علم اخلاق اسلامی

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏علم اخلاق اسلامی
NUR02157J1.jpg
پدیدآوران

نراقی، مهدی بن ابی‌ذر (نويسنده)

مجتبوي، جلال ‎الدين (مترجم)
عنوان‌های دیگر

علم اخلاق اسلامي

ترجمه کتاب جامع السعادت

ترجمه کتاب جامع السعادات

جامع السعادات. فارسي
ناشر حکمت
مکان نشر ايران - تهران
سال نشر

مجلد1: 1377ش,

مجلد2: 1377ش,

مجلد3: 1377ش,
موضوع اخلاق اسلامي - متون قديمي تا قرن 14
زبان فارسي
تعداد جلد 3
کد کنگره
‏BP‎‏ ‎‏247‎‏/‎‏7‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏4‎‏ ‎‏ج‎‏2041‏

علم اخلاق اسلامی، ترجمه فارسی کتاب «جامع السعادات» ملا محمدمهدی نراقی (متوفی 1209ق)، به قلم سید جلال‎الدین مجتبوی است. این اثر با مقدمه مترجم و مصحح در سه جلد منتشر شده است.

استاد مجتبوی در ابتدای کتاب در ضمن مقدمه‎ای، فلسفه و علم اخلاق را مورد بررسی قرار داده است. وی معتقد است: استناد اخلاق به اصول و مبادى (دین یا متافیزیک) صرفاً به سبب ضرورت و کلّیت اخلاق و یا حفظ‍‎ پاکى و تعالى احکام و ارزش‎هاى اخلاقى نیست، بلکه تحقّق و دوام و استمرار اخلاق نیز با اعتقاد به خدا حاصل و کامل مى‎شود و ایمان و یقینى که مایه اطمینان و آرامش نفس براى عمل است، شرط‍‎ ضرورى است. اعتقاد به مبدأ، یعنى ایمان قلبى اراده را به حرکت درمى‎آورد و اراده رفتار را برمى‎انگیزد. بنابراین لزوم و ضرورت اصول اعتقادى براى اخلاق تنها در تفکر اسلامى، از این جهت که تفکر دینى است، نیست، بلکه در تفکر فلسفى نیز ارزش‎هاى اخلاقى از مابعدالطبیعه یا اصول اعتقادى مدد مى‎گیرد. براى اخلاق بدون زمینه اعتقادى اتّکائى نیست و اخلاق با عقیده، پیوند و اتّصال دارد. مؤمن در دل خود ترجمان رسالت آسمانى خالق خویش است و آگاه است که از طریق فطرت خود با حقیقت زنده و مؤثّرى در ارتباط‍‎ است و همواره از آن منبع قوّت و نور مى‎گیرد؛ ازاین‎رو مى‎توان گفت که اخلاق هیچ جایى حاصل‎خیزتر و شکوفاتر از ضمیر مؤمن نمى‎یابد و مفهوم الزام و تکلیف، که تکیه‎گاه هر نظام اخلاقى است و مسئولیت، که ناشى از الزام اخلاقى است، پایگاهى استوارتر از ایمان قلبى ندارد[۱]‎.

پس از آن به ذکر مهم‎ترین کتب اخلاقی که در عالم اسلام تألیف شده، پرداخته تا ارزش کتاب «جامع السعادات» بهتر روشن و معلوم شود[۲]‎.

سپس آشنایی بیشتر با شرح حال و فهرست آثار مولی محمدمهدی نراقی و به‎ویژه کتاب «جامع السعادات» را به مقدمه استاد مظفر ارجاع می‎دهد. البته برخی اطلاعات مرحوم مظفر مانند تاریخ تولد نراقی را خالی از اشکال نداسته؛ لذا در پاورقی، آثاری را برای مراجعه معرفی کرده است. مترجم در ادامه تنها به ذکر ویژگی و امتیاز این کتاب نسبت به سایر آثار اخلاقی پرداخته و سبب انتخاب نام کتاب را مطرح کرده است: «چنان‎که درباره کتب اخلاقى سابق‎الذکر گفته شد به‎طور کلّى در آنها یا صرفاً جهت عقلى و نظرى و فلسفى منظور بوده است (السّعادة و الإسعاد، تهذیب الأخلاق، اخلاق ناصرى) و یا جهت دینى و عملى غلبه داشته است (إحياء علوم الدين، کیمیاى سعادت، محجّة البيضاء)؛ امّا کتاب «جامع السعادات»، مشتمل بر هر دو جنبه با سبک و اسلوب ویژه است. مؤلّف ما در آغاز درباره نفس انسان و قوا و غرایز او سخن مى‎گوید و هریک از فضائل اخلاقى را به یکى از قواى نفس اسناد مى‎دهد و هریک از رذائل اخلاقى را به غریزه‎اى متّصل و مربوط‍‎ مى‎سازد و آنگاه به شناساندن هریک از فضائل و رذائل قوا مى‎پردازد و سپس مطالب خود را با آیات و روایات وارده و به‎طور کلّى تعالیم شرع مقدس اسلام مورد تقویت و تأیید قرار مى‎دهد و در پایان راه معالجه و درمان هر رذیلتى را به شیوه‎اى حکیمانه بیان مى‎کند و علاوه بر اینها گه‎گاه به نصیحت و موعظه مى‎پردازد و با کلامى مؤثّر خواننده را به تهذیب اخلاق و تصحیح رفتار و کردار خویش دعوت مى‎کند. بدین‎گونه خواننده به‎خوبى مى‎تواند آن را کتاب اخلاق اسلامى تلقّى کند و چون مطالب کتاب با بحث نظرى و عقلى نیز همراه است، به همین جهت ما آن را «علم اخلاق اسلامى» نام نهادیم»[۳]‎.

وی در آخر ابراز امیدواری کرده که ترجمه این کتاب در تزکیه و تهذیب اخلاق همه ما (که هیچ‎کسى از آن بى‎نیاز نیست) و مردم زمان ما و زمان‎هاى بعد مؤثّر باشد، چنان‎که متن اصلى آن به قول استاد مظفّر چنین تأثیرى داشته است[۴]‎.

مترجم در مورد آیات و روایات تنها به ترجمه بسنده نکرده و متن آنها را نیز ذکر کرده است[۵]‎. در رابطه با روایات، کاستی‎ای وجود دارد که در کتب تحقیقی کمتر به چشم می‎خورد؛ کمبودی که متأسفانه مرحوم مظفر و جلال‎الدین مجتبوی نسبت به آن بی‎توجه بوده‎اند، عدم ذکر منابع روایات است[۶]‎.

مترجم، برخی اصطلاحات و عبارات کتاب را که نیاز به توضیح داشته، در پاورقی به‎اختصار توضیح داده است؛ به‎عنوان مثال در توضیح این عبارت نراقی «محبت حاکم و سلطان مطلق است و عدالت نایب و جانشین آن» می‎نویسد: «به همین دلیل شریعت اسلام پیش از هر چیز مردم را به برادری و الفت با یکدیگر دعوت می‎کند و هدف بسیاری از احکام اسلام مثل نماز جماعت و جمعه و احسان و تحریم غیبت و بدگویی و مانند اینها ایجاد رابطه دوستی بین مردم است تا از این طریق از قانون عدل که سخت و تلخ است، بی‎نیاز شوند»[۷]‎. یا در فصلی از کتاب با عنوان نکوهش دنیا، این‎گونه مطالب را بر دو نوع دانسته که یک نوع آن از تعالیم صوفیان بوده که در نکوهش دنیا و کناره‎گیری از آن مبالغه و افراط کرده‎اند. مترجم، معتقد است که مؤلف تا اندازه‎ای تحت تأثیر کتاب «إحياء علوم الدين» غزالی همین موضع را دارد و نظر غزالی تقریباً همین نظر اهل تصوف است که در مواردی با نظر اسلام سازگار و موافق نیست. در قرآن کریم و روایات معتبر اسلامى از دنیا و مال دنیا و دوستى دنیا مذمت شده، اما نه براى اینکه یک‎سره از آن دست بردارند و آن را مهمل گذارند، بلکه براى اینکه از آن استفاده معتدل و صحیح کنند و در دام آن گرفتار نگردند[۸]‎.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه مترجم، ج1، ص3-2
  2. ر.ک: همان، ص17
  3. ر.ک: همان، ص22-21
  4. ر.ک: همان، ص‎22
  5. ر.ک: متن کتاب، ج1، ص46
  6. ر.ک: همان، ص47
  7. ر.ک: همان، ص135، پاورقی1
  8. ر.ک: همان، ج2، ص32

منابع مقاله

مقدمه مترجم و متن کتاب.

وابسته‌ها