رسالة المحكم و المتشابه

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
رسالة المحكم و المتشابه
NUR13639J1.jpg
پدیدآوران

علم‌الهدی، علی بن حسین (نویسنده) نعمانی، محمد بن ابراهیم (نویسنده)

غريفي، عبدالحسين (محقق)
ناشر آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی
مکان نشر ايران - مشهد مقدس
چاپ 1
شابک978-964-444-948-7
موضوع

تفاسير شيعه - قرن 5ق.

قرآن - متشابهات و محکمات
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏85‎‏/‎‏1‎‏ ‎‏/‎‏ع‎‏8‎‏ر‎‏5
نورلایب مشاهده
کتابخوان مشاهده


رسالة المحكم و المتشابه، از جمله آثار منسوب به سید مرتضی علم‌الهدی (متوفی 436ق) است. این رساله برگرفته از تفسیر نعمانی نوشته محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی از اعلام قرن چهارم هجری و بزرگان شیعه امامیه است. اهمیت کتاب بدین جهت است که تفسیر نعمانی مفقود شده است. مقدمه و تحقیق اثر به قلم سید عبدالحسین غریفی بهبهانی است.

ساختار

در ابتدای اثر، مقدمه‌ای تحقیقی درباره نعمانی و سید مرتضی و آثار هریک ارائه شده است. پس از آن مقدمه مؤلف و مباحث مختلف بدون تبویب و فصل‌بندی و حتی عنوان‌بندی ارائه شده است. محقق اثر با تفکیک مطالب، عناوینی را در کروشه ذکر کرده است.

گزارش محتوا

محقق اثر در مقدمه‌اش بر کتاب، فهم تمام قرآن مجید را برای مسلمین و حتی برای عرب فصیح خالص نیز دشوار می‌داند و این به دلیل عظمت آیات و معناهایی است که در تفسیر آنها و کشف مشکلاتشان به قرآن ناطق، یعنی رسول اکرم(ص)، احتیاج است. رسول‌الله(ص) پس از خود قرآن‌های ناطقی را قرار داد تا آنچه را امت پس از او در آن اختلاف می‌کنند، تبیین نمایند[۱].

او در ادامه می‌نویسد: در این زمینه می‌بینیم که نبی(ص) و علی و ائمه(ع) بر ضرورت دریافت علم کتاب و ضرورت شناخت محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و مکی و مدنی، از اهل‌بیت(ع)، نه دیگران تأکید دارند. پس به جهت اهمیت این موضوع و حساسیت آن، ائمه(ع) و اصحاب آنها اهتمام و عنایت بیشتری داشتند[۲].

وی سپس به اسامی تفاسیر منسوب به ائمه(ع) و اصحاب آنها تا قرن چهارم، به ترتیب زمانی اشاره می‌کند. او خاطرنشان می‌کند که بزرگان شیعه کتاب‌های ویژه‌ای در زمینه ناسخ و منسوخ، تأویل آیات، متشابه القرآن و دیگر علوم قرآن نوشته‌اند. از بهترین نوشته‌ها در این زمینه کتاب حاضر است. این اثر را سید مرتضی، به‌طور کامل از تفسیر نعمانی که از تفاسیر معتبر قرن چهارم شمرده می‌شود گرفته است. تفسیر نعمانی مفقود شده و جز آنچه سید مرتضی در این کتاب از آن نقل کرده به دست ما نرسیده است.[۳].

اگرچه این کتاب، «رساله محکم و متشابه» خوانده شده، اما این نام از باب اطلاق اسم جزء بر کل است؛ چراکه در این رساله بسیاری از فنون علوم قرآن تحت عناوین اصلی ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و تنزیل و تأویل ذکر شده است.[۴].

محقق در مقدمه همچنین به معرفی نعمانی و آثار او پرداخته است. همچنین طریق روایت نعمانی در این کتاب که به امام صادق(ع) می‌رسد را متذکر شده و یک‌به‌یک روات سلسله سند نعمانی را توثیق کرده است. سپس به ذکر شرح حال سید مرتضی و آثار و شاگردانش پرداخته است.[۵].

اولین مبحث کتاب با عنوان اقسام قرآن با روایتی از علی(ع) آغاز شده است. آن حضرت در این روایت، نزول قرآن را بر هفت قسم: امر، زجر، ترغیب، ترهیب، جدل، مثل و قصص دانسته است. سپس به ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و دیگر مباحث قرآنی اشاره کرده است.[۶].

مبحث ناسخ و منسوخ در دومین بخش کتاب با ذکر آیات مختلف این موضوع مطرح شده است؛ مقاتله با مشرکین، تحویل قبله و قصاص از جمله موضوعاتی است که آیه یا آیاتی درباره آنها نسخ شده است. در انتهای این مبحث، آیاتی نیز ذیل عنوان متفرقات ذکر شده است؛ مثلاً آیه «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَ لاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» ﴿آل‏ عمران: 102﴾، با آیه «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» ﴿التغابن: 16﴾، نسخ شده است.[۷].

محکم و متشابه از دیگر مباحث کتاب است. این بحث با روایتی آغاز شده که در تفسیر محکم به آیه 7 سوره آل‌عمران اشاره کرده است: «هوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ». سپس محکم، آیه‌ای دانسته شده که هیچ آیه‌ای آن را نسخ نمی‌کند، اما متشابه سبب هلاک مردم دانسته شده؛ چراکه معنای آن را نمی‌فهمند و حقیقتش را نمی‌دانند. پس آن را از جانب خود با دیدگاه خود تأویل می‌کنند و بدین‌وسیله از پرسش معنای آن از اوصیای الهی خودداری می‌کنند و سخن رسول خدا(ص) را پشت سر می‌اندازند[۸].

وحی از جمله موضوعاتی است که در ضمن مبحث محکم و متشابه مطرح شده است. رسول‌الله(ص) در روایتی در توضیح معنای وحی در کتاب خدا به اقسام مختلف وحی که عبارت است از: وحی نبوت، وحی الهام، وحی اشاره و... با ذکر آیه‌ای از قرآن کریم اشاره می‌کنند[۹].

آیات فراوانی از قرآن کریم در رد عقاید بت‌پرستان، ثنویه (دوگانه‌پرستان)، زنادقه و دهریان است. دهریه معتقدند که عالم همواره بر یک حال بوده و خالق و مدبر و صانع و قیامتی ندارد. در آیات فراوانی از قرآن کریم به عقاید این عده اشاره شده است. در قرآن کریم آیات فراوانی بر رد دهریه و ملحدینی که روز قیامت را انکار می‌کنند ذکر شده است؛ از آن جمله آیات سوره «ق» است: «أَ إِذَا مِتْنَا وَ كُنَّا تُرَاباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ» (ق: 3)؛ «آیا چون مُردیم و خاک شدیم [زنده مى‌شویم]؟ این بازگشتى بعید است». «قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ» ﴿ق: 4﴾؛ «قطعاً دانسته‌‏ایم که زمین [چه مقدار] از اجسادشان فرومى‌کاهد و پیش ما کتاب ضبط کننده‏‌اى است». تا می‌رسد به این آیه که در آن تصریح به برپایی قیامت شده است: «رِزْقاً لِلْعِبَادِ وَ أَحْيينَا بِهِ بَلْدَةً مَيتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ» ﴿ق: 11﴾؛ «[اینها همه] براى روزىِ بندگان [من] است و با آن [آب] سرزمین مرده‏‌اى را زنده گردانیدیم؛ رستاخیز [نیز] چنین است.[۱۰].

در بخش دیگری از مباحث کتاب، اطاعت از «اولی الامر» همانند اطاعت از رسول‌الله(ص) واجب دانسته شده است. در توضیح این مطلب ابتدا به آیاتی از قرآن کریم که در آنها خداوند اطاعت از رسولش را واجب دانسته استناد شده است: «مَنْ يطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ» ﴿النساء: 80﴾، سپس با استناد به آیه 59 سوره نساء، اطاعت از والیان امر نیز واجب دانسته شده و با استناد به آیات دیگری از همین سوره، دیگران از معرفت به تأویل کتاب خدا عاجز دانسته شده‌اند؛ چراکه «وَ مَا يعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» ﴿آل‏ عمران: 7﴾[۱۱].

ذکر ارکان پنج‌گانه اسلام، معنای تنزیل و تأویل و رد عقاید منکرین معراج، رجعت و عصمت از جمله مباحث انتهایی کتاب است.

وضعیت کتاب

محقق کتاب در تحقیق آن از چهار نسخه خطی و یک نسخه چاپ سنگی استفاده کرده است. شیوه وی تلفیق بین همه نسخه‌ها و انتخاب متن صحیح‌تر است.[۱۲].

آدرس آیات و روایات و اختلاف نسخ در پاورقی‌های کتاب ذکر شده است.

فهارس آیات و مصادر مقدمه و تحقیق و فهرست تفصیلی مطالب در انتهای کتاب ذکر شده است.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه محقق، ص7
  2. ر.ک: همان، ص8
  3. ر.ک: همان، ص11-8
  4. ر.ک: همان، ص11
  5. ر.ک: همان، ص32-18
  6. ر.ک: متن کتاب، ص59-57
  7. ر.ک: همان، ص67-60
  8. ر.ک: همان، ص69
  9. ر.ک: همان، ص75
  10. ر.ک: همان، ص103-102
  11. ر.ک: همان، ص127-126
  12. ر.ک: مقدمه محقق، ص37 و 39

منابع مقاله

مقدمه محقق و متن کتاب.


وابسته‌ها