شیبانی تبریزی، یحیی بن علی

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
شیبانی تبریزی، یحیی بن علی
نام شیبانی تبریزی، یحیی بن علی
نام های دیگر يحيى بن علي بن محمد الشيبانيّ التبريزي، أبو زكريا
نام پدر علی
متولد 421ق
محل تولد احتمالا تبریز
رحلت 502ق
اساتید ابوالعلاء معرى

عبدالقاهر جرجانى

برخی آثار شرح القصائد العشر

شرح ديوان الحماسة

کد مؤلف AUTHORCODE34035AUTHORCODE

یحیی بن علی شیبانی تبریزی (متوفی 502ق)، ادیب و لغوی قرن پنجم هجری است که نزد ابوالعلاء معرى، خطیب بغدادی، ابوالحسن بن بابشاذ کسب علم نموده و جوالیقى و ابن‎ عساکر، از جمله شاگردان وی، می‎باشند. از جمله آثار او، می‎توان به شرح الحماسة؛ شرح المعلقات السبع/العشر و شرح مفضلیات، اشاره نمود.

زندگی‎نامه

«ابوزکریا یحیى بن على»، معروف به «خطیب تبریزی»، ادیب و لغوى قرن پنجم هجری می‎باشد. برخى منابع، او را فقط «شیبانى تبریزى» معرفى کرده‎اند و برخى دیگر لقب خطیب را نیز به او داده‎اند، اما یاقوت حموى او را ابن ‎الخطیب خوانده و خطیب بودن وى را اشتباه دانسته است. قفطى نیز بر این نکته تأکید نموده و بروکلمان علاوه بر ابوزکریا، به کنیه «ابوبکر» هم اشاره کرده است[۱].

ابوزکریا در 421ق، متولد شد. منابع متقدم، اشاره‎اى به محل تولد او نکرده‎اند، اما بروکلمان او را زاده تبریز می‎داند. درهرحال به نظر می‎رسد وى مدتى را در تبریز گذرانده باشد[۲].

اساتید

ابوزکریا در طلب علم جدیت داشت. هنگامى که نسخه‎اى از کتاب «التهذيب» ازهرى به دست او رسید، براى فراگیرى آن نزد ابوالعلاء معرى، پیاده عازم شام شد. منابع متعدد، شرح سفر او را که نشانه تلاش و جدیت وى در علم‎آموزى است، آورده‎اند. وى حدود سال 450ق، وارد دمشق شد و در آنجا از محضر خطیب بغدادى بهره برد. او در شام و شهرهاى آن نزد شمارى از بزرگان وقت استماع حدیث کرد و از محضر عبدالقاهر جرجانى نیز استفاده نمود[۳].

ابوزکریا در جوانى به مصر سفر کرد. در آنجا ابوالحسن بن بابشاذ (متوفى 469ق) نزد او علم لغت را فراگرفت. وى سپس به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه بغداد به تدریس ادبیات پرداخت و کتابدارى آنجا را نیز به‎عهده گرفت و تا پایان عمر در بغداد بود[۴].

خطیب تبریزى، در لغت و آنچه روایت مى‎کرد، مورد اعتماد بود و خطیب بغدادى، به همین اعتبار از او نقل می‎کرد. درعین‎حال گفته‎اند که ابوزکریا رفتار مناسبى نداشت و به شریعت مقید نبود[۵].

شاگردان

ابوزکریا در بغداد شاگردان بسیارى داشت. جوالیقى و ابن‎ عساکر نیز از وى روایت کردند[۶].

وفات

خطیب تبریزى به سال 502ق، در بغداد درگذشت و در باب ابرز به خاک سپرده شد[۷].

تألیفات

وى تألیفات بسیارى دارد، از جمله:

  1. شرح الحماسة (سه شرح بزرگ، متوسط و کوچک بر کتاب الحماسة)؛
  2. شرح شعر متنبّى؛
  3. شرح المعلقات السبع/العشر؛
  4. شرح مفضلیات؛
  5. شرح سقط الزند معرى؛
  6. شرح السبع الطوال؛
  7. شرح مقصوره ابن‎ درید؛
  8. شرح اللمع ابن‎ جنى؛
  9. الكافي في علم/علمي العروض و القوافي؛
  10. مقاتل الفرسان؛
  11. مقدمة في النحو (که به‎لحاظ فنى داراى نکات باارزش و مفیدى است)؛
  12. تفسير القرآن؛
  13. الملخص في إعراب القرآن؛
  14. تهذيب غريب الحديث؛
  15. غريب القرآن؛
  16. تهذيب إصلاح المنطق ابن سکیت[۸].

لویس شیخو کتاب «كنز الحفاظ في كتاب تهذيب الألفاظ» ابن سکیت را با شرح خطیب تبریزى در 1315/1897م، در بیروت چاپ کرده است. مجید طراد نیز کتاب دیگرى از خطیب تبریزى را با عنوان «شرح ديوان عنترة» در 1377ش/1998م، در بیروت به چاپ رسانده است[۹].

از خطیب تبریزى، ابیاتى نیز به‎جا مانده که ابن اثیر آنها را ضعیف دانسته است[۱۰].

پانویس

  1. ر.ک: نصراللهی، یدالله، ج15، ص734
  2. همان
  3. همان
  4. همان
  5. همان
  6. همان
  7. همان
  8. ر.ک: همان
  9. همان
  10. همان، ص735

منابع مقاله

نصراللهی، یدالله، «دانشنامه جهان اسلام»، ج 15، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، 1390.

وابسته‌ها

شرح القصائد العشر

شرح ديوان الحماسة