مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی

    از ویکی‌نور
    مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
    نام مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
    نام‌های دیگر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامی

    مرکز الأبحاث والدراسات الإسلامیة

    رئیس
    هیئت مدیره
    بنیانگذاری 1362ش
    وبگاه
    کد مؤلف AUTHORCODE11491AUTHORCODE

    مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، در سال 1362، توسط دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، بنیان‌گذاری شده و فعالیت‎های پژوهشی‎ آن به هشت عنوان کلی ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی، سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)، تدوین معجم الفاظ احادیث شیعه، احیای متون آثار شیعه، پاسخ‎ به‎ پرسش‌های مذهبی و اسلامی، معارف اسلامی، ادبیات عرب و آموزش سیاسی، تقسیم می‌شود.

    تأسیس و اهداف

    فرهنگ اسلامی، مالامال از پژوهش‌هایی است که به دست اندیشورانی نکته‌سنج انجام گرفته است و اینک ما وارث چنین میراث غنی و ارزشمندی هستیم و بر ماست که آن را پاس بداریم و پاس داشتن آن به این است که اولا با به‌کارگیری روش‌های جدید و کارآمد تحقیقاتی، آنها را به شکل نیکو به جهانیان عرضه کنیم و ثانیا با غور و بررسی در زوایای نکاویده در آن، بر حجم پژوهش‌ها بیفزایم تا این گلستان، همیشه عطرآگین بماند. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‎، در راستای همین هدف، «مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی» را در سال 1362 بنیان‌گذاری کرد تا با جذب و آموزش گروهی از فضلا و پژوهشگران حوزه علمیه قم، به این مهم بپردازد[۱].

    فعالیت‎های پژوهشی

    فعالیت‎های پژوهشی این مرکز به هشت عنوان کلی تقسیم شده است:

    1. ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی؛
    2. سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)؛
    3. تدوین معجم الفاظ احادیث شیعه؛
    4. احیای متون آثار شیعه؛
    5. پاسخ به پرسش‌های مذهبی و اسلامی؛
    6. معارف اسلامی؛
    7. ادبیات عرب؛
    8. آموزش سیاسی[۲].

    فعالیت‎های پژوهشی در هریک از این موضوعات کلی به موضوعات کوچک‎تری تقسیم می‌شود که در این مقال، نگاهی کوتاه به آنها خواهیم داشت:

    یک- «بخش ارائه خدمات تحقیقاتی و اطلاع‌رسانی علوم اسلامی»:

    این بخش در ارائه خدمات خود، از واحدهای ذیل کمک می‌گیرد:

    الف)- بانک اطلاعات علوم اسلامی و آرشیو مطبوعات‎:

    مجموع پنج قسمت تشکیل‌دهنده بانک اطلاعات، به‌منظور ذخیره‌سازی و بازیابی سریع اطلاعات علمی، به شرح زیر تلاش می‌کنند:

    1. الف: خدمات فنی: برنامه‌ریزی استاندارد جهت تنظیم و طبقه‌بندی اطلاعات و ذخیره‌سازی آن در این قسمت به این شکل انجام می‌شود که ابتدا کنترل سیستم نمایه‌سازی آرشیو و فراهم ‎آوردن نرم‌افزار لازم برای کامپیوتر و بعد تنظیم سیستم طبقه‌بندی اطلاعات و معلومات واحدهای تحقیقاتی.
    2. الف: تدوین تزاروس علوم اسلامی: تهیه تزاروس یا اصطلاح‎نامه مخصوص‎ - که بازیابی مدارک و معلومات را سهولت می‌بخشد - ‎ضرورتی بود که به آن توجه شد. دو نوع تزاروس عام و خاص در نظر گرفته شد؛ تزاروس عام، جامع تمام علوم اسلامی است و کلیه واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی هر علم را در بر می‌گیرد و تزاروس خاص به اصطلاحات تخصصی علوم مختلف - ‎بی‌توجه به ارتباط آن با علوم دیگر - ‎می‌پردازد.
    3. الف: نمایه‌سازی موضوعی: در این مرکز از انواع سیستم نمایه‌سازی، سیستم «همارا» مناسب شناخته شده و بر اساس آن کار می‌شود.
    4. الف: شناسایی شخصیت‎ها و مراکز تحقیقاتی - ‎فرهنگی: این بخش، به این مهم می‌پردازد تا با شناسایی کامل شخصیت‎ها و مراکز، امکان شناخت آن را برای علاقه‌مندان فراهم کند.
    5. الف: آرشیو مطبوعات‎: آرشیو مطبوعات بانک اطلاعات وظیفه حفظ و نگهداری مجلات، روزنامه‌ها، فصلنامه‌ها، بولتن، نقشه‌ها و... را برعهده دارد‎.

    ب)- خدمات کامپیوتری:

    ذخیره‌سازی و فراهم آوردن امکان بازیابی اطلاعات علمی در این واحد انجام می‌گیرد. جدا از ذخیره‌سازی و طبقه‌بندی اطلاعات، تحقیقاتی در زمینه قرآن، حدیث، فقه، کتاب‌ها، مجله‌ها و نیز طرح کامپیوتریزه کردن سیستم کتابخانه‌های دفتر تبلیغات نیز در دست اقدام است.

    ج)- اداره کتابخانه‌ها:

    دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، دارای شش کتابخانه است که عبارتند از:

    1. ج: کتابخانه عمومی و امانی؛
    2. ج: کتابخانه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی؛
    3. ج: کتابخانه علوم اجتماعی؛
    4. ج: کتابخانه ادبیات؛
    5. ج: کتابخانه تخصصی روان‌شناسی و کودک.

    د)- ارتباطات بین‌الملل:

    این واحد، شناسایی و زمینه ارتباط با مراکز علمی جهان را برای محققان و پژوهشگران فراهم می‌آورد. همچنین شناسایی آخرین تألیفات و تازه‌ترین پژوهش‌های در زمینه فرهنگ و معارف اسلامی در سطح دنیا به‌عهده این واحد است.

    ه)- ترجمه و ویراستاری:

    این واحد برای بالا بردن کیفیت کار خود همیشه از اساتید پرتجربه و متخصص سود برده است‎. شیوه کار، ابتدا به شکل عمومی بود، اما بعدها بر اساس تحقیقات حوزوی و دانشگاهی اعضای واحد‎، گروه‌های تخصصی زیر تشکیل شد که تاکنون موفق به ترجمه کتب ذیل گشته‌اند‎:

    1. ه: فلسفه و کلام:
      - فلسفه نقادی کانت‎، از کتاب «تاريخ الفلسفة الحديثة»‎، اثر یوسف کرم؛
      - براهین اثبات وجود خدا، از دایرةالمعارف پل ادوارد؛
      - اخلاق، اثر نیکولای هارتمن‎.
    2. ه: حقوق:
      - لگال سیستم، نوشته حسن امین.
    3. ه: تاریخ و علوم اجتماعی:
      - اسلام در آفریقای استوایی؛
      - دین در خاورمیانه؛
      - حرکت‎های نوین مذهبی و نهضت‎های سریع اجتماعی؛
      - بیمه در اسلام، اثر نجات‌الله صدیقی؛
      - تلمود، اثر ظفرالاسلام ‎خان.
    4. ه: معارف اسلامی‎:
      - ثم اهتديت، اثر محمد تیجانی سماوی‎.

    گروه ویرایش به واحدهای ترجمه و دیگر واحدهای تحقیقاتی سرویس می‌دهد. در این گروه کتاب‌ها و مقالات ذیل ویرایش شده و یا در حال ویرایش شدن است:

    1. کتاب‌ها: اسلام در آفریقا، دین در خاورمیانه‎، فن خطابه، نحو روان، سیمای کارگزاران امیرالمؤمنین(ع)، فلسفه کانت، خودآموز روش رئالیسم، فطرت، ماهیت قیام مختار، شهید فخ، زندگی‌نامه شهدای روحانیت، تلمود، راه‌یافته، حرکت‎های نوین مذهبی و نهضت‎های سریع اجتماعی‎.
    2. مقالات: سی مقاله در زمینه مسائل سیاسی و فرهنگی، بیست مقاله در موضوعات گوناگون مذهبی، ده مقاله در مورد احیای شخصیت زن، شش مصاحبه با مسئولین مراکز تحقیقاتی قم.

    و)- جذب و آموزش محققین‎:

    این واحد که نقش ارائه خدمات در جهت تأمین نیروی تحقیقاتی را برعهده دارد، به این شرح عمل می‌کند:

    1. پیش‌بینی و محاسبه نیازهای تحقیقاتی و شناسایی و جذب محققین در جهت رفع آن؛
    2. تهیه طرح‎های کلی آموزشی در جهت ارتقاء سطح علمی محققین؛
    3. اجرای برنامه‌های آموزشی در مرکز یا اعزام آنان به سایر مراکز آموزشی؛
    4. برگزاری سمینارها و کنفرانس‎های لازم؛
    5. تشکیل کلاس‎ها و کنفرانس‎های ویژه هر واحد.

    دو- «سیره پیشوایان معصوم و ائمه اطهار(ع)»:

    این واحد به این انگیزه که زمینه شناسایی و شناساندن ائمه شیعه فراهم شود، بنیاد نهاده شد و برای ارائه نمایی از شخصیت این بزرگان، فعالیت‎هایی آغاز شد؛ از جمله گردآوری نظرات دیگر متفکرین راجع به آنان و همچنین جمع‌آوری سیره ائمه(ع).

    سه- «واحد معجم الفاظ احادیث شیعه»:

    مطالب این معجم به پنج بخش: روایات، آیات، اشعار، اعداد و اعلام تقسیم شده است‎.

    چهار- «واحد احیای متون شیعه»:

    آثار عظیم و گران‌سنگ دانشوران شیعی که بخش بزرگی از فرهنگ اسلامی را تشکیل می‌دهد، برای عرضه به مجامع علمی و فرهنگی و استفاده هرچه بهتر محققین، احتیاج مبرم به تصحیح و مقابله فنی نسخ، ویرایش همه‌جانبه، حروف‎چینی چشم‌نواز و چاپ منقح آثار عظیم و گران‌سنگ دانشوران شیعی می‌پردازد که از جمله آنها عبارت است از‎:

    1. تفسیر«اصفی»، ملا محسن فیض کاشانی؛
    2. مختلف ‎الشيعة، علامه حلی؛
    3. عوائد الأيام، ملا احمد نراقی؛
    4. غاية ‎المراد في شرح نكت الإرشاد؛
    5. جواهر الكلام.

    پنج- «واحد پاسخ به پرسش‌های مذهبی»:

    به‌منظور پاسخ‎گویی به سؤالات مذهبی که از تمامی نقاط کشور و برخی از کشورهای دیگر به حوزه علمیه قم می‌رسد، این واحد در سال 1361 بنیان‌گذاری شد.

    شش- «واحد معارف اسلامی»‎:

    در پاسخ به احساسات دین‌خواهانه و کنجکاوی نسل جوان در این زمینه، واحد «با معارف اسلامی آشنا شویم» ضمن یک برنامه مطالعاتی و تحقیقاتی در این راستا برنامه‌ای مکاتبه‌ای دارد؛ هر چندگاه یکی از کتاب‌های اندیشمندان اسلامی برای مخاطبین تعیین شده تا با مطالعه آن، پاسخ سؤالات مذکور در ‎‎جزوات ارسالی را به این واحد ارسال دارند. پاسخ‎های رسیده تصحیح و امتیازبندی شده و برای کسانی که امتیازهای بالایی کسب می‌کنند، جوایز و تشویق‌هایی در نظر گرفته می‌شود.

    هفت- «واحد ادبیات عرب»:

    بررسی‎، اصلاح، تکمیل و تدوین کتاب‌های درسی ادبی (صرف و نحو و بلاغت) حوزه با متد جدید در این واحد انجام می‌گیرد‎.

    هشت- «آموزش سیاسی»:

    با عنایت به رهنمودها و تذکرات امام خمینی(ره) در خصوص ضرورت رشد سیاسی طلاب، در سال 1367، دوره‌های آموزشی در زمینه فراگیری علوم سیاسی تا حد کارشناسی در این مرکز آغاز شده است[۳].

    پانویس

    1. بی‌نام، ص90
    2. همان
    3. ر.ک: همان، ص90-‎97

    منابع مقاله

    بی‌نام، «آشنایی با مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: آینه پژوهش، خرداد و تیر 1370، ‎شماره 7 ‏(8 صفحه، ‎از 90 تا 97).

    وابسته‌ها