شرح فصوص الحكمة

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏شرح فصوص الحكمة
NUR13836J1.jpg
پدیدآوران

آشتیانی، جلال‌الدین (شارح)

ملکي، محمد (محقق)

فارابی، محمد بن محمد (نویسنده)
عنوان‌های دیگر

فصوص الحکمة. شرح

شرح فصوص الحکمة
ناشر شرکت انتشارات علمي و فرهنگی
مکان نشر ايران - تهران
سال نشر مجلد1: 1387ش,
شابک978-964-445-894-1
زبان فارسی
تعداد جلد 1
کد کنگره
کتابخوان مشاهده


شرح فصوص الحكمة، شرح سید جلال‌الدین آشتیانی (متوفی 1384ش) است بر «فصوص الحكمة» که رساله‌ای است درباره‎ مباحث‎ کلی‎ وجود به زبان عربی، نوشته ابونصر محمد بن محمد بن طرخان، معروف به فارابی (متوفی 339ق). این رساله با مقدمه تحقیقی محمد ملکی و تصحیح و تعلیقات او منتشر شده است.

از فصوص فارابی به الفصوص (فصوص)، نصوص في الحكمة، الفصوص في الحكمة، فصول الحكمة (الفصول في الحكمة) و فصوص الحكم یاد شده، اما مشهورترین عنوان، «فصوص الحكمة» است. «فصوص» جمع «فص»، به معنای «اصل، حقیقت، کنه، زبده و خلاصه هر چیز» است و عنوان بخش‌های این رساله و عنوان «حکمت» بیانگر موضوع آن است[۱]‎.

ازآنجا‎که این رساله از عمیق‎ترین رسائل فارابی است، عده‌ای از حکما شروحی بر این رساله نوشته‌اند که شرح خود فارابی از جمله آنهاست. شرح علامه آشتیانی برای اولین بار در قالب مقاله در دو قسمت، به‌گونه‌ای که متن تصحیح‌شده در یک شماره (زمستان 1353) و شرح هیجده فص در شماره بعد (بهار 54)، در مجله دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد به چاپ رسیده است[۲]‎. پس از آن شرح یادشده توسط آقای محمد ملکی (جلال‌الدین) مورد بازنگری قرار گرفته و با توضیحات، ویرایش و اصلاحاتی در 1387ش، از سوی انتشارات علمی و فرهنگی منتشر گردید. شارح محترم از آغاز تا انجام این اثر با تلقی صدرایی و نگرشی عرفانی به شرح و تبیین فص‎ها پرداخته است[۳]‎.

رسـاله فـصوص الحكم در‎ هفتاد‎ فصل تصنیف شده و فارابی در آن گزارشی از مباحث کلی وجود و الهیات به دست داده است و این رساله «یکی از رسائل مختصر منسوب به فارابی است که از حیث‎ عبارات‎ و الفاظ‎ در حد اعلای فـصاحت و از‎ جـهت‎ معنا‎ بـسیار عمیق و دقیق است و مدارک زیادی در دست است که از آثار فارابی است». منشأ تردید از آنجاست که معلم‎ ثـانی،‎ مشائی‎ است، ولی در این رساله از اصطلاحاتی که‎ در‎ حکمت ذوقی به‌کار مـی‌رود، اسـتفاده شـده است. گویا اینها مقامات عارفان اشارات و تنبیهات ابن سینا را ندیده‌اند و نمی‌دانند که‎ حکمای‎ مشائی‎ از ارباب توحیدند[۴]‎.

عـلامه آشـتیانی ضـمن تصحیح و شرح، مقدمه مفصلی‎ بر‎ این‎ رساله نوشته که در آن ابتدا شرح حال مختصری از فارابی‎ آورده‎ و سپس به نسخه‌شناسی و بیان شرح‎های فصوص الحكم پرداخته و در پایان اساس مکتب اشراق را، آمـوزه‌های فلسفه‎ ایران‎ باستان‎ دانـسته اسـت. گرچه خیلی به‌اختصار از این مطلب گذشته است[۵]‎.

وی بر‎ اساس‎ مکتب‎ تأله و آموزه‌های آن به شرح و بسط این رساله پرداخـته و بنابراین مقایسه‌ای نیز بین‎ فلسفه‎ مشاء و حکمت متعالیه به عمل آورده است. وی پس از ذکر بخشی از‎ متن‎، به‎ شرح و بسط کلمات فارابی پرداخته و با تفکیک افکار مشائی فارابی از اصول حکمت متعالیه‎ صدرایی‎، بـه سـیر مباحث فلسفی در ایران نیز اشاره کرده است. از ویژگی‌های این‎ شرح،‎ دقت‎، تفصیل و احاطه شارح عظیم‌الشأن آن به مبانی فلسفه مشاء، اشراق، عرفان و حکمت متعالیه است[۶]‎.

مصحح، روش شرح کتاب را توضیح داده و چنین می‌نویسد: «روش استاد، در شرح متن به‌گونه‌ای است که بخش به بخش هر فصی را نقل می‌کند و سپس به شرح آن می‌پردازد و در مواردی هم عبارت فصی که در شرح آمده با عبارت متن اندکی فرق دارد. در این‌گونه موارد، اصل بر متن گذاشته شد و فصی که در شرح آمده، با عبارت فصی که در متن آمده مقابله و بر اساس متن، بخش‌های نقل‎شده در شرح، تصحیح شد تا بین دو متن همسان‌سازی شود و در پانوشت هم به این‌گونه موارد که خیلی اندک است اشاره شده است؛ مگر در فص نهم که متن شرح با متن اصلی اندکی فرق دارد که با توضیحاتی که در پانوشت فص نهم آمده، چگونگی اختلاف روشن شده است»[۷]‎. مصحح، تعلیقات خود را با «م» مشخص نموده است[۸]‎.

فهرست مطالب در ابتدای کتاب و نمایه اصطلاحات، اشعار، کتاب‌ها و اشخاص و همچنین کتابنامه در انتهای آن ارائه شده است.

پانویس

  1. ر.ک: صلواتی، عبدالله، ص26
  2. ر.ک: پیشگفتار محمد ملکی، صفحات بیست‌ودو و بیست‌وسه
  3. ر.ک: صلواتی، عبدالله، ص26
  4. ر.ک: ملکی، محمد، ص30
  5. ر.ک: همان
  6. ر.ک: همان
  7. ر.ک: پیشگفتار محمد ملکی، صفحه بیست‌وشش
  8. ر.ک: همان، صفحه بیست‌وهشت

منابع مقاله

  1. پیشگفتار محمد ملکی.
  2. ملکی، محمد، «یادگارنامه استاد علامه سید جلال آشتیانی: در امتداد فلسفه و عرفان»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب‌های اسلامی، زمستان 1383، شماره 19، صفحه 9 تا 130.
  3. صلواتی، عبدالله، «قرائتی صدرایی از فارابی: تأملی در شرح فصوص الحكمة استاد سید جلال‌الدین آشتیانی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب ماه فلسفه، آبان 1390، شماره 50، صفحه 26 تا 30.

وابسته‌ها