نهج‌‌البلاغة (صبحی صالح)

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
نهج‌البلاغة
NUR01575J1.jpg
پدیدآوران

علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول (نویسنده)

شریف الرضی، محمد بن حسین (گردآورنده)

صالح، صبحی (محقق)
عنوان‌های دیگر

فهرس الالفاظ الغریبه المشروحه

نهج‌البلاغه. عربی - فارسی
ناشر مؤسسة دار الهجرة
مکان نشر قم - ایران
سال نشر 1414 ق
چاپ 1
موضوع

علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - خطبه‌ها

علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - نامه‌ها

علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - کلمات قصار
زبان عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
BP‎‏ ‎‏38‎‏/‎‏041‎‏ ‎‏/‎‏ع‎‏8‎‏ن‎‏9‎‏ ‎‏1300*
نورلایب مشاهده
کتابخوان مشاهده


نهج‌البلاغة امام على(ع)، گردآورى‌شده توسط ابوالحسن محمد بن حسين بن موسى، معروف به سيد رضى (متوفى 406ق)، از متون روايى شيعه با صبغه ادبى - بلاغى است كه از زمان تأليف تاكنون مورد توجه دانشمندان شيعه و سنى قرار گرفته و درباره آن پژوهش‌هاى فراوانى صورت گرفته است.

عنوان «أخ القرآن» براى اين اثر، حكايت از اهميت فراوان آن نزد شیعیان دارد. از اين كتاب شريف، نسخه‌هاى متعددى وجود دارد كه نسخه صبحى صالح از جمله نسخ‌هاى معاصر و مورد اعتماد شيعه و سنى است.


نهج‌البلاغة، توسط سيد رضى، از علمای قرن چهارم هجری گردآوری شده است. او در مقدمه کتابش هدف از گردآوری این کتاب را بازگو نموده، و مى‌گويد: «در آغاز جوانى شروع به تأليف كتابى درباره خصائص ائمه(ع) نمودم كه مشتمل بر سخنان برگزيده و ساير خصوصيات ائمه دوازده‌گانه(ع) بوده باشد... از ذكر ويژگى‌هاى حضرت امير(ع) فارغ گرديدم، ولى حوادث روزگار، مرا از اتمام بقيه كتاب مانع شد... در فصل آخر از فصول آن تنها كلمات كوتاه آن حضرت را نوشته بودم. برخى از دوستان، آن را ديدند و بسيار پسنديدند، سپس از من تقاضا كردند كه كتابى بنويسم مشتمل بر گزيده‌اى از سخنان آن حضرت در همه فنون، اعم از خطبه‌ها و نامه‌ها و مواعظ و... درحالى‌كه آنها مى‌دانستند كه چنين كتابى از لحاظ شاهكارهاى فصاحت و بلاغت و گوهرهاى درخشان ادب عربیت، بى‌مانند خواهد بود... من هم تقاضاى ايشان را پذيرفتم و اين كتاب را نوشتم و نامش را «نهج‌البلاغة» گذاشتم[۱]

ساختار

كتاب با مقدمه‌اى به قلم محقق اثر در تبيين سيره امام على(ع)، موضوعات «نهج‌البلاغة» و مزاياى نسخه حاضر آغاز شده است. مؤلف نيز در مقدمه، به انگيزه نگارش، مباحث و نام اثر اشاره كرده است. متن اثر، منتخبى از خطبه‌ها و مواعظ، نامه‌ها و حكمت‌ها و كلمات كوتاه حضرت است كه در قالب 241 خطبه، 79 نامه و 480 حكمت آمده است. البته تعداد خطبه‌ها در برخى نسخه‌ها 239 خطبه ذكر شده است.

سيد رضى بنا به دلايلى، در نقل خطبه‌ها، نامه‌ها و حكمت‌هاى «نهج‌البلاغة» از ذكر منبع خوددارى كرده و جز در مواردى معدود - جمعا 16 مورد - از مأخذى ياد نكرده است[۲]

گزارش محتوا

بخش‌هاى سه‌گانه «نهج‌البلاغة» بدين ترتيب است:

  1. خطبه‌ها: مجموعه سخنرانى‌هاى امام على(ع) بوده است. در اغلب موارد، مرحوم سيد رضى بخشى از يك خطبه را نقل مى‌كند. در «نهج‌البلاغة» اين فصل با عنوان «باب المختار من خطب أميرالمؤمنين(ع)» آمده است.
  2. نامه‌ها: اين بخش، حاوى تعدادى از نامه‌هاى امام على(ع) به دوستان، دشمنان، فرمانداران نظامى، استانداران و ديگر مسئولان كشورى است كه با عنوان «الكتب» يا «الرسائل» آمده است.
  3. حكمت‌ها: نویسنده در اين بخش، كلمات كوتاه و احياناً مفصل و شبيه به يك خطبه را گردآورى كرده است. اما همه‌ى كلمات قصار حضرت همين‌ها نيست؛ زيرا تنها علامه آمدى (متوفى 885ق، 381 سال پس از تأليف نهج‌البلاغة)، پس از بررسى منابع روايى، حدود 51 هزار كلمه‌ى حكمت‌آميز از امام(ع) را شناسايى و در كتاب «غرر الحكم» جمع‌آورى نموده است. هريك از كلمات قصار، گنجينه‌اى از معرفت و چراغى فرا راه بشريت است. اين سخنان، حاوى صدها مطلب و عنوان مفيد و مهم مى‌باشد كه به نيازهاى فكرى فرد و جامعه پاسخ مى‌دهد[۳]

از بخش‌هاى سه‌گانه كتاب، موضوعات مختلفى را مى‌توان استخراج نمود كه از آن جمله است:

1. الهيات و ماوراءالطبيعه؛ 2. سلوك و عبادت؛ 3. حكومت و عدالت؛ 4. اهل‌البيت و خلافت؛ 5. موعظه و حكمت؛ 6. دنيا و دنياپرستى؛ 7. حماسه و شجاعت؛ 8. ملاحم و مغيبات؛ 9. دعا و مناجات؛ 10. شكايت و انتقاد از مردم زمان؛ 11. اصول اجتماعى؛ 12. اسلام و قرآن؛ 13. اخلاق و تهذيب نفس؛ 14. شخصيت‌ها و يك سلسله مباحث ديگر[۴]

بى‌هيچ تعصب بايد اعتراف كرد كه نامه‌ها و گفتارهاى اميرالمؤمنين على(ع) پس از قرآن كريم، عالى‌ترين نمونه نثر مصنوع عربى است. اين حقيقتى است كه اديبان و مترسلان در زبان و ادبيات عرب از هزار سال پيش تا امروز بدان اعتراف كرده‌اند و آنچه سبب شد اديبان عرب و جز عرب از قرن سوم هجرى به گردآورى فقره‌هاى كوتاه سخنان امام توجه كنند، همين زيبايى‌هاى لفظى و معنوى اين گفته‌هاست[۵]

به حقيقت بايد گفت: شرايط سخنورى - كه توافق سخن با اوضاع و احوال است - براى هيچ اديبى مانند على(ع) جمع نشده است؛ زيرا سخنان وى پس از قرآن، بزرگ‌ترين نمونه‌ى بلاغت است؛ سخنانى است كوتاه و آشكار، اما نيرومند و جوشان... در اثر هم‌آهنگى الفاظ و معانى و اغراض، به‌صورت كاملاً رسايى درآمده است. انعكاس آن در گوش آدمى، شيرين و اثرش با تحريك احساسات، توأم است، به‌ويژه هنگامى كه به‌منظور حمايت از بينوايان و ستمديدگان، درباره‌ى منافقان و حيله‌گران و دنياپرستان سخن به ميان آيد. بنابراین روش على(ع) در سخنورى بسان عقل و انديشه‌اش، روشن و مانند وجدانش صحيح و درست است؛ پس شگفت نيست سخنان وى شاهراه سخنورى تلقى شود[۶]

از جمله ويژگى‌هاى ممتاز «نهج‌البلاغة»، جامعيت آن است. اين ويژگى، اعجاب همه بزرگان را در طول تاريخ برانگيخته است. نگاهى به موضوعات «نهج‌البلاغة» نشان مى‌دهد كه اين كتاب صرفاً به يك موضوع نپرداخته است، بلكه كتابى است فراهم‌آمده از مباحث مختلف و گوناگون.

خواننده «نهج‌البلاغة»، در يك قسمت خود را در مقابل شخصيتى مى‌يابد كه با عالى‌ترين روح نيايش در محراب عبادت چنان مشغول راز و نياز با خداى خويش است كه از خود هيچ نمى‌شناسد و در فرازى ديگر خود را در مقابل شخصيتى مى‌نگرد كه در ميدان جنگ، بى‌هيچ محابا به نبردى سخت مشغول است و شمشيرش هرگز خطا نمى‌كند و زمانى ديگر خود را در حوزه درسى حكيمى عارف مى‌يابد كه گوهرهاى حكمت و عرفان و مباحث سنگين توحيد و معاد را تبيين مى‌نمايد و گاه خود را در محضر سياستمدارى عادل مى‌يابد كه حقوق متقابل مردم و حكومت و آيين مديريت جامعه را در گفتار و عمل مى‌آموزد و زمانى خود را در محضر قاضى حاكمى مى‌يابد كه به امر قضاوت مشغول است. از سيد رضى مؤلف «نهج‌البلاغة» تا محمد عبده مفتى مصر و همه كسانى كه با اين كتاب آشنايى دارند، جملگى از اين ويژگى متحير و مبهوتند[۷]

اين تأليف تاكنون مورد توجه دانشمندان شيعه و سنى قرار گرفته و درباره آن پژوهش‌هايى صورت گرفته است. از جمله اين كارها، نوشتن شرح‌هايى است كه از سوى دانشمندان بر اين كتاب نوشته شده است و درباره فراوانى اين شرح‌ها بايد گفت كه پس از قرآن كريم، هيچ كتابى به‌مانند «نهج‌البلاغة» مورد توجه اديبان و شارحان حديث واقع نشده است. از مهم‌ترين اين شروح، شرح ابن ابى‌الحديد (متوفى 656ق) است. ابن ابى‌الحديد معتقد است كه در ميان اصحاب پيامبر(ص)، كسى از جهت فصاحت و بلاغت به پاى على(ع) نمى‌رسد و همين موضوع سبب برترى كلام على(ع) بر كلام و سخن هر كس ديگر است. او تصريح مى‌كند: «و اما درباره فصاحت او بايد گفت كه آن حضرت پيشواى فصيحان و سرور بليغان است و درباره كلام او گفته‌اند كه پايين‌تر از كلام خدا و برتر از كلام مردم است و بلكه مردم به‌واسطه على(ع) آيين خطبه‌سرايى و كتابت را آموختند». او به همين ترتيب در شرح خطبه 216 سخنى از معاويه را ذكر مى‌كند كه: «و الله ما سنّ الفصاحة لقريش غيره»؛ «به خدا هيچ‌كس فصاحت را براى قريش غير او پايه‌گذارى نكرد» و پس از ذكر نامه 35 «نهج‌البلاغة» مى‌نويسد: «فصاحت را ببين كه چگونه افسار خود را به اين مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجيب الفاظ را تماشا كن، يكى پس از ديگرى مى‌آيند و در اختيار او قرار مى‌گيرند، مانند چشمه‌اى كه خودبه‌خود و بدون زحمت و تكلف از زمين بجوشد»[۸]

امام على(ع) در مواردى از سخن خود به آيات قرآن كريم استشهاد مى‌فرموده، كه سيد رضى برخى از آنها را در «نهج‌البلاغة» آورده است. دكتر صبحى صالح كه در شرح «نهج‌البلاغة» خويش فهرستى براى آيات قرآنیه تنظيم كرده است، 108 مورد را نام مى‌برد كه در برخى از آنها به چند آيه استشهاد شده است و گاهى به قسمتى از يك آيه اشاره شده است[۹]

وضعيت كتاب

«نهج‌البلاغة» صبحى صالح، يكى از نسخ معتبر «نهج‌البلاغة» است كه موضوع‌بندى ارزشمندى از اين كتاب شريف به دست داده است. صبحى صالح علاوه بر تصحيح، در پايان حدود 245 موضوع را به‌عنوان موضوعات عامّه ذكر كرده است.

در انتهاى «نهج‌البلاغة» صبحى صالح، فهارس ذيل به ترتيب آمده است كه خواننده و پژوهشگر را در يافتن موضوع مورد نظرش مدد مى‌رساند: 1. الفاظ غريب؛ 2. موضوعات عامه به ترتيب حروف الفبا؛ 3. خطبه‌ها و انواع آن‌ها؛ 4. نامه‌ها و انواع آن‌ها؛ 5. آيات قرآنى؛ 6. احاديث نبوى؛ 7. عقايد دينى؛ 8. احكام شرعى؛ 9. عبارات شبه فلسفى و كلامى؛ 10. تعاليم و وصاياى اجتماعى؛ 11. ادعيه و ابتهالات؛ 12. اشعار؛ 13. اعلام مرد و زن و قبايل و طوايف؛ 14. حيوانات؛ 15. گياهان؛ 16. ستارگان و افلاك؛ 17. معادن و جواهرات؛ 18. اماكن و شهرها؛ 19. وقايع تاريخى؛ 20. فهرست تفصصيلى مطالب كتاب.

منابع مقاله

  1. مقدمه و متن كتاب.
  2. معارف، مجيد، «روش‌هاى ابن ابى‌الحديد در اثبات اصالت نهج‌البلاغة»، پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله مقالات و بررسى‌ها، پاييز و زمستان 1383، شماره 76 (دفتر اول)، ص135 تا 156.
  3. شهيدى، سيد جعفر، «بهره ادبيات از سخنان على(ع)»، نرم‌افزار دانشنامه علوى، يادنامه كنگره هزاره نهج‌البلاغة، مقاله دهم، قم، بنياد نهج‌البلاغة، چاپ اول، 1360.
  4. جرداق، جورج، بخشى از زيبايى‌هاى نهج‌البلاغة، ترجمه محمدرضا انصارى، تهران، كانون انتشارات محمدى، چاپ اول، 1373.
  5. شيرزاد، امير، «آشنايى با نهج‌البلاغة: عظمت و جامعيت نهج‌البلاغة»، پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله رشد آموزش معارف اسلامى، زمستان 1378، شماره 40، ص17 تا 21.
  6. مطهرى، مرتضى، سيرى در نهج‌البلاغة، تهران، صدرا، چاپ بيست‌وسوم، تير 1379.
  7. حق‌پناه، رضا، «نهج‌البلاغة، بزرگ‌ترين سند ماندگارى امامت و ولايت»، پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله پژوهش‌هاى اجتماعى اسلامى، آذر و دى 1389، شماره 85، ص5 تا 54.

پانويس




وابسته‌ها


پیام امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام

شرح نهج‌البلاغة

درسهایی از نهج‌البلاغه

نسخه نهج‌البلاغه (بر اساس ترجمه مکارم)

نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغة (ترجمه دشتی)

اختیار مصباح السالکین

اعلام نهج‌البلاغة (سرخسی)

بهج الصباغة في شرح نهج‌البلاغة

پرتویی از نهج‌البلاغه

ترجمه روان نهج‌البلاغه (سید کاظم ارفع)

شرح نهج‌البلاغه (ابن میثم، ترجمه فارسی)

نهج‌البلاغه

صفوة شروح نهج البلاغة

[[نهج‌البلاغه سخنان امام على(ع) (متن کامل ترجمه فارسی نهج‌البلاغه، شامل: خطبه‌ها نامه‌ها و کلمات قصار)]]

نهج‌البلاغه (ترجمه اولیایی)

نهج‌البلاغه (ترجمه بهشتی)

نهج‌البلاغه: به ضمیمه فهرستهای موضوعی، اماکن و اشخاص (ترجمه زمانی)

ترجمه نهج‌البلاغه (مبشری)

ترجمه نهج‌البلاغه (محسن فارسی)

نهج‌البلاغه

ترجمه و شرح نهج‌البلاغه (آملی)

ترجمه و شرح نهج‌البلاغه

تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین

توضیح نهج‌البلاغة

حدائق الحقائق في شرح نهج‌البلاغة

خورشید بی غروب، نهج‌البلاغه با فهرستهای دهگانه

خورشید هدایت

الدرة النجفية في شرح نهج‌البلاغة

سخنان علی علیه‌السلام از نهج‌البلاغه (کمپانی)

شرح حکم نهج‌البلاغة

شرح صد و ده کلمه از کلمات امیرالمؤمنین علیه‌السلام

شرح علی المائة کلمة لأمیر المومنین علی بن أبی طالب علیه‌السلام (ابن میثم - عبدالوهاب -وطواط)

شرح نهج‌البلاغة (ابن میثم)

شرح نهج‌البلاغة (سید عباس موسوی)

شرح نهج البلاغة (شارح قرن هشتم)

شرح نهج‌البلاغة: خطب و حکم و رسائل مولانا امیرالمؤمنین ابی‌الحسن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام (قزوینی حایری)

شرح نهج‌البلاغة المقتطف من بحارالأنوار للعلامة المجلسي

شرح نهج‌البلاغة (دخیل)

نهج‌البلاغة

شرح نهج‌البلاغة

نهج‌البلاغه (شرح نواب لاهیجی)

نهج‌البلاغه منظوم (انصاری)

شکوفه‌های خرد یا سخنان علی عليه‌السلام

في ظلال نهج‌البلاغة

كلام علی علیه‌السلام با نغمه همایون

معارج نهج‌البلاغة

مفتاح السعادة فی شرح نهج‌البلاغة

منهاج البراعة في شرح نهج‌البلاغة (خویی)

منهاج البراعة في شرح نهج‌البلاغة (راوندی)

منهاج الولاية في شرح نهج‌البلاغة

نهج البلاغه پارسی (دین پرور)

نهج‌البلاغه منظوم

نهج‌البلاغه منظوم، کلمات قصار (خاکیاسری)

ترجمه نهج‌البلاغه (بر اساس نسخه اردبیلی)

ترجمه نهج‌البلاغه (بر اساس نسخه انصاری)

ترجمه نهج‌البلاغه (بر اساس نسخه سپهر)

ترجمه نهج‌البلاغه (بر اساس نسخه شرقی)

نهج‌البلاغه با ترجمه فارسی قرن پنجم و ششم

إرشاد المؤمنین إلی معرفة نهج‌البلاغة المبین و یتضمن مناقشات کلامیة مع إبن أبيالحدید في شرحه لنهج‌البلاغة

بخشهایی از کتاب مستطاب نهج‌البلاغه منظوم (تهرانی)

نهج‌البلاغه (ترجمه کلمات قصار، صدرالدین بلاغی)

نهج‌البلاغه (ترجمه عزیز الله کاسب)

ترجمه کامل نهج‌البلاغه (داریوش شاهین)

نهج‌البلاغه (ترجمه کاظم عابدینی مطلق)

نهج‌البلاغة (محمد جواد شریعت)

نهج‌البلاغه

ترجمه نهج‌البلاغه (فولادوند)

نهج‌البلاغه با ترجمه منظوم (امید مجد)

ترجمه و شرح نهج‌البلاغه (مصطفی زمانی)

الدیباج الوضي فی الکشف عن أسرار کلام الوصي «شرح نهج‌البلاغة» (یحیی بن حمزه الحسینی)

[[متن کامل فارسی نهج‌البلاغه: سخنان علی علیه‌السلام: شامل مجموعه خطبه‌ها، نامه‌ها، فرامین و کلمات قصار (سروش خدا در سرود علی علیه‌السلام) (ذبیح‌الله منصوری)]]

شاهکارنامه مولا علی(ع)

كتاب شریف نهج‌البلاغه همراه با شرح محمد عبده (فقیهی)

کلمات قصار حضرت علی ابن ابیطالب(ع) با ترجمه به فارسی و فرانسه

کلمات قصار (میر محمود دعوتی)

مروارید حکمت از دریای عصمت

نهج‌البلاغه: مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و پندهای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام (امیر اسماعیلی)

نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین علیه‌السلام (ترجمه علی شیروانی)

نهج‌البلاغه (ترجمه مهدی شریعتی)

نهج‌البلاغه پردیسی (به نثر منظوم ترجمه مهدی شفیعی پردیسی)

نهج‌البلاغه به زبان فارسی ساده (ترجمه سید مهدی حجتی)

نهج‌البلاغه «منظوم» امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) بر اساس نسخه فیض الاسلام

نهج‌البلاغه منظوم (ترجمه علی توکلی)

[[یکصد گهر از نهج‌البلاغه حضرت علی(ع) (داریوش شاهین)]]

[[کلمات قصار لعلی بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین [ع] اندرزهای نغز حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) ترجمه بفارسی و فرانسه (احمد علی سپهر)]]

نهج‌البلاغة (حسینی)

نهج‌البلاغة