مصاحب، غلامحسین

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
مصاحب، غلامحسين
نام مصاحب، غلامحسين
نام های دیگر Gholamhossein Mosaheb
نام پدر
متولد 1289
محل تولد تهران
رحلت 1358ش
اساتید
برخی آثار
کد مولف AUTHORCODE13406AUTHORCODE

غلامحسین مصاحب که پدر ریاضیات جدید در‎ ایران‎ لقب گرفته، مردی است که‎ در فرهنگ فارسی نیز مطالعاتی جدی داشته و بر اثر کثرت معلومات و احاطه بر علوم قدیم و جدید و دقت و موشکافی در کار، آثار علمی‎اش کم‎نظیر است و «دایرةالمعارف» فارسی و «مدخل منطق صورت»، از جمله آثار او می‎باشد.

زادروز، تبار

غلامحسین مصاحب در‎ سال 1289 به دنیا آمد. او از خاندانی بود که شخصیت فرهنگی‎ و اجتماعی‎ آنان به 300 سال پیش بازمی‎گردد و عده‎ای از آنها در شمار رجال دانش‎ و فضل‎ و ادب‎ بودند. از جمله ملا مصاحب که در عصر شاه عباس می‎زیست و شاعری بنام بود و یا‎ جد‎ پدری او مرحوم ملا میرزا محمد که از بزرگان علم و دین بود‎ و مقبره‎اش‎ در‎ تخت فولاد اصفهان زیارتگاه است[۱].

تحصیل

مصاحب،‎ تحصیلات خود را در ایران، فرانسه و انگلستان‎ گذراند‎ و موفق به اخذ درجه دکتری در ریاضیات به سال 1327 از دانشگاه کمبریج‎ شد‎ و رساله پایان تحصیل وی نیز‎ در‎ جلد ششم‎ مجله‎ انجمن‎ فلسفه کمبریج در سال 1950 به‎ چاپ‎ رسید. او دارای هوش و استعداد خارق‎العاده‎ای بود؛ چنان‎که در تمام دوران تحصیلات‎ ابتدایی‎ و متوسطه، تقریبا هر سال دو کلاس‎ را با هم به‎ پایان‎ می‎رساند و در 16 سالگی، دوره‎ دوم‎ متوسطه را با معدلی بیش از نوزده تمام کرد. در روز جشن سالانه‎ که‎ وی نطقی درباره اعتماد به‎ نفس‎ ایراد‎ کرد، وزیر معارف‎ وقت‎ نه‎تنها او را‎ شاگرد‎ اول تهران، بلکه شاگرد اول ایران معرفی کرد و وی به اخذ مدال درجه اول‎ علمی‎ نائل شد. گرچه رشته مخصوص تحصیل‎ و تحقیق‎ او ریاضیات‎ بود‎، ولی وسعت اطلاعات وی‎ در علوم قدیم و جدید کم‎نظیر بود. او زبان‎های فارسی، عربی، فرانسوی و انگلیسی را در حد‎ کمال‎ می‎دانست و با زبان آلمانی هم به‎ اندازه رفع‎ نیاز‎ و درک‎ کتاب‎های ریاضیات و فیزیک‎ آشنا‎ بود. در علوم معقول و منقول و علوم عربی هم تبحر و تحصیلات عمیق داشت، به‎طوری‎که از‎ سوی‎ مرجع‎ وقت شیعیان به دریافت درجه اجتهاد مفتخر‎ گردید‎[۲].

مشاغل

وی از سال 1306 به خدمت وزارت معارف درآمد و در مشاغل رئیس کل تعلیمات عالیه، مدیر کل فنی و معاون فنی وزارتخانه انجام وظیفه نمود،‎ ولی هیچ‎گاه این مشاغل را جدی نگرفت و دنبال مناصب دنیایی نرفت. در اوایل آن دوران، به مسائل اجتماعی و سیاسی هم گوشه چشمی داشت و مدتی روزنامه‎ای منتشر کرد، اما به‎زودی از‎ این کار‎ منصرف شد و یکسره به کارهای علمی پرداخت. هر چند در هنگام اشتغال به امور اداری هم لحظه‎ای از تحقیق و مطالعه غافل نبود[۳].

جایگاه علمی

وی در میان اساتید و فضلا و محققین،‎ مشاربالبنان بود و بعد از فوت وی دانشمندان و اساتید دانشگاه، کانون نویسندگان و مجله‎های معتبر و وزین، او را استاد علامه، آزاده، دانشمند بی‎نظیر، دانشمند‎ جمیع‎ الجهات، پدر ریاضیات جدید در‎ ایران‎ و نظایر اینها توصیف کردند. در حقیقت می‎توان گفت که شخصیت علمی وی عین خود او و ذات او عین شخصیت علمی‎اش بود. مردی که‎ در‎ عین تحصیل در رشته‎ ریاضی‎، در فرهنگ فارسی هم مطالعاتی جدی داشت و در مدت 69 سال عمر پربرکتش، بر اثر کثرت معلومات و احاطه بر علوم قدیم و جدید و دقت و موشکافی در کار، آثار علمی‎اش - ‎حتی آنها‎ که‎ مربوط به دوران جوانی اوست - ‎هنوز کم‎نظیر است[۴].

ایشان نخستین کسی بود که منطق صورت به معنی جدید، یعنی منطق ریاضی را وارد فضای فکری ایران کرد. خدمت او در‎ زمینه‎ دایرةالمعارف‎ فارسی به‎راستی عظیم بود و آثاری که در مباحث آنالیز ریاضی و تئوری اعداد و منطق صورت دارد، از جهت‎ جامعیت و حسن تألیف و سهل و ممتنع بودن شاهکار است. اما آنچه که‎ شخصیت او را ممتاز و مشخص می‎ساخت، یکی دقت و وسواس در کار تحقیق بود که حدس و گمان و تخمین‎ و ‎‎تقریب‎ را در آن راه نمی‎داد (نمونه بارز این امر کتاب حکیم عمر خیام‎ به‎عنوان‎ عالم جبر است که جلوه‎های ممارست، روحیه و روش علمی در آن مشهود است) و دیگر ابتکار‎ و نوآوری بود که مصداق کامل آن همانا دایرةالمعارف فارسی است. ایشان در‎ این اثر، در زمینه رسم‎‎الخط فارسی و ضبط علائم و حروف، صاحب رأی و نظر و ابتکار تازه‎ای بود و روش مخصوصش در وضع لغات جدید علمی و ترجمه اصطلاحات خارجی مشخص است. ابداع حروف «ایرانیک» در فارسی بدین منظور که‎ به‎جای حروف «ایتالیک» در متون لاتین قرار گیرد، هم از دیگر ابتکارات ایشان است.

در مورد وضع لغات جدید در برابر تعبیرات و اصطلاحات خارجی که به‎مناسبت احتیاج و لزوم، ناگزیر‎ از‎ به‎کار بردن آنها بود، اسلوب خاصی داشت و سال‎ها بود که به اتفاق جمعی از فضلا و ادب‎دوستان هفته‎ای یک روز - معمولا سه‎شنبه‎ها - ‎جلسه‎ای داشتند و در‎ آن به بحث در مورد این‎گونه لغات می‎پرداختند که از جمله نتایج آن، کتاب فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی است که در سال 1338 به چاپ رسید. نام این مجمع‎ را‎ به شوخی «ضرابخانه» گذاشته بودند و لغاتی را که می‎ساختند، «مضروبات» می‎خواندند[۵].

وفات

وی در سال 1358 دیده از جهان فروبست[۶].

آثار

  1. مجله «ریاضیات عالی‎ و مقدماتی‎»؛
  2. جبر و مقابله خیام (که‎ شامل متن عربی و ترجمه فارسی رساله خیام در جبر و تاریخ ریاضیات تا زمان خیام است. در این کتاب برای نخستین بار‎ مقام‎ علمی‎ خیام در ریاضیات به‎طور مستقل به زبان‎ فارسی‎ شناسانده شد)؛
  3. رساله دکتری که در جلد ششم مجله انجمن فلسفه کمبریج در سال 1950م، به طبع رسید‎؛
  4. مدخل‎ منطق‎ صورت؛
  5. حکیم عمر خیام به‎عنوان عالم جبر؛
  6. آنالیز ریاضی؛
  7. تئوری مقدماتی اعداد[۷].

مسئله قابل توجه این است که‎ هرچند‎ دکتر مصاحب، علم را برای نفس علم می‎خواست و به‎غایت آزاده و دارای استقلال طبع‎ بود‎، اغلب آثار او در مسابقات مهم بهترین کتاب سال در شمار کتاب‎های درجه‎ اول‎ برگزیده‎ می‎شد. اما مهم‎ترین اثر ایشان، «دایرةالمعارف» فارسی است و همان‎‎ طور‎ که نام ریاضیات جدید در ایران به نام ایشان بستگی دارد، نام‎ «دایرة‎المعارف‎» فارسی نیز از نام مؤسس و بانی آن، یعنی دکتر مصاحب تفکیک‎ناپذیر است[۸].

خود ایشان‎ در‎ فصل‎ دهم، ذیل عنوان اصطلاحات و لغات نو، رئوس عقایدی را که در مدت‎ 40‎ سال تفکر و تعمق در امور فرهنگی موفق به کسب آن شده، بیان کرده است. به‎طور‎ کلی‎ مدخلی را که خود ایشان در «دایرةالمعارف» فارسی در 18 صفحه‎ نوشته‎ است، بهترین کلید برای دستیابی به خزانه‎ دانش‎ و بینش‎ و اندیشه فرهنگی و آینه عظمت فکری و نظام علمی‎ اوست‎. آنچه در این مدخل درباره حروف، ارقام، علائم اختصاری، الفبای صوتی، تلفظ‎ها، ضبط‎ اعلام‎ و سایر کلمات، ارجاعات، مقالات، اصطلاحات‎ و لغات‎ نو، املا، انشا‎، رسم‎الخط، نقطه‎گذاری یا سجاوندی و کلمات یونانی‎ و لاتینی‎ می‎بینیم، نموداری است از روش علمی کاملا امروزی و مطابق با اصول جهانی‎ ایشان‎[۹].

پانویس

منابع مقاله

مصاحب، غلامحسین، «مرحوم دکتر غلامحسین مصاحب تداوم تلاشی بزرگ برای انتقال علم»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: کیهان فرهنگی، مهر 1368، ‎شماره 67 ‎(6 صفحه، ‎از 1 تا 6).