزشمند است که مشهور به «مختصر بصائر الدرجات» یا «منتخب البصائر» سعد بن عبدالله است. علت اینکه آن را مجموعه نامیدیم آن است که شیخ حلی در این کتاب مجموعه‌ای از احادیث را از کتب پراکنده و مختلف گرد آورده و تنها خلاصه بصائر نیست؛ بله خلاصه بصائر قریب به نصف کتاب را پوشش داده، ولذا این کتاب در قرون متأخر به نام جزء بیشترش نامیده شده است[۹]‎.

بخش اول کتاب مشتمل بر مختصر کتاب بصائر و این ابواب از کتاب بصائر است: احادیث متفرق در علوم اهل‎‌بیت(ع)؛ بابی در کرّات و حالات آنها و موضوع رجعت؛ بابی در رجال اعراف؛ بابی در فضیلت ائمه(ع) و آنچه در قرآن درباره آنها آمده است؛ بابی در نوادر مختلفه و نوشته امام صادق(ع) به مفضل بن عمر؛ بابی در صفات اهل‎‌بیت(ع) و آنچه خداوند آنها را به سبب آن برتری داده است؛ باب احادیثی که در رابطه با تسلیم در برابر سخنان اهل‎‌بیت(ع) و کسانی که به رد و انکار پرداخته‌اند؛ بابی در کتمان حدیث و نشر آن[۱۰]‎.

در ضمن اختصار بصائر سعد، بابی ذکر شده که در آن تعدادی احادیث از غیر طریق سعد بن عبدالله وارد شده است. این احادیث از طریق روات شیعه از ائمه اطهار(ع) نقل شده است. همه این احادیث در موضوع رجعت و بازگشت است. این باب بعد از «باب کرات و حالات آن» طردا للباب و به‌مناسبت ذکر شده است[۱۱]‎.

بخش دوم نیز مشتمل بر احادیث مختلف از فضائل اهل‎‌بیت(ع) و مناقب حضرات و احادیثی در موضوع اراده و قضا و قدر و عالم ذر و نیز احادیثی مرتبط با عقاید و کلام است. مؤید اینکه کتاب از این دو بخش تشکیل شده آن است که نویسنده پس از اتمام مختصر بصائر نوشته است: «تم الكتاب و الحمد لله رب العالمين و صلی الله علی محمد و آله أجمعين»[۱۲]‎.

مباحث این بخش به‌ترتیب عبارتند از:

  1. احادیثی در فضائل اهل‎‌بیت(ع)؛
  2. مختصر بابی در رابطه با ائمه آل محمد(ص) و اینکه حدیث ایشان صعب مستصعب است، به نقل از «بصائر الدرجات» محمد بن حسن صفار قمی (متوفی 290ق)؛
  3. احادیث قضا و قدر؛
  4. احادیث اراده که از صفات افعال است؛
  5. احادیث ذر؛
  6. تتمه احادیث رجعت که پیش از این آمده بود[۱۳]‎.

رساله «الرجعة و الرد علی أهل البدعة»، از جمله گزینش‌های حلی است که آن را در ضمن مختصر بصائر سعد بعد از باب کرات آورده است. او پس از احادیثی که از کتاب بصائر نقل کرده، این احادیث را آورده که 46 حدیث از کتب مختلف، مانند كمال‌الدين، كتاب الواحدة، مصباح المتهجد، عيون أخبار الرضا(ع)، الغيبة شیخ طوسی و امثال آن است. همچنین مجموعه‌ای از روایات منقول از سید نسابه بهاء‎الدین علی بن عبدالحمید نیلی متوفی بعد از 803ق که از شاگردان شهید اول بوده، آورده است[۱۴]‎.

وضعیت کتاب

فهارس آیات قرآنی، احادیث، آثار، اعلام، طوایف و قبایل و فرق، اماکن و بلدان، وقایع و ایام، اشعار، کتب وارده در متن و فهرست مطالب در انتهای کتاب ذکر شده است. برخی فهارس نسخ خطی، این کتاب را به نام «الرجعة» معرفی کرده‌اند. علتش یا اطلاق اسم جزء، یعنی رساله رجعت بر کل مجموعه است، یا اینکه یک بار این کتاب با نام «الرجعة» به نام محمدمؤمن بن دوست‌محمد حسینی استرآبادی (شهید در مکه به سال 1088ق) چاپ شده است[۱۵]‎.

پانویس

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. شبیری زنجانی، سید محمدجواد، «نعمانی و مصادر غیبت – 9»، پایگاه مجلات تخصصی نور، انتظار موعود، بهار 1384، شماره 15، صفحات 275 تا 294.
  3. رحیمی، جعفر، «جایگاه محمدبن حسن صفار و کتاب بصائر الدرجات در میراث حدیثی شیعه»، پایگاه مجلات تخصصی نور، سفینه، زمستان 1393، شماره 45، صفحات 81 تا 114.

وابسته‌ها