دیوان کامل حضرت شاه نعمت‌الله ولی

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏دیوان کامل حضرت شاه نعمت‎الله ولی
NUR10376J1.jpg
پدیدآوران

نعمت الله ولي، نعمت الله بن عبد الله (نويسنده)

خياط زاده، عباس (مصحح)

حماصيان، محمد (مقدمه نويس)
عنوان‌های دیگر ديوان
ناشر خدمات فرهنگي کرمان
مکان نشر ايران - کرمان
سال نشر مجلد1: 1380ش ,
موضوع

شعر عرفاني - قرن 9ق.

شعر فارسی - قرن 9ق.
زبان فارسي
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏PIR‎‏ ‎‏8833‎‏ ‎‏/‎‏د‎‏9*
نورلایب مشاهده

دیوان کامل حضرت شاه نعمت‎الله ولی، اثر سید نورالدین نعمت‎الله بن عبدالله بن محمد، معروف به شاه نعمت‎الله ولی، مهم‎ترین اثر منظوم وی، شامل قصاید، غزلیات، قطعات، مثنوی‎ها و رباعیات است که بالغ بر ده هزار بیت می‎باشد.

ساختار

کتاب با مقدمه محمد حماصیان آغاز و اشعار در قالب غزلیات، ترجیع‎بندها، قصاید و ملحقات، سؤال و جواب، مثنوی‎ها، رساله منظومه ایمانیه، رساله فقریه، گنج‎العارفین، غزل‎های ناتمام، رباعی‎ها، دوبیتی‎ها و مفردات، تنظیم شده است.

بعضی از اشعار و ابیات این دیوان، منسوب به شاه نعمت‎الله بوده و همه آنها از نوع اشعار عرفانی و حاوی اشارات و توضیحات درباره عقاید و افکار متصوفه می‎باشد[۱].

گزارش محتوا

در مقدمه، به بیان چگونگی رشد تصوف و توسعه و گسترش و علمی شدن آن در قرن هشتم و نهم هجری و ویژگی اشعار شعرای این قرن، پرداخته شده است[۲].

شاه نعمت‎الله ولی در شعر پایه‎ای متوسط دارد و اشعار یکدست و خلاق و شورانگیز و خالی از مسامحات لفظی و معنوی و بدون تکلف و تکرار در دیوان پربرگ او، چندان فراوان نیست. مهم‎ترین بخش شعرهای او را غزل‎هایش تشکیل می‎دهد. غزل‎های او اغلب کوتاه و با الفاظ مکرر و صرفا در باب وحدت وجود و مشحون از اصطلاحات دینی و عرفانی و فلسفی است. در این اشعار، شاه نعمت‎الله به‎نحو بارزی متأثر از آرا و عقاید عرفانی محی‎الدین بن عربی (متوفی 638-560ق) است[۳].

وی در اشعارش همچنین بیشترین تأثیرها را از مولوی پذیرفته و شیوه غزل‎سرایی‎اش شباهتی آشکار با غزل‎های محمدشیرین مغربی (متوفی 809ق) دارد و در آنها، رد پای سنایی و عطار و عراقی که از ارکان شعر صوفیانه فارسی بشمار می‎آیند، مشهود است[۴].

از میان شاعران کرمان، وی هم به غزل‎های خواجو توجه داشته و هم به غزل‎های عماد فقیه و به استقبال اشعار هر دوی آنها رفته است. شاه نعمت‎الله با خواجه شمس‎الدین حافظ شیرازی نیز مراودات شعری داشته و حافظ در جواب یکی از غزل‎های معروف شاه، غزل رندانه‎ای سروده و در خلال آن، طعنه‎های ظریف در کار این پیرِ خانقاهی کرده است[۵].

به اعتقاد برخی، چشمگیرترین ویژگی این دیوان، «تنوع مضمونی» آن بوده و گویی که شاعر، از فرش تا عرش را در نظر داشته و از تمامی آن، سخن گفته است. از مهم‎ترین و رایج‎ترین مضامین موجود در دیوان حاضر، می‎توان به امور زیر، اشاره نمود:

  1. منقبت:
    شاه نعمت‎الله ولی، به دلیل گرایش‎های عرفانی و شیعی و ارادت خاصی که به خاندان نبوت و ولایت داشته، حجم قابل ملاحظه‎ای از اشعارش را به مضمون منقبت اختصاص داده و از این طریق، توانسته است نقش مهمی در رواج تصوف شیعی در قرن نهم و حتی پس از آن، ایفا کرده و مریدان بی‎شماری پیدا کند که بعدها، این گروه به سلسله «نعمت‎اللهیه» شهرت یافتند. نکته‎ای که در اشعار منقبتی شاه نعمت‎الله ولی، چشمگیر بوده و سبب تمایز آنها از دیگر متشابهاتشان می‎گردد، روانی کلام و صداقتی است که در بیان احساسات و عواطف شاعر، مشاهده می‎شود و این ویژگی ما را به خلوص انگیزه شاعر در سرودن این مناقب، راهبری می‎کند. نعمت‎الله عمده مناقب خود را در بیان فضایل پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) سروده است و برای این مضمون، از قالب قصیده استفاده کرده است. اما ساختار قصاید او، تا حدودی با سایر قصاید فارسی متفاوت است؛ بدین معنی که قصاید او، عمدتاً عاری از تشبیب و تغزلند و تعداد ابیات آنها، چندان زیاد نبوده و در انتهای آنها، تخلص شعری شاعر که «نعمت‎الله» یا «سید» است، مشاهده می‎شود[۶].
  2. عرفان:
    شاه نعمت‎الله از جمله شعرای قرن نهم است که حجم زیادی از اشعار خود را به شرح مسائل عرفانی، اختصاص داده است. وی در عالم عرفان، از سرسپردگان و مروجان مکتب ابن ‎عربی است و هنگامی که به اشعار او می‎نگریم، درمی‎یابیم که اندیشه‎های حسین‎ بن منصور و ابن ‎عربی در اشعار او موج می‎زند. وی به‎خصوص به اصل «وحدت وجود» سخت معتقد است و عمده اشعار عرفانی‎اش، شرح مبادی وحدت وجود است. نکته ممتازی که در اشعار عرفانی وی مشاهده می‎شود، این است که سروده‎های عرفانی او بسیار منطقی‎تر، معتدل‎تر و تجربی‎تر و همه‎فهم‎تر از سایر شعراست و به مقدار زیادی با زندگی روزمره مطابقت و نزدیکی پیدا می‎کند و این امر، ناشی از آن است که وی در طول عمرش، با طبقات مختلف مردم معاشرت و گفتگو داشته و تصوف را خاص یک طبقه یا دسته معین از مردم نمی‎دانسته است. وی در اشعار عرفانی خود، علاوه بر وحدت وجود، از «عشق عرفانی و حقیقی» که معشوق آن، ذات مقدس خداوند است، فراوان سخن گفته است و از اصطلاحات و رموز عرفانی که در واقع، بازمانده سنن ادبی ادوار گذشته است، همچون دیر مغان، رند، مست، تجلی، مغ‎بچه، میخانه، درد، خرابات، ترسابچه و... به همان معنی عرفانی‎ا‎شان، مکرر استفاده کرده است. اشعار عرفانی او، بیشتر در قالب غزل است و در مواردی از قصیده، رباعی، ترجیع و مثنوی نیز برای سرودن اشعار عرفانی، بهره می‎جوید[۷].
  3. عشق مجازی:
    یکی از موضوعاتی که از ابتدای شکل‎گیری شعر فارسی پیوسته در آن حضور داشته، «عشق مجازی» است که این موضوع بالطبع در شعر شاه نعمت‎الله نیز مشاهده می‎شود. عشق مجازی در دیوان وی، از جنس عشق‎های زمینی قرون سوم تا ششم که با رفاه و تمتعات جسمانی توأم بوده، نیست و در واقع، دنباله عشق متعالی‎ای می‎باشد که بنیان آن را سنایی گذاشت و با حافظ و سعدی، به اوج رسید. عشق مطرح در شعر نعمت‎الله، برخلاف عشق‎های سده‎های پیشین، توأم با کامیابی، شادی و رفاه بوده و پر از رنج و ناملایمات و غم‎هاست و شاعر به‎جای آنکه به توصیف ظاهر و صورت معشوق به شکل عینی بپردازد، در توصیف او تخیلات، اوهام و ذهن خود را دخیل کرده و توصیفاتش را از برون‎گرایی سوق می‎دهد و سعی می‎کند که معشوق خود را درعین‎حالی که زمینی است، با توصیفات معنوی و روحانی وصف کند و از اینجاست که معشوق او از جایگاه شایسته‎تری نسبت به سده‎های قبل برخوردار شده و تا حدودی دست نیافتنی است. وی اکثر اشعار عاشقانه خود را در قالب غزل سروده و گاهی نیز از قالب رباعی استفاده کرده است[۸].
  4. خدا:
    از دیگر مضامین رایج در شعر نعمت‎الله، توصیف ذات باری تعالی است که این مقوله، به چند صورت در شعر او، حضور پیدا کرده است. گاه نعمت‎الله در اشعار خود، به توصیف خداوند پرداخته و از علم و حکمت خداوند و مسائل مربوط به آفرینش سخن گفته است و گاه با خداوند در قالب اشعار لطیفی مناجات می‎کند. اما وی بیش از همه، از خداوند در ارتباط با وحدت وجود سخن گفته است و حتی در بیشتر اشعار مناجاتی و توصیفی نیز اشاره‎ای به این مطلب داشته است. وی در تمام قالب‎ها، اعم از قصیده، غزل، ترجیع، مثنوی و رباعی، از مقوله وحدت وجود سخن به میان آورده است[۹].
  5. انسان:
    شاه نعمت‎الله حجم نسبتا قابل ملاحظه‎ای از اشعارش را به توصیف «انسان»، به‎خصوص، انسان کامل و عارف، اختصاص داده است. او در اشعار، انسان را خلیفه خدا و جامع صفات الهی معرفی کرده و با توجه به اینکه وی از معتقدان سرسخت وحدت وجود است، انسان را ظهور و تجلی اسم اعظم خداوند می‎داند. وی گاه در اشعارش، به پیچیدگی و کیفت خلقت انسان اشاره دارد و گاه از مقام معنوی و برتر او، سخن می‎راند و از میان اجزای وجودی انسان، نظر خاصی به «دل» که به قول او خزانه اسرار ربوبی است، دارد[۱۰].

از دیگر ویژگی‎های دیوان شاه نعمت‎الله ولی، می‎توان به الفت و تسلط کم‎نظیر وی با قرآن و معارف دینی اشاره نمود. در دیوان اشعار وی، مضامین و آموزه‎های‎ قرآنی‎ به‎وفور یافت می‎شود و به‎خاطر آشنایی زیاد و احاطه فراوان او بر آیات قرآن، به شیوه‎های مختلف ادبی (اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه و...) از آیات قرآن بهره‎برداری شده است‎[۱۱].

تأثیر قرآن در جای‎جای دیوان شاه نعمت‎الله‎ دیده می‎شود و آیات قرآن‎ در‎ شعر او بسامد بالایی دارد. زبان شعری او زبانی است پرمایه، خوش‎آهنگ و سرشار از تصویرهای خیال‎انگیز، مثل تشبیه، استعاره، مجاز و.... شاعر با تکیه بر همین قدرت تصویرسازی شاعرانه است‎ که‎ توانسته مضامین قرآنی را با مهارت خاص در شعر خود بیاورد. او به شیوه‎های متفاوتی از قرآن تأثیر پذیرفته است. گاه یک آیه را به‎صورت کامل در شعر آورده‎ است‎؛ گاهی بخشی‎ از آیه یا کلماتی از آیه را آورده است؛ گاهی مفهوم آیه را در شعر خود ذکر‎ می‎کند و گاهی سخن او به آیه یا قصه‎ای از قرآن‎ تلمیح‎ دارد‎. تأثیر آیات قرآن در شعر شاه نعمت‎الله هم در حوزه معنایی و هم در حوزه بلاغی و آراستن ‎‎کلام‎ ادبی شاعر دیده می‎شود[۱۲].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب، در ابتدای کتاب آمده و کتاب فاقد پاورقی است.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه، صفحه ده - ‎یازده
  2. ر.ک: همان، صفحه هفت - ‎یازده
  3. ر.ک: شاه نورالدین نعمت‎الله ولی
  4. ر.ک: همان
  5. ر.ک: همان
  6. ر.ک: زرین واردی، ص507-‎509
  7. ر.ک: همان، ص511-‎512
  8. ر.ک: همان، ص513-‎514
  9. ر.ک: همان، ص114-‎115
  10. ر.ک: همان، ص517
  11. ر.ک: ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، ص151
  12. ر.ک: همان

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن کتاب.
  2. ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، «تحلیل کارکردهای آیات قرآن در اشعار شاه نعمت‎الله ولی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: پژوهش‎های ادبی - ‎قرآنی، بهار 1396، سال پنجم، ‎شماره 1، علمی - ‎پژوهشی/ISC ‏ (21 صفحه، ‎از 151 تا 171).
  3. «شاه نورالدین نعمت‎الله ولی»، برگرفته از سایت مهدیه کرمان، سه‎شنبه 22 اسفند 1396
  4. زرین واردی، مقاله «مضامین رایج در شعر شاه نعمت‎الله ولی»، کتاب «سراپرده عشق: مجموعه مقالات درباره شاه نعمت‎الله ولی»، به کوشش دکتر محمدرضا صرفی و دکتر محمدصادق بصیری، انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان، چاپ اول، 1383.

وابسته‌ها