دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز فرهنگ و معارف قرآن
نام دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز فرهنگ و معارف قرآن
نام سابق مرکز فرهنگ و معارف قرآن
وضعیت حقوقی
هدف تهیه تفسیر ترتیبی قرآن، کلید قرآن و بانک اطلاعات معارف قرآن کریم.
رئیس حجةالاسلام محمدصادق یوسفی‌مقدم
بنیانگذاری 1366
وبگاه www.maarefquran.com
کد مؤلف AUTHORCODE33740AUTHORCODE

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، کار خود را از سال 1366 با استفاده از محضر جمعی از فضلا و طلاب آگاه و آشنا به مسائل و نیازهای جامعه، آغاز کرد که از جمله اهداف آن، عبارتند از: تهیه تفسیر ترتیبی قرآن، کلید قرآن و بانک اطلاعات معارف قرآن کریم.

تأسیس و اهداف

یکی از خلأهای اساسی در حوزه‎های علمیه، خلأ پژوهش در قرآن و علوم قرآنی است که برای جبران این کمبود، گام‎هایی برداشته شده است که از جمله آنها، تلاش حجت‎الاسلام هاشمی رفسنجانی است. ایشان در آخرین دوره حبس خود در زندان ستم‎شاهی (54-57)، یک دوره کامل قرآن را به‎ترتیب موضوعات قرآنی، فیش‎برداری نمودند و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ادامه آن را در آغاز به برخی از افراد و گروه‎های تحقیقاتی واگذار نموده و سپس با پیشنهاد دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ادامه و تکمیل و تنظیم آن را به این دفتر واگذار نمودند. بدین ترتیب، «مرکز فرهنگ و معارف قرآن»‎، تأسیس شد[۱].

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، کار خود را از سال 1366 آغاز کرد و با استفاده از محضر جمعی از فضلا و طلاب آگاه و آشنا به مسائل و نیازهای جامعه، برای تکمیل و ارائه و تنظیم این کار عظیم فرهنگی‎، اهداف زیر را در دستور کار خود قرار داد:

  1. تفسیر ترتیبی قرآن:
    نخستین هدفی که این مرکز تعقیب می‎کند، تهیه تفسیر ترتیبی قرآن، اما نه با شکل رایج و متداول آن است، بلکه هر آیه نوشته می‎شود و کلیه مطالبی که از آیه برداشت می‎شود چه با استفاده از ظاهر آیه یا از روایات و یا شأن نزول - ‎به‎طور دسته‎بندی‎شده، آورده می‎شود و در هر آیه‎، موضوعات مربوط به آن آیه، نگاشته می‎شود. فایده این روش آن است که آنچه از این آیه فهمیده می‎شود، مجرد از مباحث غیر مربوط به قرآن و صرفا بر اساس دلالت‎های قرآنی‎، به دست می‎آید. از این‎گونه تفسیر، می‎توان در مراکز و مؤسسات آموزشی استفاده کرد. ضمنا انتشار این بخش از کار مرکز، زمینه تکمیل و گسترش اهداف بعدی را نیز فراهم می‎سازد.
  2. کلید قرآن:
    هدف دیگری که در دستور کار این مرکز قرار گرفته و به‎موازات تهیه تفسیر ترتیبی در حال انجام است، تهیه و ارائه فهرست موضوعی قرآن با ترتیب الفبایی و شمارش آیات مربوط به آن است. ازآنجاکه موضوعات گزینش‎شده در تفسیر ترتیبی بسیار گسترده و در شکل نظام‎واره‎ای قرار گرفته است و موضوعات و مترادف‎های آن دسته‎بندی شده است، پیش‎بینی می‎شود حجم این کار بالغ بر دو مجلد گردد.
  3. بانک اطلاعات معارف قرآن کریم:
    ازآنجاکه پژوهش جامع در زمینه معارف دینی و به‎ویژه در معارف قرآنی، از طرفی نیازمند به اطلاعات و گردآوری کلیه مآخذ و مدارک و منابع است و از طرف دیگر‎، دارای نظام منطقی سیستمی و مجموعه‎ای نظام‎‎واره و پیوسته است، این مرکز لازم دید که این مجموعه از اسناد و اطلاعات معارف قرآن کریم را گردآوری کند و به آنها نظام و سیستم و طبقه‎ای لازم دهد‎.
    تهیه بانک اطلاعات معارف قرآن کریم در مراحل معین و خاص گردآوری داده‎ها، داده‎پردازی، تفسیر داده‎ها، طبقه‎بندی اطلاعات تا تفسیر اطلاعات و مأخذشناسی و نمایه‎سازی فیش‎های تفسیری و تجزیه و تحلیل و طبقه‎بندی و ذخیره‎سازی و بازیابی اطلاعات برگرفته از متن قرآن کریم و نیز اطلاعات گرفته‎شده از منابع و مآخذ معارف قرآنی است. هدف از تهیه این قسمت، افزایش بازدهی کار مفسران قرآن برای تفسیرهای چندگانه ترتیبی، سیستمی موضوعی‎، سیستمی ترتیبی و نیز بازدهی افزون‎تر دیگر پژوهشگران و محققان بیرون از مرکز است. تاکنون بخش وسیعی از مآخذ معارف قرآن کریم، فهرست‎نویسی شده و فیش‎های تفسیری جمع‎آوری شده از گروه‎های تفسیر در این مجموعه، نمایه‎سازی و به کامپیوتر داده شده است. قسمت‎های دیگر این مجموعه در حال تهیه سیستم و تهیه مقدمات است. لازم به یادآوری است که طرح کلی و اولیه بانک اطلاعات‎، تهیه و تدوین شده و برنامه‎ریزی‎های زمانی آن فراهم گردیده است.
  4. فرهنگ موضوعی تفاسیر قرآن:
    یکی از کارهای بانک اطلاعات، مربوط به تفاسیر است؛ زیرا در تفاسیر مسائل گوناگونی به‎تناسب زمان و نیازها و دگرگونی‎های اجتماعی و تاریخی، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. کمتر کتابی را می‎توان یافت که به‎اندازه قرآن بر آن تفسیر نگاشته شده است؛ آن‎هم با نگرش‎های متفاوت و از دیدگاه مذاهب مختلف اسلامی؛ تا بدانجا که برخی، تعداد تفاسیر قرآن را تا هزاروپانصد دوره برشمرده‎اند. دستیابی به این مجموعه از معارف‎، کار چندان آسانی نیست‎. کاری که در این زمینه شروع گردیده، فقط بر اساس هشتاد دوره از تفاسیر مشهور و متداول مذاهب اسلامی است و تاکنون دوازده دوره آن پایان پذیرفته است. این کار علاوه بر چاپ، به کامپیوتر داده خواهد شد تا از طریق نرم‎افزار کامپیوتری، در اختیار محققین قرار گیرد‎.
  5. کتاب‎شناسی علوم قرآن:
    یکی از کارهای اساسی برای گسترش فرهنگ قرآن، تهیه فهرستگان کتاب‎ها و مقالات در زمینه ‎‎علوم قرآنی است. این مهم، از مدتی پیش در این مرکز شروع گردیده است و امید می‎رود فهرست مقالات مجلات فارسی و عربی و انگلیسی آن، آماده چاپ گردد و سپس، فهرستگان کتاب‎های قرآنی بر اساس حروف الفبا و موضوعی، در بیش از ده مجلد، آماده انتشار گردد.
  6. تفسیر موضوعی قرآن:
    اساسی‎ترین و نهایی‎ترین هدف مرکز، تهیه تفسیر قاموسی الفبایی و به‎صورت موضوعی سیستمی است که در قالب موضوعات قرآنی همراه با عناوین فرعی، ارائه می‎گردد و مجموعه‎ای پیوسته و نظام‎واره و دارای سیستم از موضوعات را نشان می‎دهد. تهیه تفسیر موضوعی در این قسمت به دو شکل انجام می‎گیرد: یکی آنکه مجموعه موضوعات و عناوینی که در بحث‎های اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، سیاسی و اقتصادی وجود دارد و قرآن به آن مباحث پرداخته است، به ترتیب الفبایی آورده می‎شود و کلیه مباحثی که از کل قرآن استخراج شده، مورد بحث و جمع‎بندی قرار می‎گیرد. دیگر آنکه مجموعه معارف قرآن در یک مدل و طرح و سیستم ‎پیشنهادی ریخته می‎شود و کلیه معارف قرآنی (و به تعبیری دیگر، کلیه معارف دینی از نگرش قرآن)، در یک مجموعه و پیکره عرضه می‎گردد. فراهم ساختن این هدف، تنها با رعایت ترتیب منطقی اهداف پیشین مرکز میسر است؛ یعنی نخست باید فیش‎های تفسیری گردآوری شود و تفسیر ترتیبی مدون گردد و کلیه مآخذ و معارف قرآنی طبقه‎بندی و مدل‎سازی و تهیه سیستم شود و سپس از این مواد گردآوری شده، برای تهیه تفسیر موضوعی استفاده شود[۲].

در کنار این اهداف کلی، چند برنامه فرعی دیگر در دستور کار این مرکز قرار دارد که به چند مورد از آنها اشاره می‎گردد:

  1. تهیه نرم‎افزار کامپیوتری به‎صورت «دیسکت» از قرآن برای کارهای تحقیقی و محققان داخلی و خارجی و توزیع آن. این کار علاوه بر قابلیت‎های بیشتر نسبت به برنامه «سلسبیل»، که در کشورهای دیگر تهیه شده‎، اشتباهات آن را برطرف ساخته است. خوشبختانه در این بسته نرم‎افزاری، ترجمه‎ای گویا و روشن همراه با آیات پیش‎بینی شده است.
  2. تهیه نرم‎افزار به‎صورت دیسکت از موضوعات قرآنی به‎صورتی که محققان با کامپیوترهای شخصی می‎توانند به‎سهولت، آیات درباره یک موضوع را در سرتاسر قرآن مشاهده کنند‎. در این قسمت نیز بهره‎گیری از ترجمه قرآن پیش‎بینی شده است[۳].

روش ادامه کار در مرکز

مرکز فرهنگ و معارف قرآن برای رسیدن به اهداف فوق، در آغاز با استفاده از محضر شصت نفر از طلاب فاضل حوزه علمیه قم و مشهد، به تکمیل برداشت‎ها و استخراج موضوعات قرآنی پرداخت و در گروه‎های چند نفری، سراسر قرآن را بار دیگر فیش‎برداری کرد‎. این تلاش بر پایه بیش از چهل دوره تفسیر، نتایج شایان توجهی در پی داشت. مجموعه این یادداشت‎ها به‎همراه یادداشت‎ها و برداشت‎های هوشمندانه و دقیق آقای هاشمی رفسنجانی، افزون بر فراهم آوردن زمینه نگارش تفسیر ترتیبی – به‎گونه‎ای بدیع و کاملا ابتکاری که یاد شد - ‎مواد خام و ابزار مهم و کارآمدی است برای سامان دادن تک‎نگاری‎های موضوعی که به فضل خداوند در آینده این مرکز بدان خواهد پرداخت. مرحله بازنگری نگاشته‎های اسناد و فیش‎برداری مجدد، مراحل پایانی کار را می‎گذراند‎. از سوی دیگر، برای اتقان هرچه بیشتر کار و یکپارچگی عبارات و ویراستاری آن‎، با استفاده از افراد قوی‎تر و آشنای به کار‎، یک دوره دیگر بازنگری و کنترل فیش‎ها آغاز گردیده است که با توجه به حجم کار، زمان بیشتری را طلب می‎کند. از مشخصات دیگر این روش، بهره‎گیری از کامپیوتر در تفکیک و تحقیق بر روی آنهاست. با توجه به اهمیت کار و گستردگی دامنه آن و طبق پیش‎بینی اولیه، حدود 180000 فیش و 900000 عنوان را زیر پوشش خواهد داشت‎[۴].

پانویس

  1. ر.ک: بی‎نام، ص74
  2. ر.ک: همان، ص74-‎76
  3. ر.ک: همان، ص77
  4. ر.ک: همان

منابع مقاله

بی‎نام، «مرکز فرهنگ و معارف قرآن»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: آینه پژوهش، بهمن و اسفند 1370، ‎شماره 11 ‎(4 صفحه، ‎از 74 تا 77)، به آدرس: www.noormags.ir/view/fa/articlepage/35126/