تاریخ سلجوقیان کرمان

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏تاریخ سلجوقیان کرمان
NUR17492J1.jpg
پدیدآوران مرسلپور، محسن (نویسنده)
ناشر مرکز کرمان شناسی
مکان نشر ایران - کرمان
سال نشر مجلد1: 1387ش ,
موضوع

ایران - تاريخ - سلجوقيان کرمان، 433 - 582ق.

کرمان - تاريخ
زبان فارسی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏‎‏DSR‎‏ ‎‏847‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏4‎‏ت‎‏2
نورلایب مشاهده

تاریخ سلجوقیان کرمان، تألیف محسن مرسلپور، کتابی است به زبان فارسی با موضوع تاریخ و جغرافیا. این اثر رساله کارشناسی ارشد نویسنده بوده است. محور اصلی مباحث آن سلجوقیان کرمان، خاصه مباحث اقتصادی مربوط به آنان می‎باشد.

ساختار

کتاب، دارای تقدیمیه، مقدمه ناشر، مقدمه مؤلف و محتوای مطالب در چهار فصل می‎باشد. نویسنده در نگارش این اثر از 101 منبع استفاده کرده که تاریخ سلاجقه محمود بن محمد آقسرایی، تاریخ بزرگ اسلام و ایران ابن اثیر، سفرنامه ابن بطوطه، المنتظم في تاريخ الملوك و الأمم ابن جوزی، المسالك و الممالك ابن حوقل، وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی اثر عباس اقبال آشتیانی، اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی حسن انوری و... از جمله آنها هستند[۱].

گزارش محتوا

نویسنده پس از ذکر تاریخ محلی، کتاب‎های نوشته‎شده درباره دولت سلجوقیان، کتاب‎های جغرافیایی، تاریخ ولایات هم‎جوار کرمان مانند سیستان و فارس و یزد و... به‎عنوان منابع دستیابی به اطلاعات درباره کرمان می‎گوید: «متأسفانه تاریخ محلی تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این بی‎توجهی به‎حدی بوده است که در مورد تاریخ کرمان در دوره‎ی سلجوقیان تاکنون تحقیق جامع و مستقلی انجام نشده است. مرکز کرمان‎شناسی مدتی است که به تحقیق پیرامون تاریخ کرمان می‎پردازد که کاری درخور و ارزنده است. تنها در تحقیقاتی که درباره سلجوقیان بزرگ صورت گرفته است، مطالب معدودی در مورد سلجوقیان کرمان می‎توان یافت. در میان تتبعات و تحقیقات جدید مخصوصا آثار لمبتن و تاریخ ایران کمبریج، بااهمیت هستند؛ اگرچه اینها نیز اطلاعات بسیار کمی در مورد کرمان ا‎رائه می‎دهند»[۲].

«در کتب تاریخ ایران در دوره‎های میانه، به مسائل اجتماعی و اقتصادی، چندان توجهی نشده است. بخش اعظم این منابع به جنگ‎ها و منازعات سیاسی اختصاص یافته است که این مشکل، تحقیق در مورد مسائل اجتماعی و اقتصادی را بسیار مشکل می‎نماید. این پژوهش نیز با این مشکل دست به گریبان بوده است. به دلیل همین مشکل بخش‎های اقتصادی و اجتماعی از بخش سیاسی کوچک‎تر است. نامتناسب بودن حجم مطالب منابع پژوهش، مشکلاتی را در نگارش آن به وجود آورده است. منابع محلی که قسمت اعظم اطلاعاتمان را مدیون آن‎ها هستیم، در مورد امرای اولیه‎ی ابتدائی سلجوقی اطلاعات اندکی دارند. درباره‎ی پادشاهان اخیر سلجوقی کرمان اطلاعات به‎طور غیر قابل مقایسه‎ای بیشتر است. همین مسئله باعث می‎شود که گاهی مطالب با هم هماهنگی نداشته و تناسب آنها به هم بخورد»[۳].

«ساختار اقتصادی کرمان در دوره‎ی سلجوقی، یکی از مباحث مهم این پژوهش است. صحراگردان ناآشنا با ساختار معیشتی منطقه خطر مهمی برای آن محسوب می‎شدند. عدم آشنایی آن‎ها بدین سبب بود که خود هیچ‎گاه در مکانی اسکان دائمی نیافته بودند. یک‎جانشینان عموماًروزگار را به کشاورزی می‎گذراندند و کشاورزی جزء لاینفک زندگی ایشان است. در مقابل صحراگردان همیشه عادت داشتند که محصولات زراعی یک‎جانشینان را غارت کنند. اما از نظر تجارت، اوضاع تا حدودی بهتر بود. قبایل صحراگرد تا حدی با تجارت آشنا بودند. این پژوهش سعی دارد این موضوع را تعقیب نماید که اوضاع تجارت و کشاورزی کرمان در دوره سلجوقی چگونه بوده است و سلجوقیان در برابر زیان‎هایی که وجودشان برای کشت و زرع مردم این منطقه داشته، چه اقداماتی در مقوله امنیت و تجارت انجام دادند»؟[۴].

«گرایش سریع ترکان به دین اسلام، باعث مقبول جلوه دادن ایشان در جوامع اسلامی شد. اگرچه ایشان در پایبندی به اصول اسلامی چندان اهتمام نمی‎نمودند و به موقع مصلحت یا کسب منافع خود دست به کشتار و غارت مسلمین نیز می‎زدند، اما برای همسازی و همسانی خود با جامعه‎ی مسلمین، خود را به‎عنوان حامیان دین نشان می‎دادند. یکی از مسائل قابل بحث در دوره‎ی سلجوقی رابطه دین و دولت و چارچوبی است که نظام‎الملک برای این رابطه تعریف نمود. اثراتی که نظام ساخته‎ی نظام‎الملک در کرمان داشت، باید مورد شناسایی و تدقیق بیشتری قرار گیرد»[۵].

با توجه به آنچه گفته شد، بیان مطالب کتاب در چهار فصل ذیل منطقی به نظر می‎رسد: نویسنده در فصل اول، جغرافیای تاریخی کرمان را از صدر اسلام تا روی کار آمدن سلاجقه بررسی کرده است. او در این بخش به معرفی و بیان حدود و شهرهای کرمان، دلیل نام‎گذاری آن، مردمش و مذهبشان و زبان مردم کرمان پرداخته است.[۶].

او در فصل دوم، تاریخ سیاسی و دودمانی سلجوقیان کرمان را مورد بررسی قرار داده است؛ وی کرمان را از ورود اسلام تا روی کار آمدن سلجوقیان بررسی کرده و سپس دوره حکومت حاکمان بزرگ سلجوقی چون قاورد (440-466ق)، کرمان‎شاه بن قاورد (466-465ق)، سلطان‎شاه بن قاورد (477-467ق)، توران‎شاه بن قاورد (490-477ق)، ارسلان‎شاه اول (137-495ق)، محمد بن ارسلان‎شاه (551-537ق)، طغرل‎شاه بن محمد (563-551ق) و... را بررسی کرده و پایان حکومت سلاجقه را با آمدن ملک دینار نشان می‎دهد[۷].

وی در فصل سوم، به بیان نظام سیاسی و اداری سلجوقیان کرمان می‎پردازد و در این میان به سیاست مذهبی سلاطین سلجوقی کرمان، سپاهشان، مناصب کشوری و لشکری، وزارت و اقطاع اداری آنان اشاره می‎کند[۸].

فصل چهارم هم به بیان اوضاع اقتصادی و اجتماعی کرمان در دوره سلجوقیان کرمان می‎پردازد. نویسنده در آن، کشاورزی و صنعت، تجارت و اقدامات عمرانی آنان را نشان داده و در پایان به قحطی‎هایی که دچارش شده‎اند اشاره می‎نماید[۹].

در بخشی که نویسنده درباره قحطی در فصل چهارم بیان کرده است، چنین می‎خوانیم: «منطقه کرمان و به‎خصوص شهر بردسیر تختگاه آن، بارها دچار قحطی‎های متناوب و سهمگینی شده است. باستانی پاریزی در این مورد می‎نویسد: «اینکه خانه‎های کرمان، این‎قدر تودرتو دارد و داخل پی و دیوارها مرتبا کندو و انبار ذخیره گندم داشته‎اند، برای این بود که دشمن از وجود ذخایر پی دیوارها آگاه نشود؛ زیرا هر خانواده می‎بایستی ذخیره دو یا سه سال یا لااقل یک سال خود را در خانه داشته باشد؛ زیرا دشمن کرمان در حقیقت همیشه ژنرال قحطی بوده است؛ چه، در دوره‎ای از لشکرکشی‎ها فقط روزی شهر کرمان تسلیم شده و دروازه‎ها باز شده که آخرین دانه گندم خورده شده و پوست درخت و گوشت حیوانات نایاب شده باشد». در سال 576، در کرمان قحطی به وجود آمد که بنیه ولایت را بیش از پیش ضعیف ساخت. یکی از عوامل مهم این قحطی، هجوم بی‎رحمانه غز به کرمان بود. آنها به هر شهری که می‎رفنتند محصولاتش را خورده و مردم را می‎کشتند. سال پیش آنها ربض بردسیر را غارت کردند و اینک جیرفت و رودان و سیرجان در آتش فتنه آنها می‎سوخت. ناامنی که بر اثر لشکرکشی‎های مداوم به وجود آمد، مانع می‎شد تا مردم با فراغ خاطر به کشاورزی و باغداری بپردازند. افضل‎الدین، تصویر روشنی از وضع بردسیر در دوره قحطی ارائه می‎دهد. وی می‎نویسد «قوت هستی و طعام خوش در گواشیر چند استه خرما بود که آن را آرد می‎کردند و می‎خوردند و می‎مردند. چون استه نیز به آخر رسید، گرسنگان نطع‎های کهنه و دلوهای پوسیده و دبه‎های دریده، می‎سوختند و می‎خوردند و هر روز چند کودک در شهر گم می‎شدند که گرسنگان ایشان را به مذبح هلاک می‎بردند و چند کس فرزند خویش طعمه ساخت و بخورد». همچنین می‎نویسد که در اثر قحطی «در همه شهر و حومه، یک گربه نماند و در شوارع، روز و شب سگان و گرسنگان در کشتی بودند؛ اگر سگ غالب می‎آمد، آدمی می‎خورد و اگر آدمی غالب می‎آمد، سگ را». بار دیگر در سال 580، در بردسیر قحطی رخ نمود که باعث شد محمد بن بهرام‎شاه مجبور شود به بم برود تا مدتی را برای تغذیه سپاهش میهمان سابق‎علی ‎سهل باشد. درحالی‎که اوضاع مردم در دوره کشمکش‎های بیست‎ساله بسیار بغرنج بود، بهرام‎شاه از مردم بردسیر مالیات نعل‎بها گرفت که کیفیت این مالیات نامعلوم است»[۱۰].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب در ابتدای اثر ذکر شده و منابع و مآخذ و نمایه اعلام در انتهای آن.

پانویس

  1. ر.ک‎ منابع و مآخذ، ص153-158
  2. مقدمه مؤلف، ص17
  3. همان
  4. همان، ص17-18
  5. همان، ص18
  6. ر.ک: متن کتاب، ص19-31
  7. ر.ک: همان، ص33-115
  8. ر.ک: همان، ص117-139
  9. ر.ک: همان، ص141-152
  10. متن کتاب، ص151-152

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.

وابسته‌ها

سلجوقیان و غز در کرمان

زبدة التواريخ؛ اخبار امراء و پادشاهان سلجوقی (ترجمه روح‌الهی)