پاتانجلی

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
پاتانجلی
NUR17170J1.jpg
پدیدآوران

ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد(نويسنده)

صدوقی‌سها، منوچهر(مصحح)

ريتر، هلموت (مصحح)
ناشر پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگى‏
مکان نشر ايران - تهران
چاپ 1
شابک964-426-097-X
موضوع

عرفان هندي - متون قديمي تا قرن 14

فلسفه هندي - متون قديمي تا قرن 14

يوگا (فلسفه) - متون قديمي تا قرن 14
زبان فارسی عربی
تعداد جلد 1
کد کنگره
‏‎‏B‎‏ ‎‏131‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏پ‎‏2

پاتانجلی یا باتنجل الهندي في ا لخلاص من الارتباك، که به دست ابوریحان بیرونی به عربی برگردانده شده است، اثری است با موضوع فلسفه و عرفان و به‎ویژه درباره عرفان پاتنجلی هندی. دکتر منوچهر صدوقی سها این اثر را تصحیح کرده است.

عنوان رساله به‎صورت «باتنجل الهندي في الخلاص من الأمثال» هم ضبط شده که به دلیل بی معنی بودن کلمه امثال، به استدراک از فهرست آثار استاد رئیس که ریخته خامه شخص شخیص آن بزرگ است (چاپ آقای دکتر محقق) به کلمه «الارتباك» تصحیح شده و مصحح نیز این مورد را برگزیده است[۱].

ساختار

کتاب دارای دو مقدمه (مقدمه به زبان فارسی به قلم منوچهر صدوقی سها و مقدمه خود ابوریحان به زبان عربی) و محتوای مطالب در چهار قطعه اصلی است‎.

گزارش محتوا

از آنجا که مقدمه مصحح کتاب، منوچهر صدوقی سها، مشتمل بر مطالب فراوان و متنوعی پیرامون تصحیح و رمزگذاری و سایر امور مربوط به کتاب است، بخش‎هایی از آن در اینجا گزارش می‎شود: الف)- مبنای محقق، کاری بوده است که ریتر روی این نسخه ا نجام داده، ولی وی مواردی را در تصحیح مجدد به آن افزوده است. از جمله این کارها موارد ذیل است:

  1. توضیحات چاپ ریتر در ذیل صفحات آمده و توضیحات محقق ذیل پاراگراف‎ها؛
  2. در جاهایی که شکی در ضبط کلمات در میان آمده، علامت سؤال (؟) پس از کلمه مزبور گذاشته شده؛
  3. برخی قطعات که فاقد شماره بوده‎اند، شماره‎گذاری شده‎اند؛
  4. به تبعیت از ریتر در مواردی که توضیحی نیاز بوده، بخشی از کلمات در علامت < > ارائه شده و ادامه آن در پایان پاراگراف مربوطه بیان شده است؛
  5. برخی تصحیحات در این چاپ صرفا به رسم‎الخط برمی‎گردد و برخاسته از تفاوت سلیقه ادبی است؛
  6. برخی موارد از نظر این مصحح مضبوط‎تر از تصحیح ریتر است که محقق، از این لحاظ همان ضبط را برگزیده است.
  7. برخی کلمات نیز (که تعدادشان هم کم نیست) از روی قیاس تصحیح شده است[۲].

ب)- رمزگذاری‎های این اثر از این قرار است:

  1. مواردی مانند <412 آ> اشاره دارد به شماره صفحات نسخه خطی که در مقام تعیین تطابق صفحات نسخه چاپی با خطی از سوی ریتر به آن افزوده شده است؛
  2. مواردی مانند <107=1> اشاره دارد به شماره صفحات چاپ ریتر و در مقام تعیین تطابق صفحات چاپ حاضر با آن (چاپ ریتر) به متن افزوده شده است؛
  3. علامت A اشاره دارد به متن (نسخه اصلی) و علامت R به نسخه چاپی ریتر و علامت S به این نسخه چاپی. تصرفات مصحح فارسی، که با علامت ‎S مشخّص شده است در میان دو قلاب، < > ذکر شده است[۳].

ج)- مصحح، تحقیق این کتاب را به قصد چاپ مجدد، با تشویقات دکتر مهدی محقق و استاد جعفری انجام داده است و در اواخر سال 1368 خورشیدی آن را به اتمام رسانده است[۴].

د)- پاتانجلی که رساله‎ای است اولا به تصوّف و ثانیا به فلسفه هندی، چنان‎که از افادت استاد رئیس به اوایل آن برمی‎آید، از جمله ذخایر حکمای هند می‎بوده است به زبان سانسکریت و همچون سایر کتب کذایی آنان موزون و حاوی مسائلی فنّی در باب ادب و چون آن را در شمار سایر ذخایر حرفا به حرف بهر او (‎استاد رئیس) خوانده بوده‎اند و او بدان احاطت یافته بوده است، ضمیر او اجازت نکرده بوده است که راغبین بدان را از آن محروم بگذارد و هم از اینجا می‎بوده است که آن را تعریب فرموده است، امّا نه به ترجمت محض، بل به‎گونه‎ای دیگر که خود می‎آورد به چند مقام و بالاخصّ به همان اوایل رساله از پی تمهید عذری و این است آنکه:... لذلك اضطررت في النّقل إلی خلط النّصّ بذلك التّفسير المزيد و إجراء الكلام علی ما يشبه السؤال و الجواب و إلی إسقاط ما يتعلّق بالنّحو و اللّغة و هذا عذر قدّمته لتفاوت حجم الكتاب في اللّغتين عند المقايسة بينهما حتّی لا يظنّ ظانّ أنّ ذلك لإخلال بمعنی بل يتحقّق أنّه للتّنقيح عمّا يعود» [یعنی از این جهت ناچار شدم نقل مطلب را با تفسیری که به آن می‎افزایم بیامیزم و همچنین کلام را به‎صورتی مانند سؤال و جواب مطرح کنم و مطالب نحوی و لغوی و... را رها کنم و عذرم را در اینجا پیشاپیش می‎گویم تا به‎خاطر تفاوت حجم کتاب در زبان‎های عربی و هندی کسی نپندارد که این کار از سر اخلال به معنا بوده است...][۵].

ه)- از کلمات ابوریحان چنین نتیجه ‎گرفته می‎شود که:

  1. پاتانجلی از منابع علمی حکمای هندی بوده؛
  2. اثری موزون بوده و فهمش به‎خاطر در بر داشتن مسائل تخصصی بر عموم مردم مشکل بوده است؛
  3. این اثر، به‎طور کامل بر ابوریحان بیرونی خوانده شده، به‎نحوی که وی بر آن تسلط یافته است؛
  4. ابوریحان پس از احاطه و فهم کتاب، آن را به عربی ترجمه کرده که دوستداران آن که زبان سانسکریت نمی‎دانند بتوانند از آن بهره ببرند؛
  5. بیرونی، مسائل فنی و ادبی را مطرح نکرده و از این جهت کتاب را خلاصه هم کرده است؛
  6. وی به‎خاطر تبیین بهتر مطالب، نکاتی را به آن افزوده و یا محتوا را به‎صورت پرسش و پاسخ مطرح کرده است[۶].

و)- پاتانجلی و فی‎الحقیقه، تصوّف هندی در تصوّف ما بلاشک مؤثّر افتاده است؛ چنان‎که استاد رئیس می‎فرماید: «و إلی طريق پاتانجل ذهبت الصّوفية في الاشتغال بالحق و قالوا... و يوجد في كلامهم ما يدلّ علی القول بالاتحاد» و از میانه فضلای معاصرین ما نیز مرحوم سعید نفیسی آورده است به کتاب سرچشمه تصوّف در ایران که: فلسفه وحدت وجود در تصوّف ایران و هند، مأخوذ از فلسفه هندی «پتنجالی: Patanjali است‎[۷].

ز)- مصحح، از کسانی که نامشان را ذکر کرده (حجت‎الاسلام مهدوی، استاد جعفری، دکتر اذکائی، دکتر سید محمدرضا جلالی نائینی و...) و مسئولین پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی که یاری‎‎گرانش در نشر بوده‎اند و سید جلیل شاهری لنگرودی، مصحح و فاطمه آقاجانی، حروف‎نگار کتاب، تشکر کرده است[۸].

ابوریحان بیرونی درباره کتاب چنین می‎گوید: همت‎های مردم در دنیا مختلف است و سعی من بلکه وجود من وقف بر فایده‎رسانی به دیگران نهاده است. لذت استفاده، از من گذشته است و این امر را از بزرگ‎ترین سعادت‎ها می‎دانم. هرکه واقف بر حال باشد، مرا بر زحماتی که برای ترجمه این اثر از هندی به عربی کشیده‎ام سرزنش نمی‎کند و کسی که برخلاف آن باشد، نسبت‎هایی مانند جهالت و شقاوت به من می‎دهد و البته هرکسی، آنچه را داراست که نیت می‎کند. در میان نقل کتاب‎های حساب و نجوم هندی، به کتابی برخورد کردم که خواص آنان در حکمت و روش زاهدانشان در عبادت را نشان می‎داد و چون از محتوای آن آگاه شدم، سعی کردم مطالعه آن را با راغبین در این امر به اشتراک بگذارم؛ زیرا بخل در دانش از بدترین ظلم‎ها و گناهان است و هیچ سیاهی بر سفیدی نمی‎آید (نوشتن)، مگر اینکه فایده‎ای دارد که شناخت آن، جلب خیر یا دفع شر می‎کند. گفتارهای این قوم، خالی از تناسخ و حلول و اتحاد و تولد (نه بر حکم ولادت) نیست؛ ازاین‎رو هنگامی که سخنانشان را شنیدم، از آن، ترکیبی از عقاید قدمای یونانیان و مسیحیان و صوفیه را برداشت کردم. به‎هرحال تمامی اینان معتقدند که نفس انسانی که در عالم، به علایقش وابستگی دارد، به بقا نمی‎رسد، مگر اینکه نهایت سعی و اجتهاد را در این راه به‎کار بگیرد. حال اگر از این حد نهایی، اندکی هم کوتاه بیاید، محکوم به بقای در عالم است و در آنجا در میان موجودات مردد میان خیر و شر است تا زمانی که تهذیب و تصفیه و خالص شود. کتاب‎های اینان به‎صورت منظوم نوشته شده...[۹].

وضعیت کتاب

کتاب، فهرست مطالب و فهارس فنی ندارد. در انتهای اثر نام انگلیسی آن آمده است. با تحقیقی که دکتر صدوقی روی این اثر ا نجام داده و با استناد به خاتمه این کتاب و عبارات کتاب «تحقيق ما للهند»، معلوم می‎شود که زمان تعریب پاتانجلی بر نگارش «تحقيق ما للهند» مقدم است[۱۰].

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه فارسی کتاب، صفحه شانزده
  2. ر.ک: همان، صفحات چهارده تا شانزده
  3. ر.ک: همان، صفحه هفده
  4. ر.ک: همان، صفحات شش و هفت
  5. ر.ک: همان، صفحات هفت و هشت
  6. ر.ک: همان، صفحات هشت و نه
  7. ر.ک: همان، صفحه هجده
  8. ر.ک: همان، صفحه بیست‎وهفت
  9. ر.ک: مقدمه عربی، ص2-3
  10. ر.ک: مقدمه فارسی کتاب، صفحات نه و ده

منابع مقاله

مقدمه‎های کتاب.


وابسته‌ها