روضه ششم و هفتم از خلد برین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏روضه ششم و هفتم از خلد برین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)
NUR34712J1.jpg
پدیدآوران

واله اصفهانی، محمدیوسف (نويسنده)

محدث، هاشم (محقق و معلق)
عنوان‌های دیگر خلد برين. برگزيده
ناشر مرکز پژوهشي ميراث مکتوب
مکان نشر ايران - تهران
سال نشر مجلد1: 1379ش ,
شابک964-6781-51-9
موضوع

ايران - تاريخ - آق قويونلو، 780 - 908ق.

ايران - تاريخ - تيموريان، 771 - 911ق.

ايران - تاريخ - قره قويونلو، 780 - 873ق.

تيمور گورکاني، 736 - 807ق. - سرگذشت نامه
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‏DSR‎‏ ‎‏1097‎‏ ‎‏/‎‏و‎‏2‎‏ ‎‏خ‎‏8018‎‏
نورلایب مشاهده

روضه ششم و هفتم از خلد برین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)، اثر محمدیوسف واله اصفهانی قزوینی، دو بخش از هشت بخش کتاب خلد برین اوست که به کوشش میرهاشم محدث مورد تحقیق قرار گرفته و منتشر شده است.

کتاب‎ خلد برین یک تاریخ عمومی است؛ یعنی مؤلف‎ تاریخ خود را از زمان هبوط حضرت آدم شروع کرده و به‎ حوادث زمان خود پایان بخشیده است[۱].

میرهاشم محدث درباره تاریخ تألیف کتاب می‎گوید: تاریخ تألیف خلد برین، سال 1078 است، اما نمی‎دانم چرا علامه فقید شیخ آقابزرگ طهرانی در اثر ماندنی و عظیم خود «الذريعة»، تألیف این کتاب را در دو مورد سال‎های 1071 و 1101 دانسته‎اند. در جای دیگر از همان کتاب آن را از محمدطاهر وحید قزوینی دانسته‎اند. احتمالاً تألیف این کتاب تا سال 1091 نیز ادامه داشته است؛ چون واله در صفحه 655 همین جلد به آن اشاره می‎کند[۲].

ساختار

کتاب با مقدمه پرفسور ویلم فلور و پیشگفتار محقق آغاز شده است و به دنبال آن دو روضه ششم و هفتم از کتاب خلد برین آمده که روضه هفتم آن از دو چمن و چمن اول آن از دو قطعه تشکیل شده است.

زیر هر دو روضه، عناوینی آمده که ابتدای آن با لفظ «ذکر» آغاز شده است. لازم به ذکر است که مطالب روضه ششم، بخش اعظم این اثر را در بر می‎گیرد.

کتاب خلد برین مانند دیگر تواریخی که در عهد صفوی نوشته شده از کتاب‎های قبل از خود تأثیر پذیرفته، به‎خصوص از عالم‎آرای عباسی، فتوحات امینی، صفوةالصفا و نفحات الأنس، حبيب السير و أحسن التواريخ[۳].

نثر کتاب به‎واسطه واژه‎پردازی و کاربرد الفاظ و تشبیهات و استعارات تا حدودی سنگین است. این مسئله را باید در تاریخ تحریر آن و پیشه درباری نویسنده دانست که بنا بر مقتضیات موجود و نیز با توجه به مقام‎ نویسنده در امور شعر و ادبیات و تفسیر صورت گرفته است. ویژگی مهم کتاب ارائه وقایع به‎صورتی بی‎طرفانه و همراه با مضمونی انتقادی است[۴].

گزارش محتوا

مقدمه پرفسور ویلم فلور به اهمیت و جایگاه کتاب خلد برین و ذکر اهمیت دوره صفویه اختصاص یافته است[۵].

پیشگفتار مصصح نیز درباره اجزای خلد برین و تاریخ تألیف آن، پیشینه تحقیق این اثر و نسخ مورد استفاده خود است[۶].

آنچه در جزو سلسله‎ آثار میراث‎ مکتوب منتشر شده، قسمت تیمور و تیموریان‎ است، به‎اضافه شرحی درباره دو خاندان مهم ترکمان که به‎ نام‎های ترکمانان قراقویونلو و آق قوینلو شهرت یافته‎اند. این دو قبیله ترکمان، هریک بر اثر‎ تصاریف‎ روزگار، یک چند بر سراسر ایران تسلط یافته‎اند و از این لحاظ مطالعه و مداقه در کیفیت حیات و شرح حوادث هرکدام بسیار ضروری است‎؛ خاصه آنکه شروع دولت این سلسله‎های ترکمان مصادف‎‎ بوده‎ با طلوع دولت عظیم و مقتدری چون تیمور و به همین‎ جهات این دو سلسله، تحت‎الشعاع تاریخ پرهیاهو و متحول و بوالعجب تیمور و اولاد و احفادش قرار گرفته‎اند و افول این دو قبیله‎ ترکمان‎ هم مقارن بوده با ظهور دولت صفوی و آفتاب‎ درخشان سلسله اولاد شیخ صفی و باز به جهت همین امر، یعنی عظمت سلسله صفویه و طول مدت آن، یعنی زمانی‎ نزدیک به‎ دو‎ قرن‎ و نیم، باز چشم‎ها و ذهن‎ها و اندیشه‎ها‎ بیشتر‎ به‎ صفویه متوجه بوده و بالنتیجه باز همچنان روزگار قراقویونلویان و آق ‎قوینلویان مورد غفلت و بی‎توجهی قرار گرفته است[۷]؛ بنابراین این اثر می‎تواند کتابی در جهت رفع این نقیصه باشد.

مؤلف در‎ روضه ششم ابتدا به اصل و نسب‎ و تولد‎ تیمور‎ گورکانی می‎پردازد. آنگاه‎ راجع‎ به سلطنت قزان‎‎سلطان‎ و خروج‎ امیر قزغن، لشکرکشی تغلق تیمور خان به ماوراءالنهر، توجه‎ تیمور و امیرحسین قزغن به‎ سیستان‎، لشکر کشیدن تیمور بر سر الیاس‎‎ خواجه‎، جنگ لای‎، جلوس‎ تیمور‎ بر تخت سلطنت، ذکر‎ رفتن تیمور به‎جانب‎ جته و خوارزم، ولادت شاهرخ تیموری، بیان عوامل حمله تیمور به‎سوی‎‎ ایران‎ و فرستادن میرانشاه، ذکر تسخیر هرات و طوس‎ و کلات‎، ذکر‎ توجه‎‎ تیمور‎ به‎جانب ‎ایران‎ در‎ مرتبه ثانی، یورش سه‎ساله تیمور به‎جانب ایران، قتل‎عام اصفهان، حمله به خوارزم، جنگ‎ تیمور‎ با‎ توقتمش خان، یورش 5 ساله‎ به صوب ایران‎، تسخیر‎ آمل‎ و ماهانه‎‎سر‎، ذکر‎ توجه تیمور به صوب فارس و عراق و شیراز، ذکر شرح‎ حال آل مظفر و بیان سقوط این سلسله... مطالب ارزنده‎ای ارائه می‎دهد[۸].

اما واله در روضه هفتم، سلاطین تراکمه، ملوک قراقویونلو (بارانی) را بیان می‎کند. پس به‎ ذکر‎ قرایوسف‎ بن قرامحمد و جنگ وی‎ با‎ میرزا‎ ابابکر بن میرزا میران شاه، جلوس پیر بوداق، دستگیری علاءالدوله پسر سلطان احمد جلایر، استیلای قرایوسف ترکمان بر آذربایجان و جنگ‎ او‎ با‎ شیخ ابراهیم والی‎ شیروان و شکست شیروانیان، سلطنت میرزا‎ اسکندر‎ بن قرایوسف، میرزا جهان‎شاه‎ بن قرایوسف، سلطنت حسنعلی میرزا جهان‎شاه بن قرایوسف، سلطنت آق‎قوینلوها (بایندریه)، شرح ‎حال مؤسس این‎ سلسله‎ حسن‎ بیگ، حکومت سلطان خلیل و سرانجام وی، سلطنت سلطان یعقوب، بایسنقر‎ بن یعقوب‎میرزا، سلطنت رستم‎ بیگ بن مقصود بیگ، سلطنت احمد بیگ بن اغورلو محمد، الوندمیرزا بن‎ یوسف‎‎ بیگ‎، ذکر سلطنت محمدی‎میرزا، سلطنت سلطان مراد و توجه وی به آذربایجان‎‎ و مصالحه او با الوندمیرزا می‎پردازد و سرانجام سلاطین ازبکی را که بعد از سال 900ق، به‎ ماوراءالنهر‎ و خراسان آمده و باعث تخریب این نواحی شدند، ذکر کرده و برمی‎شمرد[۹].

وضعیت کتاب

در ابتدای کتاب، تصویر دو صفحه از نسخه خطی مورد استفاده نویسنده آمده است[۱۰].

این اثر از روی‎ نسخه‎ خطی موجود در کتابخانه ملک که به خط نسخ زیبایی در سده‎ سیزدهم‎ نوشته شده، تصحیح گردیده است[۱۱].

فهرست محتویات در ابتدای کتاب و فهارس فنی در انتهای آن آمده است.

پانویس

  1. ر.ک: اختبار ساروی، امیر، ص14
  2. پیشگفتار، ص27
  3. ر.ک: همان
  4. نوروززاده چگینی، بهروز، ص129-130
  5. ر.ک: مقدمه، ص19-23
  6. ر.ک: پیشگفتار، ص25-29
  7. اختبار ساروی، امیر، ص14
  8. جلالی، نادره، ص165-166
  9. همان، ص166
  10. ر.ک: کتاب، ص30-31
  11. صالحی، نصرالله، ص20

منابع مقاله

  1. نوروززاده چگینی، بهروز، نگاهی به کتاب «خلد برین»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، خرداد و تیر 1382، شماره 68 و 69، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور.
  2. اختبار ساروی، امیر، نقد و معرفی کتاب: خلد برین، آینه میراث، پاییز 1380، شماره 14، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز).
  3. صالحی، نصرالله، کتاب‎شناسی‎ توصیفی منابع و مآخذ تاریخ ایران (منتشرشده در سال 1379)، کتاب ماه و تاریخ و جغرافیا، آبان 1380، شماره 49، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور.
  4. جلالی، نادره، مروری بر مجموعه تاریخ و جغرافیای نشر میراث مکتوب، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، دی و بهمن 1392، شماره 75 و 76، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز).

وابسته‌ها

خلد برین (ایران در روزگار صفویان)