طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر (دار المرتضی)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر (دار المرتضی)
NUR11472J1.jpg
پدیدآوران

طباطبایی بهبهانی، محمد (محقق)

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (نویسنده)

طباطبایی، سید عبدالعزیز (محقق)
ناشر دار المرتضی للنشر ج: 1, 2, 3, 4
مکان نشر مشهد مقدس - ایران ج: 1, 2, 3, 4
سال نشر 1404 ق
چاپ 2
موضوع

دانشمندان اسلامی - سرگذشت‌نامه

شیعه - سرگذشت‌نامه
زبان عربی
تعداد جلد 5
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏55‎‏/‎‏2‎‏ ‎‏/‎‏آ‎‏7‎‏ط‎‏2
نورلایب مشاهده
کتابخوان مشاهده



طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر اثر عربى شيخ آقابزرگ تهرانى است. «طبقات الأعلام» دايرةالمعارفى در شرح رجال شيعه از قرن چهارم هجرى تا قرن چهاردهم است كه اثر حاضر (طبقات أعلام الشيعة و هو نقباء البشر في القرن الرابع عشر)، با تحقيق عبدالعزيز طباطبايى و محمد طباطبايى بهبهانى، فقط دربردارنده شرح حال علماى مربوط به قرن چهاردهم مى‌باشد.

انگيزه نویسنده از تأليف اثر، تهيه زندگى‌نامه و فهرستى از تأليفات و آثار قلمى شيعه، به قصد ارائه پاسخى تحليلى و منطقى به اهانت‌هاى جرجى زيدان مسيحى و پيروان سنى او بوده است. نویسنده از سال 1329ق به گردش و جست‌وجو در كتابخانه‌ها اشتغال داشته و براى به دست آوردن احوال و آثار علما و ادباى شيعه در طى قرون گذشته، كوششى خستگى‌ناپذير به خرج داده و دانشمندانى را كه هريك در روزگار خويش، ستاره‌اى درخشان به شمار مى‌آمدند زنده كرده و احوال ايشان را در دسترس همگان قرار داده است[۱]

ساختار

كتاب با دو مقدمه از عبدالعزيز طباطبايى و نویسنده آغاز و مطالب در پنج جلد تنظيم شده است.

چون هدف نویسنده، گردآورى احوال دانشمندان مجتهد و صاحب‌نظر در قانون‌گذارى بوده است، به گردآورى شرح حال علماى سه قرن نخستين اسلام كه با حضور يكى از معصومان(ع) حق اجتهاد نداشتند و به نام «رواة» شناخته مى‌شوند، نپرداخته است. وى كتاب را به ذكر عالمان از سده چهارم به بعد اختصاص داده و اين گنجينه بزرگ را به يازده بخش تقسيم كرده و هر يك را به قرنى از سده چهارم هجرى تا چهاردهم اختصاص داده و هر قرن را به ترتيب حروف هجاى آغاز نام آن بزرگان، مرتب ساخته و نامى ويژه به آن داده است. نام هر يك از اين يازده بخش، در مقدمه جلد اول «الذريعة» و پشت جلد پنجم آن ديده مى‌شود و هر يك از آن‌ها در يك يا چند مجلد است[۲]

گزارش محتوا

در مقدمه محقق، به اقدامات صورت گرفته در زمينه تحقيق كتاب[۳]و در مقدمه نویسنده، به سال و انگيزه تأليف كتاب، اشاره شده است[۴]

طبقات اعلام در سه مرحله چاپ شده است:

مرحله اول: چون نویسنده اطلاعات خود را درباره قرن‌هاى اخير كاملتر از قرن‌هاى كهن مى‌ديد، تصميم گرفت برخلاف ترتيب تاريخ، كتاب را از عصر حاضر شروع نمايد. از اين روى او بخشى از سده‌هاى چهاردهم و سيزدهم را در حال حيات خويش در نجف اشرف به ترتيب زير چاپ و منتشر كرد:

سده چهاردهم: (كه كتاب حاضر بوده و اين مقاله، درصدد گزارش آن مى‌باشد) بخش مربوط به قرن چهاردهم هجرى از اين كتاب كه خود «نقباء البشر في القرن الرابع عشر» نام دارد، از حرف الف تا آخر حرف عين را در بردارد و در آن 2228 تن از دانشمندان معاصر معرفى شده‌اند[۵]جلد پنجم كه بعدا اضافه شده تا حرف ياء را دربردارد.

آقاى سيد محمدحسن طالقانى نجفى، از شاگردان مؤلف، در پاکنويسى و تصحيح اين مجلدات سهمى بسزا داشته است.

سده سيزدهم: اين بخش دانشمندان قرن سيزدهم هجرى را دربرداشته و به نام «الكرام البررة في القرن الثالث بعد العشرة» ناميده شده است[۶]

مرحله دوم و سوم نيز پس از وفات مؤلف، عرضه شده است.

نویسنده علاوه بر شرح احوال بزرگان شيعى، از فضاى حاكم بر زندگانى سياسى، اجتماعى و فرهنگى شیعیان نيز سخن به ميان آورده است و در واقع، به علت وجود همين پس زمينه است كه طبقات را مى‌توان در زمره معتبرترين تواريخ شيعى نيز به شمار آورد[۷]

نویسنده براى رعايت دقت و امانت در ثبت اطلاعات در كتاب حاضر، شيوه‌هاى مختلفى را به كار برده است كه مى‌توان آن‌ها را در معيارهاى زير، تقسيم‌بندى نمود:

اول: معيار مؤلف در ترجيح شيعه بودن صاحبان ترجمه:

الف) استدلال به شعر: يكى از معيارهاى نویسنده براى اثبات تشيع صاحبان ترجمه، تتبع و تحليل اشعار آن‌هاست زيرا به نظر وى، شعر تا حد زيادى عقيده شاعر را نشان مى‌دهد[۸]

ب) استدلال به دعاى «صلوات بر محمد و آل محمد».

ج) استناد به كتاب‌هاى اهل تسنن.

د) صاحب ترجمه در طريق روايتى فقهاى شيعه باشد: در شمار ادله براى تشيع.

ه) صاحب ترجمه كتابى درباره اهل‌بيت(ع) نوشته باشد.

دوم: معيار نویسنده براى حل مشكل اشتراك اسماء: بسيارى از راويان، در اسم يا لقب يا كنيه، اشتراك دارند. اين‌گونه اسماء، كنيه‌ها و لقب‌ها در اسانيد روايات پيش مى‌آيد و تمييز ميان آنان دشوار و در عين حال، ضرورى مى‌نمايد تا راويان موثق از غيز آنان، شناخته شوند و امانت تاريخى، رعايت شود. شيخ آقابزرگ نگاهى تحليلى به اسماء مشترك دارد. گاهى از طبقه صاحب ترجمه استفاده مى‌كند تا دوره زمانى او را معين سازد- گرچه به شكل تقريبى- تا او را به نشانه‌هايى براى استدلال دقيق برساند. لذا گاهى از طبقه صاحب ترجمه بهره مى‌گيرد تا زمان صاحب ترجمه را معين كند و با استدلال دقيق او را از اسماء مشترك تمييز دهد[۹]

سوم:شيوه بيان زمان و مكان ولادت[۱۰]

چهارم: بيان سال و محل وفات[۱۱]

پنجم: بيان شيوخ و شاگردان صاحب ترجمه[۱۲]

ششم: هوامش: نویسنده در نگارش، به هوامش (حاشيه‌ها، تعليقات و پانويس‌ها) اهميت داده است. از جمله مطالبى كه در هامش صفحات طبقات مى‌توان يافت، چنين است:

الف) توضيح در مورد نام شخص يا لقب يا مكان يا رويدادى كه در متن كتاب آمده است؛ به عنوان نمونه، مى‌توان به‌هامش‌هايى كه در ترجمه على بن محمد كوفى و نيز محمدنقى ايلكانى در مورد ابوعبدالله طباطبايى و منطقه ايلكا آورده شده مراجعه كرد[۱۳]

ب) برداشت غلطى را كه ممكن است از متن برآيد، در هامش تصحيح كرده است؛ مثلاً در ترجمه مجدالدين محمد بن حسين به كتابى از او تحت عنوان «زينة المجالس» اشاره كرده و سپس در هامش آورده است كه اين كتاب، غير از كتاب «تسلية المجالس و زينة المجالس» نوشته محمد حائرى است و به اختلاف موضوع دو كتاب نيز اشاره نموده است[۱۴]

ج) اشاره به محدوديت زبان‌هاى غيرعربى در مورد ثبت اسم كتاب‌ها؛ مثلاً در ترجمه سيد ذاكر حسين اختر دهلوى، از كتاب او «سيرت فاطمه(س)» ياد كرده و در هامش، اشاره نموده است كه اين كتاب، به زبان فارسى است كه بر خلاف عربى، در آن تاء قصيره وجود ندارد[۱۵]

هفتم: بازنگرى‌ها: بازنگرى‌هاى نویسنده، چندگونه است. از جمله:

الف) گاهى ضمن ترجمه بزرگان نام‌آور، خواننده را به منابع ديگر ارجاع داده است تا از تكرار، بپرهيزد[۱۶]

ب) براى حل ترديدهاى مربوط به اسم صاحب ترجمه، سال ولادت، سال وفات، ترديد در نسبت يك كتاب به او و مانند آن، سخن از بازنگرى گفته است از جمله:

  1. در ترجمه على رضا بن بديع‌الزمان نوشته است: «شايد او فرزند بديع‌الزمان هندى، از شاگردان شيخ بهاءالدين عاملى باشد. به شرح حال او رجوع شود»[۱۷]
  2. در ترجمه دانشور ديگرى كه در مورد مذهب او به قطعيت نرسيده، نوشته است: «شايد او از عامه باشد، مانند مشايخ او، بايد رجوع شود»[۱۸]

ج) نویسنده غالباً ً در ضمن ترجمه يك دانشور در طبقات، به كتاب ديگر خود «الذريعة» - ذيل نام كتاب‌ها او- ارجاع داده است؛ از جمله در ترجمه احمد بن محمد خيوقى، ترجمه على بن سليمان بن يحيى[۱۹]

هشتم: يادكرد نسب‌هاى برخى از صاحبان ترجمه: بناى نویسنده آن است كه خواننده را تا حد امكان از منابع ديگر بى‌نياز سازد؛ لذا اطلاعاتى در مورد نسب‌هاى بعضى از صاحبان ترجمه، به دست داده است كه با كمال دقت و امانت، بر اساس آگاهى او از مشجرات و انساب است[۲۰]

نهم: ارجاع نویسنده به آثار ديگر خود: نویسنده براى تأكيد خود بر دقت و امانت، خواننده را به ديگر كتاب‌هايش ارجاع داده است تا تفصيل بيشترى در مورد صاحبان ترجمه بيابد از جمله:

  1. ارجاع به «الذريعة» براى شناخت آثار بعضى از صاحبان ترجمه.
  2. ارجاع به «مصقى المقال في مصنفي علم الرجال» براى شناخت مشايخ و طريق صاحب ترجمه.
  3. ارجاع به «الظليلة في أنساب بعض البيوتات الجليلة» براى شناخت نسب صاحب ترجمه.
  4. ارجاع به كتاب «هدية الرازي إلى المجدد الشيرازي» براى تفصيل در مورد شرح حال بعضى از دانشوران[۲۱]

دهم: يادكرد مشجرات: نویسنده در پاره‌اى از مواضع طبقات مشجراتى آورده كه از مشايخ صاحب ترجمه يا پيوندهاى نزدیک به او ياد كرده است. براى توضيح يا دفع اشتباه‌ها و سوء تفاهم‌هاى خواننده، يا براى تأكيد بر نظرى كه پس از دقت و امانت علمى در مورد صاحب ترجمه داده است[۲۲]

يازدهم: اشاره به بانوان: نویسنده در طبقات، به بانوانى كه در حيطه‌هاى علمى مشاركت كرده و آثارى پديد آورده‌اند اشاره كرده است[۲۳]

دوازدهم: برخورد با نسخه‌هاى خطى: نویسنده گاهى در ضمن ترجمه‌ها، از نسخه‌هايى خطى ياد كرده است[۲۴]

وضعيت كتاب

فهرست مطالب هر جلد، در انتهاى همان جلد آمده است.

وضعيت پاورقى‌ها در متن مقاله در قسمت هوامش توضيح داده شد.

پانويس

  1. كريمى زنجانى اصل، محمد، ص124
  2. حق‌شناس، محمدعلى، ص25
  3. ج1، ص الف
  4. ج1، ص ه
  5. حق‌شناس، محمدعلى، ص25
  6. همان
  7. كريمى زنجانى اصل، محمد، ص124
  8. العوادى، امجد رسول محمد، ص202
  9. همان، ص205
  10. همان، ص206
  11. همان، ص207
  12. همان
  13. همان
  14. همان
  15. همان
  16. همان
  17. همان، ص208
  18. همان
  19. همان
  20. همان
  21. همان
  22. همان
  23. همان
  24. همان، ص209

منابع مقاله

1- مقدمه و متن كتاب.

2- حق‌شناس، محمدعلى «الذريعة و طبقات دايرةالمعارف بزرگ شيعه»، پايگاه مجلات تخصصى نور، نشريه مطالعات ملى كتابدارى و سازماندهى اطلاعات، پاييز و زمستان 1377، شماره 35 و 36، ص 7-33.

3- كريمى زنجانى اصل، محمد، «تاريخ تشيع بر مدار طبقات أعلام الشيعة»، پايگاه مجلات تخصصى نور، كتاب ماه كليات، شهريور و مهر 1382، شماره 69 و 70 (ص 124- 129).

4- العوادى، امجد رسول محمد، «روش‌شناسى طبقات أعلام الشيعة شيخ آقا بزرگ تهرانى»، ترجمه عبدالحسين طالعى، پايگاه مجلات تخصصى نور، نشريه كتاب شيعه، پاييز و زمستان 1390، شماره 4،(ص 202- 211).


وابسته‌ها


الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة

كاخ دلاویز یا تاریخ شریف رضی

یادنامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبایی

الشريف الرضي

پیشگامان تشیع در ایران، همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریان

شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی

اختران فضیلت

حياة الشيخ محمد بن يعقوب الكليني

مصفی المقال في مصنفي علم الرجال

التدوين في أخبار قزوين

سید رضی مؤلف نهج‌البلاغه

أكذوبتان ... حول الشريف الرضي التقي الزاهد

مع علماء النجف الأشرف

معجم أعلام الشيعة

تأسيس الشيعة لعلوم الإسلام

تراجم الرجال: مجموعه تراجم لأعلام اکثرهم مغمورون تنشر موادها التاریخیة لاول مرة

همرهی خضر: بیست‌و‌پنج سال همراه علامه امینی، گوشه‌هایی از زندگی علامه امینی

زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی علامه میرزا ابوالحسن شعرانی

الفوائد الرضوية في أحوال علماء المذهب الجعفرية

یادنامه علامه طباطبایی

تكملة أمل الآمل

میرحامد حسین (حکیمی)

فهرست آل بابويه و علماء البحرين

النصرة لشيعة البصرة

مهر تابان: یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه عالم ربانی علامه سید محمدحسین طباطبائی تبریزی (طبع جدید)

مهر تابان: یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه، عالم ربانی علامه سید محمدحسین طباطبائی تبریزی (طبع قدیم)

میر محمدمؤمن استرآبادی مروج تشیع در جنوب هند

مؤلفو الشيعة في صدر الإسلام

مطلع انوار: احوال دانشوران شیعه پاکستان و هند

رياض العلماء و حياض الفضلاء (مطبعة الخيام)

موسوعة طبقات الفقهاء

آینه دانشوران

الشمس الساطعة؛ رسالة في ذكری العالم الرباني العلامة السيد محمدحسين الطباطبائي التبريزي

طبقات أعلام الشیعة