مقامات الحریری

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
‏مقامات الحریری
NUR10808J1.jpg
پدیدآوران حریری، قاسم بن علی (نویسنده)
عنوان‌های دیگر المقامات العربیة
ناشر دار الکتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون
مکان نشر بیروت - لبنان
سال نشر 1425 ق یا 2005 م
چاپ 4
موضوع نثر عربی - قرن 5ق.
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏PJ‎‏ ‎‏4047‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏7‎‏
نورلایب مشاهده

مقامات الحريرى يا المقامات الأدبية كتابى است به زبان عربى، تألیف ابومحمد، قاسم بن على بن محمد بن عثمان حريرى (446ق-516ق)، نویسنده آن را به تقليد از شيوه بديع‌الزمان همدانى در 50 مقامه نگاشته و در تصنع و تكلف از او نيز در گذشته است.

مقامات، جمع «مَقامه»، قسمى از اقسام قصص است كه با صرف نظر از تكلفات لفظى و معنوى كه در آن هدف اصلى است، از جنبه داستانى هيچ‌گونه ارزش و تنوعى ندارد و مقصود نویسنده از ابداع و انشاء آن، اين است كه بتواند با فراغ بال و وسعت مجال، هر چه بيشتر صنايع لفظى و بديعى به خصوص سجع را در آن به‌كار برده و در لغت‌پردازى و تركيب‌سازى، نهايت هنر خود را در فن نثرنويسى به شيوه معمول در اين دوره ارائه دهد.

از جنبه داستانى، مقامات عبارت است از داستان‌هايى كوتاه و مستقل كه تنها وجه ارتباط آن‌ها با يكديگر راوى واحدى است كه شخص معينى را در حالات مختلف وصف مى‌كند. هم‌چنين دانستنى است كه نام هر مقامه، مأخوذ از مكانى است كه داستان در آن اتفاق افتاده مانند مقامه حلبيه، مقامه موصليه.

ساختار

كتاب مشتمل بر مقدمه‌اى كوتاه از نویسنده‌اى ناشناس و پنجاه بخش (مقامه) است.

هدف نگارنده از اين پنجاه مقامه به گفته خود وى آن است كه دانش‌پژوهان را در حفظ زبان و ادبيات تشويق و ترغيب نمايد تا با خواندن آن‌ها علاوه بر آن نوعى تفريح و سرگرمى هم باشد.

گزارش محتوا

حريرى(446-516ق) بزرگ‌ترين مقامه‌نويس بعد از بديع‌الزمان همدانى است. وى ضمن آنكه توانسته است فوت‌وفن كار بديع‌الزمان را به دقّت دريابد و اقتباس كند، از جهاتى نيز مقامه را تكامل بخشيده، به حدّى كه ديگر كسى نتوانسته است فن مقامه را در اين چارچوب معين از حريرى درگذراند يا حتى به سطح او برساند. از همين لحاظ مقامات حريرى در زمان خود او بيش از هفتصد بار نسخه‌بردارى شده، و طى قرنها اديبان شروح متعدد بر آن نگاشته‌اند كه جنبه تدريس و تعليم ادب در سطوح عالى ادبى داشته است. معروف‌ترين اين شرحها، شرح احمد بن عبدالمؤمن الشريشى(متوفى 620ق) است.

مقامه‌نويسان بعد از حريرى غالباً از او تقليد كردند و اين در ركود فن مقامه از جهت معنوى اثر داشت، چرا كه انحراف حريرى را از جوهر اصلى مقامه بديع‌الزمان (يعنى انتقاد و پرخاش اجتماعى) و گرايش هرچه بيشتر به لفاظى بى‌محتوى ادامه دادند و تحكيم بخشيدند، بى‌آنكه استعداد بى‌نظير حريرى در ساختن كاخهاى شكوهمند از واژگان درخشان را داشته باشند.

مقامات رازگشاى درون پوشيده نویسنده است. درونى كه گشايش آن تنها با شناخت زبان و سبک مقامات و رمزهاى آن ممكن خواهد بود؛ زيرا نویسنده «در باب هر چيز و هركس كه بنويسد، سرّ خود را بازگفته است». خواننده مقامات با خواندن نثر داستانى آن عمق وجود نویسنده‌اش را مى‌يابد و در دنياى او، رازهايى را كشف مى‌كند كه اگر آنها را به خود نویسنده بازگويد، شايد با حيرت و اعتراض او روبرو شود.

نویسنده مقامات قصد دارد تا مسائلى را پيرامون فرد و جامعه عصر خويش مطرح كند و موضع‌گيريهاى خود را نسبت به اين مسائل به خواننده منتقل كند. وى براى انتقال اين انديشه‌ها و بيان جهت‌گيرى‌هاى خود، زبان ويژه‌اى را برگزيده است كه تكرار برخى عوامل در آن، گرايش‌هاى ذهنى وى را نشان مى‌دهد.

به هنگام بررسى سبک مقامات حريرى، به محورهاى زير مى‌توان اشاره كرد:

الف: شيوه تصنع و تكلف در نثرنويسى: عصر حريرى عصرى است كه اديبان و خوانندگان آثار ادبى، تنها به آثار مصنوع و متكلف ارزش مى‌دهند و توانايى اديب را در نگارش چنين نثرى مى‌سنجند.

از مهمترين ویژگی‌هاى نثر حريرى، استفاده وى از كنايات می‌باشد. شايد بتوان اين ويژگى را از مهمترين و شايع ترين خصوصيت بلاغى مقامات او دانست. وى علاوه بر استفاده از كنايات، جاى جاى مقامات خود را با مثلها و حكمت‌ها نيز آراسته است. از سوى ديگر براى نشان دادن توانايى خود در عرصه‌هاى علمى، از معماهاى نحوى و فقهى نيز بهره برده است.

استفاده حريرى از آيات قرآنى، احاديث، كنايات، مثلهاى، معماهاى نحوى و فقهى وى را از پرداختن به بزرگ‌ترين گنجينه واژگان عربى، در مقامات خويش بازنداشته است و همين امر باعث شده مقامات وى بسيارى از واژگان عربى را دربر بگيرد.

ب:تسلط او در بهره‌گيرى از توانايى‌هاى زبان: حريرى در مقامات خود از قدرت القايى زبان بهره بسيار برده است تا از الهام معناى لغوى آن، در بيان خود سود جويد. استفاده حريرى از استعارات، كنايات و... امرى غيرقابل انكار است. هدف وى از گزينش واژه‌ها، بهره‌گيرى از معانى مجازى و قدرت القايى آنهاست تا با اين روش نيازهاى داستان و علائق شخصيت‌هايش را برآورده سازد.

ج-هنرنمايى در ارائه زبان و نثر آهنگين براى شناساندن ناهنجارى‌هاى اجتماعى: از ديگر ويژگى‌هاى سبک حريرى، ترسيم مشكلات و نابسامانى‌هاى اجتماعى عصر عباسى با زبان و لحن بدبينانه و در قالب نثرى آهنگين و زيباست. اين ويژگى سبب شده است تا مقامات حريرى، مرجع و مأخذ ارزشمندى براى شناخت زبان عربى و جامعه طبقاتى عصر عباسى گردد. حريرى همچون يك جامعه‌شناس در پى ترسيم پيچيدگى‌ها، مشكلات و تنگناهاى اجتماعى است.

د-كاربرد شعر در لابلاى نثر: استفاده از شعر در لابلاى نثر، يكى از ويژگى‌هاى نثر فنى است كه مقامات حريرى، كه قسمت اعظم آن به نثر نگاشته شده، حاوى اشعار فراوانى است كه هيچيك تكرار مطالب نثر و قطعه‌اى زايد نيست كه بر نثر داستان سنگينى كند.

نقل شده كه حريرى قهرمان داستان خود را از يك شخص واقعى-سائلى در مسجد بصره، يا اديبى به نام مظهر بن سالار- گرته‌بردارى كرده است. اگر هم انگيزه حريرى در نوشتن مقامات چنين چيزى بوده باشد، خود معترف است كه منبع الهام اصلى او مقامات بديع‌الزمان است. وى نه تنها در سبک نوشتن و موضوع و مضمون، بلكه حتى در اسامى بعضى مقامات از بديع‌الزمان تقليد كرده است. تفاوتى كه هست آن است كه فكر و نظر و تكلّف در كار حريرى بارز است، درحالى‌كه عبارات بديع‌الزمان صاف‌تر و سليس‌تر و طبيعى‌تر افتاده است. از همان نخستين مقامه حريرى (الصنعائية) كه اقتباسى است از «مقامة الخمرية» بديع‌الزمان با اين قرينه‌سازى آشنا مى‌شويم.

اما راوى مقامات در اين كتاب، شخصى است به نام حارث‌بن همام كه شيفته نوادر ادب و لطايف ادبى و خطابه‌هاى شيرين مسجّع و كثيرالسفر است و قهرمان داستان‌ها، پيرمردى است شوخ و گدا و خوش‌مشرب و خطيب و داناى علوم و فنون ادبى به نام ابوزيد سروجى، كه گاه سيماى فرزانگان را دارد و گاه سيماى گدايان و هنر او جز اين نيست كه با خطابه‌هاى بليغ خود همگان را بفريبد و دريوزگى كند. اين نوشتار حاوى پنجاه مقامه است كه مقامه نخست آن، مقامه آشنايى حارث و خواننده مقامات با ابوزيد است و اين آشنايى در مقامه‌هاى بعد بيشتر و عميق‌تر مى‌شود.

چنان‌كه در مقامه‌ها آمده است، ابوزيد سروجى، گاه چهره‌اى نيك دارد، وى پيرمردى است زيرك و باهوش، چنان‌كه در پايان مقامه مراغيه از پذيرفتن ديوان دبيرى و انشاى امير سرباز مى‌زند چراكه معتقد است، امرا گاه خشم مى‌گيرند و گاه لطف مى‌ورزند. از اين‌رو، در نظرش تكيه بر اين شغل، از خردورزى به دور است و درويشى و بيابان‌گردى بسيار بيشتر از آن حرفه، مايه خرسندى اوست.

دانستنى است كه وى در اكثر مقامه‌ها از جمله مقامه شیرازیه و شتويه، با آرامش خاصى مى‌نشيند و سكوت اختيار مى‌كند تا ديگران در ميدان سخن، جولان كنند و آن‌گاه كه ضعف و ناتوانى آنان آشكار مى‌گردد خود به ميدان درمى‌آيد و گوى براعت از همگان مى‌ربايد.

ابوزيد سروجى در پايان اغلب مقامه‌ها از جمله مقامه صوريه آن‌گاه كه از نام و نسبتش مى‌پرسند خود را اهل سروج معرفى مى‌كند و قبيله غسان و زادگاهش را به وجهى نيكو مى‌ستايد.

اما در مقامه كرجيه، از دادن پاسخ به اين سؤال خوددارى مى‌كند و مى‌گويد فخر، به پرهيزگارى است نه به افتخارات گذشته نسبى.

در مقامه طيبيه در پاسخ سؤال جوانى كه در مورد موطنش مى‌پرسد، پاسخ صريحى نمى‌دهد و در مقامه تظيسيه از دادن پاسخ اعراض مى‌كند و در مقامه شیرازیه در برابر اين سؤال مى‌گريد و در مقامه نجرانيه، از زادگاهش با غم و اندوه ياد مى‌كند.

ابوزيد در مقامه رقطا، آن‌گاه كه حارث بن همام از او تقاضاى رساله رقطاء را مى‌كند، به همراه رساله، زر هم مى‌بخشد.

حريرى خود، مردى ژوليده و بد لباس بود و قيافه و ظاهرى درخور دانش و هنر و مقامش نداشت و عادت داشت به اينكه ريش خود را بكند (و مشهور است كه يك بار از خليفه به عنوان جايزه درخواست كرد كه وى را در كندن موى ريشش آزاد بگذارند!). شايد آن صحنه‌هاى مؤثر در مقامات حريرى كه از وراى ظاهرى چركين و خوار و خفيف ناگهان فصاحت و بلاغت و علم و اطلاع ابوزيد سروجى برق مى‌زند و چشمها را خيره مى‌سازد، وصف حال نویسنده است و انگيزه شخصى دارد.

وضعيت كتاب

ناصر بن ابى المكارم عبدالسيد بن على مطرزى (متوفى610ق) از ادباى نامى و نحويين معروف و لغويين مشهور، الايضاح را در شرح آن نوشته است.

اين كتاب توسط آقاى طواق گلدى گلشاهى به فارسى ترجمه و توسط وى توضيحاتى بدان افزوده شده است.

نسخه حاضر در برنامه مشتمل بر تعليقاتى، كه نویسنده آن شناخته نيست و نيز فهرست مطالب در انتهاى كتاب آمده است. كتاب مشتمل بر الفاظ، عبارات و امثال دشوارى است كه در پارقى شرح شده است.

منابع مقاله

  1. پايگاه مجلات تخصصى نور: مجله معارف مرداد - آبان 1363 - شماره 2، عنوان مقاله: مقامه نويسى بعد از بديع‌الزمان، نویسنده: ذكاوتى قراگزلو، على رضا.
  2. دانشنامه جهان اسلام، ج13، ص 94-95.
  3. پايگاه مجلات تخصصى نور: مجله شناخت - تابستان 1386 - شماره 54، عنوان مقاله: دادخواه، حسن و جمشيدى، ليلا، بررسى تطبيقى سبک ادبى در مقامات حريرى و حميدى.

وابسته‌ها

مقامات بديع‌الزمان الهمذاني

مقامات الزمخشري