دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی. واحد تدوین اندیشه سياسی اسلام

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی. واحد تدوین اندیشه سياسی اسلام
نام -دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی. واحد تدوین اندیشه سياسی اسلام
نام سابق واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام
وضعیت حقوقی
هدف
رئیس
بنیانگذاری
وبگاه
کد مؤلف AUTHORCODE24325AUTHORCODE


واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام، از جمله واحدهای نوبنیاد مرکز‎ مطالعات‎ و تحقیقات‎ اسلامی است که فعالیت علمی - تحقیقاتی خود را از نیمه اول سال 1374، در قالب‎ سه‎ طرح‎ کلان تحقیقاتی روش‎شناسی تدوین‎ اندیشه‎ سیاسی اسلام (فلسفه علوم سیاسی اسلامی)، تدوین اندیشه سیاسی شیعه و بررسی روند تجدد و نوگرایی در ایران‎ آغاز کرد.

معرفی

«واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام»، از جمله واحدهای نوبنیاد مرکز‎ مطالعات‎ و تحقیقات‎ اسلامی است که فعالیت علمی تحقیقاتی خود را از نیمه اول سال 1374، در قالب‎ سه‎ طرح‎ کلان تحقیقاتی زیر آغاز کرد:

  1. روش‎شناسی تدوین‎ اندیشه‎ سیاسی اسلام (فلسفه علوم سیاسی اسلامی)؛
  2. تدوین اندیشه سیاسی شیعه؛
  3. بررسی روند تجدد و نوگرایی در ایران‎[۱].

چنان‎که از عناوین طرح‎ها برمی‎آید، طرح اندیشه سیاسی علمای شیعه در‎ جهت‎ شناخت اندیشه سیاسی اسلام و به‎خصوص شیعه،‎ طرح‎ اصلی‎ محسوب می‎شود و طرح اول برای روشمند ساختن‎ تدوین‎ اندیشه سیاسی اسلام در قالب یک طرح کلان مورد نظر قرار گرفته و طرح بررسی روند‎ تجدد‎ و نوگرایی در ایران، در واقع آسیب‎‎شناسی‎ اندیشه دینی‎ در‎ یک‎ نظر عام و آسیب‎شناسی اندیشه سیاسی‎ اسلام‎ به‎طور اخص می‎باشد که این سه طرح پس از بررسی‎ها‎ و اعمال نظر صاحب‎نظران و اندیشه‎وران‎ حوزوی و دانشگاهی و تأیید هیئت‎ علمی‎ واحد و در نهایت تصویب شورای پژوهشی‎ و ریاست‎ مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی در برنامه کار تحقیقی واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام‎ قرار گرفتند‎[۲].

قبل از ارائه توضیحاتی در‎ مورد‎ اهداف‎ و ضرورت اجرای طرح‎‎های‎ پیش‎گفته، ذکر نکته‎‎ای‎ درباره تأمین نیروهای محقق مورد نیاز در این واحد ضرورت می‎نماید؛ ازآنجاکه دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه‎ قم‎ با تأسیس‎ دانشگاه‎ باقرالعلوم‎(ع) در رشته علوم سیاسی‎ از حدود ده سال قبل اقدام به تربیت نیروهای حوزوی در رشته علوم سیاسی در‎ چهار‎ گرایش اصلی فلسفه سیاسی، مسائل جهان‎ اسلام‎، ایران‎ و سیاست‎ داخلی‎ نموده و در گذر‎ این‎ تلاش پیگیر موفق به تربیت طلاب فاضل و متعهد حوزه در این رشته مهم گردیده؛ لذا زمینه‎ مساعدی‎ از‎ نیروهای مستعد برای انجام تحقیقات سیاسی در‎ بخش‎‎های‎ تحقیقاتی‎ این‎ دفتر‎ فراهم آمده است و اینک واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام با استفاده از این طلاب فاضل، که سابقه چند سال درس‎های خارج حوزه دارند و در سطح کارشناسی و کارشناسی‎ ارشد علوم سیاسی، از تحصیلات جدید برخوردارند، سه گروه تحقیقاتی برای اجرای طرح‎های خود سامان داده است. در این بخش به معرفی اجمالی این طرح‎ها می‎پردازیم: الف)- طرح‎ تحقیقاتی‎ تدوین اندیشه سیاسی شیعه: با نگاهی به تاریخ اندیشه سیاسی اسلام درمی‎یابیم که میان متفکران و عالمان مسلمان که در جهت تبیین اندیشه و نظام سیاسی تلاش کرده‎اند،‎ چهار‎ گرایش و طرز تفکر عمده قابل ملاحظه است:

  1. اندیشه سیاسی فلسفی: اندیشه‎ای است که توسط فلاسفه پی نهاده شده است و مانند دیگر شعبه‎های‎ فلسفه، از نحله‎های قدیم و از‎ مبانی‎ کتاب و سنت و هر دو، استفاده کرده است. کتاب‎هایی همچون «آراء أهل المدينة الفاضلة»، «السياسات المدنية» ، «التنبيه علی سبل السعادة» از فارابی، «سیاسیات شفا» از‎ ابن‎ سینا، «تدبير المتوحد» از‎ ابن‎ باجه، نبوات و سیاسات «مبدأ و معاد» و «الشواهد الربوبية» از ملاصدرا و... از این قسم است.
  2. اندیشه سیاسی اجتماعی: این سنخ‎ از اندیشه، عمدتا از جانب مصلحان اجتماعی معاصر ارائه شده است‎. از‎ چهره‎‎های برجسته این شعبه از اندیشه می‎توان از سید جمال‎الدین اسدآبادی، شیخ محمد خیابانی، سید ‎‎عبدالحسین‎ شرف‎الدین لبنانی و شیخ محمدحسین کاشف‎الغطا یاد کرد. افکار این گروه در‎ مکتوباتی‎ همچون‎ مجله «العروة‎الوثقی» و کتاب‎های «دیوان اقبال»، «الفصول ‎المهمة في تأليف ‎الأمة»، «المثل العليا في‎ الإسلام لا في بحمدون» دریافتنی است.
  3. اندیشه‎ سیاسی کلامی: ازآنجاکه یکی از بحث‎های اساسی کلام‎، بحث‎ امامت‎ است، متکلمان مسلمان، قسمت عمده مباحث خود را به بحث درباره نیاز جامعه اسلامی‎ به‎ امام‎ و خصایص و شرایط وی اختصاص داده‎اند و از این طریق نظام سیاسی مطلوب خود را‎ ارائه‎ کرده‎اند. کتاب‎هایی از قبیل «الشافی في الإمامة» از سید مرتضی علم‎الهدی‎ و «تجريد العقائد»‎ از‎ خواجه نصیرالدین طوسی، نمونه‎هایی هستند که می‎توانند شاهدی بر این‎گونه اندیشه‎ها‎ باشند.
  4. اندیشه سیاسی فقهی: که از آن به‎عنوان‎ فقه سیاسی نیز یاد می‎شود، نظام‎ ویژه‎‎ای‎ است که فقهای مسلمان در باب حکومت‎ و سیاست‎، در خلال ابواب فقهی عرضه کرده‎اند. اثر مشهور آیت‎الله نائینی به‎ نام‎ «تنبيه الأمة و تنزيه الملة» و نیز‎ مباحث‎ فقهی حکومتی‎ که‎ از‎ سوی فقیهانی همچون شهید اول، شهید‎ ثانی‎، محقق کرکی، شیخ محمدحسن نجفی، شیخ جعفر کاشف‎الغطا و مطرح شده، از‎ این‎ قبیل است[۳].

با توجه به گرایش‎های فکری پیش‎گفته، بررسی و تدوین اندیشه سیاسی‎ علمای بزرگ شیعه در دستور کار گروه تحقیقاتی تدوین اندیشه سیاسی شیعه قرار دارد. برخی از علمایی که هم‎اینک بررسی و تدوین اندیشه سیاسی آن‎ها در این گروه در‎ حال‎ انجام است، عبارتند از: شیخ مفید، ابوالصلاح حلبی، فارابی، شیخ‎الرئیس بوعلی سینا، اخوان‎الصفا، محقق حلی، علامه حلی، خواجه نصیرالدین طوسی، محقق کرکی، شهید ثانی، مقدس اردبیلی، صدرالمتألهین‎ شیرازی‎، محقق سبزواری، علامه مجلسی و سیدجعفر کشفی[۴].

ب)- طرح تحقیقاتی روش‎شناسی: تدوین اندیشه سیاسی اسلام (فلسفه علوم سیاسی) فلسفه علم، که برخی نام متدلوژی را به‎جای آن ترجیح داده‎اند، اگر چه پیشینه دیرینه‎ای‎ دارد و لااقل همراه و همپای علوم مطرح شده است، ولی به‎صورت علمی مستقل از عمر آن چیزی نمی‎گذرد. این رشته نوپا که معنایی جز علم‎شناسی ندارد، در ابتدا‎ در‎ منطق و روش‎‎شناسی علم خلاصه می‎شد که درباره اوصاف قضایا و قوانین و تئوری‎های علمی و رابطه آنها با هم‎ و میزان حجیت و اعتبار روش‎های علمی بحث می‎کرد. از زمان‎ پوپر‎ بود‎ که تاریخ به‎عنوان داور یا شاهد یا منبع الهام علم‎شناسان فلسفی وارد معرکه شد و با ‎‎لاکاتوش‎ و کوهن به جامعه‎شناسی علم نزدیک گردید؛ بنابراین امروز فلسفه علم هم توصیفی‎ است‎ هم‎ توصیه‎ای، هم تاریخی است هم جامعه‎شناختی، هم منطقی است و هم فلسفی.

ج)- طرح تحقیقاتی بررسی روند تجدد و نوگرایی در ایران: رویدادهایی که محتوای تاریخ سیاسی معاصر ایران را‎ تشکیل‎ می‎دهد، خواسته یا ناخواسته، بر فرهنگ و اندیشه ملی و دینی در این سرزمین تأثیرات اساسی گذاشته است. یکی از این وقایع، ورود اندیشه‎های جدید غربی به ایران است که‎ محصول‎ آن جریان‎ روشنفکری و نوگرایی در ایران می‎باشد. ورود تفکرات جدید غربی به ایران از جمله وقایعی بود که‎ به شکلی کاملا هدف‎دار به جنگ فرهنگ و اندیشه دینی در کشور‎ ما‎ آمد‎ و توانست تا حدودی نیز با به دست گرفتن مقامات و مراکز علمی، سیاسی و اجتماعی باعث انزوای تفکر دینی ‎‎گردد‎، اما تاریخ شاهد غلبه نهایی تفکر دینی در این دیار بر غرب و فرهنگ‎ اومانیستی‎ آن‎ می‎باشد. انقلاب اسلامی این فرصت را فراهم آورد تا به‎جای گله و شکایت از‎ غرب و غرب‎زدگی، به تأمل و نقادی در تاریخ غرب و جریان نوظهور روشنفکری بپردازیم‎. برای فهم و شناخت واقعیت‎ جریان‎ روشنفکری در ایران باید بیش از هر چیز به فهم و درک صحیح روشنفکری و روشنگری در غرب نایل آمد؛ زیرا جریان روشنفکری در ایران، چه به لحاظ تاریخی و چه از زاویه تئوریک و نظری، محصول‎ و نتیجه بسط فرهنگ و تفکر جدید غربی و ظهور و تحقق ناقص، سطحی و تقلیدی مراتب نازلی از خردگرایی جدید و جهان‎بینی عصر روشنگری است. اساسا وجه تسمیه جریانی که در ایران منورالفکری نامیده شد‎، ظهور‎ جریان روشنگری و عصر تنویر افکار در غرب است و هدف این گروه، تحقیق و کاوش در شکل ارتباط آرا و نظریات نسل‎های مختلف جریان روشنفکری و ظهور و تطور تاریخی آن در ایران با‎ جریان‎ فرهنگی و تاریخی روشنگری در غرب می‎باشد[۵].

پانویس

  1. ر.ک: نظرزاده، عبدالله، ص279-‎280
  2. ر.ک: همان، ص280
  3. ر.ک: همان، ص280-‎283
  4. ر.ک: همان، ص283
  5. ر.ک: همان، ص284

منابع مقاله

نظرزاده، عبدالله، «آشنایی با واحد تدوین اندیشه سیاسی اسلام»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: حکومت اسلامی، زمستان 1375، ‎شماره 2 ‎(10 صفحه، ‎از 278 تا 287)، به آدرس: www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118694/