تاریخ سیاسی معاصر ایران (نظرپور)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏تاریخ سیاسی معاصر ایران
NUR04146J1.jpg
پدیدآوران

تلاشان، حسن (نويسنده)

مرکز تحقيقات اسلامي نمايندگي ولي فقيه در سپاه (تهيه کننده)
ناشر سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، نمايندگي ولي فقيه، مرکز تحقيقات اسلامي
مکان نشر ايران - قم
موضوع

ايران - اوضاع اجتماعي - قرن 13- 14ق.

ايران - تاريخ - انقلاب اسلامي، ???? -

ايران - تاريخ - پهلوي، 1304 - 1357

ايران - تاريخ - قاجاريان، 1193 - 1344ق.

ايران - سياست و حکومت - قرن 13 - 14ق.
زبان فارسي
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏‎‏DSR‎‏ ‎‏1311‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏6‎‏ت‎‏2
نورلایب مشاهده

تاریخ سیاسی معاصر ایران، اثر مهدی نظرپور، پژوهشی است پیرامون دویست سال تاریخ معاصر ایران، از زمان قاجار، تا پیروزی انقلاب اسلامی و رهبری آیت‎الله خامنه‎ای.

ساختار

کتاب با پیشگفتار و مقدمه مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه آغاز و مطالب در هفده درس، تنظیم شده است.

در پایان هر درس، علاوه بر خلاصه‎ای از مطالب همان درس، پرسش‎های مناسب با موضوعات مطرح‎شده، آمده است.

گزارش محتوا

در پیشگفتار، به تشریخ مشخصات نظام آموزشی عقیدتی - ‎سیاسی سپاه پرداخته شده[۱] و در مقدمه، اشاره کوتاهی به محتوای مطالب کتاب، گردیده است؛ از جمله چنین آمده است: در این کتاب، دویست سال تاریخ معاصر ایران از این جهت مورد مطالعه قرار گرفته است که در طی این مدت، حوادث و رویدادهای مهمی در ایران رخ داده است. سرآغاز این دوره در ایران، همراه با تحولات مهم سیاسی - ‎اجتماعی در اروپا و آغاز مرحله جدیدی از رقابت کشورهای بزرگ آن قاره بر سر تصرف یا افزایش مستعمرات در سایر نقاط جهان، به‎ویژه در آسیاست که ایران در هرکدام از آن سیاست‎ها از جایگاه ممتازی برخوردار بود[۲].

ظهور حکومت قاجاریه در ایران، با کشتارها و خون‎ریزی‎های داخلی و خارجی همراه بود و به دنبال آن، آغاز دوره طولانی جنگ‎های ایران و روس بود که هرکدام، چندین سال طول کشید و سرانجام منجر به تحمیل قراردهای صلح گلستان و ترکمنچای شد که به موجب این دو معاهده، کلیه مناطق حاصل‎خیز قفقاز، برای همیشه از خاک ایران جدا شده و جدایی افغانستان و ترکستان و تعیین حدود فعلی مرزهای ایران در این دوره از تاریخ ایران شکل گرفته است. حوادث و رویدادهای مهمی همچون دیکتاتوری پنجاه ساله ناصرالدین شاه، نهضت تنباکو، اعطای امتیازات به بیگانگان، سفرها و خوش‎گذرانی‎های دولت‎مردان به اروپا، انقلاب مشروطیت، استبداد صغیر، جنگ اول جهانی و اشغال ایران، انقراض قاجاریه، دیکتاتوری رضا شاه، جنگ دوم جهانی و تبعید رضا شاه، نهضت ملی شدن نفت، کودتای 28 مرداد 1332ش و آغاز تسلط همه‎جانبه آمریکا بر ایران، قیام پانزده خرداد، تصویب کاپیتولاسیون و تبعید امام خمینی (ره) و سرانجام پیروزی انقلاب اسلامی ایران و سقوط پادشاهی 2500 ساله، همه از حوادث این دوره از تاریخ ایران است که به‎خوبی در کتاب، منعکس شده است[۳].

در درس اول، به بیان دوره‎های تاریخ ایران پرداخته شده و تاریخچه اجمالی پادشاهان قاجاریه، تشریح گردیده و به این نکته اشاره شده است که در طول دویست سال تاریخ معاصر ایران، به‎ویژه در زمان حکومت پادشاهان قاجاریه، تحولات مهمی در صحنه سیاسی ایران رخ داده است. در این دوره که هم‎زمان با تحولات و پیشرفت‎های مهم در صنعت، علم و تکنولوژی در اروپاست، ایران به دلیل کشت و کشتار و هرج‎ومرج و ظلم و ستم پادشاهان، از یک‎سو و آغاز رقابت سیاسی قدرت‎های بزرگ اروپایی از سوی دیگر، با اروپا فاصله زیادی پیدا کرد و دچار رکود در زمینه‎های مادی و معنوی شد[۴].

در درس دوم، به بررسی جنگ‎های ایران و روس پرداخته شده است. نویسنده علل اصلی شروع جنگ‎های ایران و روس را سیاست استعماری و توسعه‎طلبی تزارهای روس به بهانه وصیت پتر کبیر در رسیدن به آب‎های گرم می‎داند. جنگ اول در سال 1803م، با ضمیمه کردن گرجستان ایران به خاک روسیه شروع شد و به مدت ده سال طول کشید. فتحعلی‎ شاه در طول جنگ، زمانی به پشتیبانی فرانسه و زمانی دیگر به پشتیبانی انگلستان، قصد شکست و بازپس‎گیری شهرهای اشغالی ایران را داشت، اما هر دو کشور در لحظه‎های حساس جنگ، ایران را تنها گذاشتند و سرانجام این جنگ به شکست ایران و تحمیل قرارداد صلح گلستان منجر شد که به موجب آن، شهرهای زیادی از ایران، جدا شدند. جنگ دوم با استفاده از ابهام در عهدنامه گلستان و نقض آن از طرف روسیه آغاز شد. این جنگ به مدت 5/1 سال طول کشید و سه مرحله متفاوت را پشت‎ سر گذاشت. هرچند در مرحله اول این جنگ، با اعلام جهاد از سوی علما، نوید پیروزی ایران نمایان گشت، اما به‎خاطر تعلل و اشتباه‎های فتحعلی‎ شاه و عباس میرزا، سرانجام با شکست سنگین ایران از روسیه و اشغال تبریز با وساطت انگلستان، عهدنامه صلح تحمیلی ترکمنچای به ایران تحمیل شد. به موجب این عهدنامه، امتیازات زیادی به روسیه داده شد که بعدها باعث سوء استفاده دیگران نیز گردید[۵].

در درس سوم، به بررسی رقابت بیگانگان در ایران پرداخته شده است. در اواخر قرن هجده و اوایل قرن نوزده، به علت تحولات مهم در اروپا، رقابت کشورهای بزرگ اروپا در ایران، وارد مرحله جدیدی شد. هرچند این رقابت با حضور چند کشور بزرگ اروپا بود، اما رقابت اصلی بین دو کشور بزرگ، یعنی روس و انگلیس، ملموس‎تر و شدیدتر بود و ابعاد اقتصادی، سیاسی و نظامی وسیعی داشت که در این درس، فقط به مهم‎ترین قراردادهای اقتصادی و سیاسی آن، پرداخته شده است[۶].

درس چهارم، به موضوع نهضت تنباکو اختصاص یافته است. در سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا، انگلیسی‎ها تقاضاهای زیادی از او کردند که یکی از آنها، واگذاری امتیاز توتون و تنباکوی ایران بود و شاه و صدر اعظم، ضمن قبول آن، قول دادند که پس از بازگشت به وطن، تالبوت را به ایران دعوت کنند. پس از ورود تالبوت به ایران و واگذاری امتیاز، عده زیادی از مردان و زنان انگلیسی، وارد کشورمان شدند و فعالیت‎های اقتصادی و فرهنگی خود را شروع کردند. خسارت‎های واردشده به مردم بر اثر واگذاری امتیاز از یک‎سو و فعالیت‎های فرهنگی خلاف اسلام بیگانگان در ایران از سوی دیگر، باعث نهضت سراسری علما و مردم علیه شاه و شرکت رژی شد. این نهضت به‎ویژه در شهرهای اصفهان، فارس، تبریز و تهران، از شدت خاصی برخوردار بود[۷].

در درس پنجم و ششم، به نهضت مشروطیت پرداخته شده است. در شکل‎گیری و پیروزی نهضت مشروطیت، زمینه‎های داخلی و خارجی نقش مؤثری داشتند، اما چون لازمه هر دگرگونی و تغییر و تحول، زمینه‎های داخلی است؛ به همین دلیل ابتدا زمینه‎های داخلی و سپس زمینه‎های خارجی نهضت بررسی شده‎اند. به اعتقاد نویسنده، مهم‎ترین زمینه‎های داخلی که در شروع نهضت مشروطیت نقش داشتند، عبارتند از: پیروزی نهضت تنباکو، ظلم و استبداد پادشاهان قاجاریه بر مردم، نقش مطبوعات، فعالیت گروه‎ها و انجمن‎ها، تلاش علما و روحانیون و روشنفکران غرب‎گرا. وی زمینه‎های خارجی که بیشتر از بقیه در شکل‎گیری نهضت مؤثر بودند را سلطه اقتصادی بیگانگان بر منابع حیاتی و اقتصادی ایران، جنبش‎های آزادی‎خواهی و مشروطه‎طلبی در جهان به‎ویژه در کشورهای همسایه (روسیه و عثمانی) و سرانجام حمایت انگلستان از مشروطیت دانسته است[۸].

در درس هفتم، به بررسی دوره رضا خان پرداخته شده است. در جنگ اول جهانی، به علت مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ناشی از اشغال ایران، انگلستان به این فکر افتاد که برای حفظ منافع خود، یک حکومت مرکزی قدرتمند در ایران تشکیل دهد و از میان افراد در نظر گرفته‎شده، سرهنگ رضا خان برای کودتا و به قدرت رسیدن انتخاب شد. وی در سال 1304ش، خلع قاجاریه را مطرح کرده و پس از تشکیل مجلس مؤسسان و تصویب آن، سوگند یاد کرده و تاج‎گذاری نمود. وی در دوران پادشاهی خود، دست به اقداماتی از جمله کشف حجاب و کشتار مردم در مشهد زد و سرانجام در سال 1320ش، پس از اشغال ایران توسط متفقین، استعفا داده و به خارج از کشور تبعید شد[۹].

در درس هشتم، به بررسی رابطه مدرس و رضا خان پرداخته شده است. آیت‎الله سید حسن مدرس در هنگام آغاز به کار مجلس دوم مشروطه، به‎عنوان مجتهد طراز اول، از سوی مجتهدان نجف، جهت تطبیق قوانین با شرع مقدس، وارد مجلس شد و مردم به علت خصوصیاتش، او را به نمایندگی انتخاب کردند و او هم‎زمان دو وظیفه نمایندگی و نظارت بر تصویب قوانین را انجام می‎داد. وی به‎عنوان رهبر جناح اکثریت مجلس، مبارزات خود را به‎طور علنی علیه رضا خان آغاز کرد. از جمله اقدامات مدرس در مقابل رضا خان، استیضاح او بود که با حمایت اکثریت از رضا خان، به نتیجه نرسید و سرانجام رضا خان او را به مدت نه سال تبعید کرد و در همان حال، او را به شهادت رساند[۱۰].

نهضت ملی شدن نفت در ایران، در درس نهم و دهم، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. استفاده از نفت ایران، از سابقه طولانی برخوردار است، اما بهره‎برداری از آن، به‎طور رسمی از سال 1872م، به «ژولیوس رویتر» واگذار شد که عملی نشد و سپس در سال 1280م، به مدت شصت سال به «ویلیام رویتر» داده شد که در سال 1312ش، دوباره تمدید گردید که با تلاش‎ها و مبارزات آیت‎الله کاشانی و دکتر مصدق، نفت ایران ملی شد[۱۱]،

اما اختلاف‎هایی که بین دکتر مصدق و آیت‎الله کاشانی به وجود آمده بود از یک‎سو و به قدرت رسیدن جمهوری‎خواهان در آمریکا از سوی دیگر زمینه‎های کودتا بر علیه دولت مصدق را فراهم کرده و سرانجام دولت او، در مرداد 32 سرنگون شد[۱۲].

در سایر دروس کتاب، به موضوعاتی همچون ظهور آمریکا در صحنه سیاسی ایران، قیام پانزده خرداد، رهبری امام خمینی (ره) در دوره اختناق، اوج‎گیری مبازات مردمی و پیروزی انقلاب اسلامی، پرداخته شده است.

وضعیت کتاب

فهرست مطالب در ابتدا و فهرست منابع، در انتهای کتاب آمده و در پاورقی‎ها، بیشتر به ذکر منابع پرداخته شده است.

پانویس

  1. ر.ک: پیشگفتار، ص11-‎13
  2. ر.ک: مقدمه، ص14
  3. ر.ک: همان
  4. ر.ک: متن کتاب، ص15
  5. ر.ک: همان، ص34
  6. ر.ک: همان، ص44
  7. ر.ک: همان، ص55
  8. ر.ک: همان، ص66
  9. ر.ک: همان، ص88
  10. ر.ک: همان، ص98
  11. ر.ک: همان، ص108
  12. ر.ک: همان، ص118

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.

وابسته‌ها

تاریخ سیاسی معاصر ایران