پژوهشی در روایات تفسیری امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام

از ویکی‌نور - دانشنامه تخصصی نور
پرش به: ناوبری، جستجو
پژوهشی در روایات تفسیری امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام
NUR13226J1.jpg
پدیدآوران افتخاري، لاله (نویسنده)
ناشر پژوهشهای تفسير و علوم قرآن
مکان نشر ايران - قم
چاپ 1
شابک978-964-2534-456
موضوع

قرآن

احاديث تفسيري

اسلام
زبان فارسی
تعداد جلد 1
نورلایب مشاهده

پژوهشی در روایات تفسیری امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام نوشته لاله افتخاری(معاصر)، کتابی است به زبان فارسی و با موضوع علوم قرآنی و حدیث.

نویسنده در این اثر احادیث تفسیری صادقین(ع) را مورد بررسی قرار میدهد. چون بررسی تمامی روایات درباره همه آیات گستردگی فراوانی دارد، لاله افتخاری به هدف دستیابی به شیوه تفسیری این دو امام(ع) فقط احادیث مربوط به آیات جزء سی‌ام قرآن را، مورد بررسی قرار داده است.

انگیزه نگارش

او در مقدمه انگیزه خود برای نگارش این کتاب را چنین شرح می‌دهد: بر اساس حدیث شریف ثقلین -که میان تمامی مسلمانان متواتر است- قرآن و عترت(ع) تا ورود به حوض از یکدیگر جدا نخواهند شد؛ بنابراین بر ماست که به این دو رشته ناگسستنی درآویزیم و از سرچشمه زلالشان سیراب گردیم. با این انگیزه و با یاری خداوند بر آن شدم بخشی از آموزه‌های تفسیری آن گنجینه‌های وحی الهی را مورد بررسی قرار دهم. با توجه به آن‌که در زمینه روایات تفسیری دوران پیامبر اکرم(ص)، علی(ع)، صحابه، تابعین، امام عسکری(ع) و کتب تفسیری بعدازآن بزرگواران پژوهش‌هایی انجام گرفته است لکن در این میان حلقه مفقوده‌ای وجود دارد که به یکی از مهم‌ترین فرازهای تاریخ تشیع یعنی دوران باقرین(ع) مربوط است. پس تلاش خود را در راه پژوهش درباره روایات تفسیری آن دو پیشوای والامقام به کار می‎گیرم و کتاب خود را به بررسی کلامشان اختصاص می‌دهم[۱].

ساختار

کتاب دارای اهدائیه، سخن مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی، چکیده، تقدیریه، مقدمه و محتوای مطالب در چهار فصل است. نویسنده در نگارش این کتاب از 66 اثر از منابع شیعه و سنی به زبان فارسی و عربی بهره برده که برخی از آن‌ها عبارتند از: الإرشاد شیخ مفید، الإتقان في علوم القرآن سیوطی، البرهان في علوم القرآن زرکشی، الکافي کلینی، بحارالأنوار، تفسیرهای صافی، المیزان، مجمع‌البیان طبرسی، کشاف زمخشری، جامع‌البیان طبری، روح المعانی آلوسی و... و التفسیر و المفسرون في ثوبة القشيب و التمهيد في علوم القرآن محمدهادی معرفت، التفسير و المفسرون ذهبی، التوحيد و ثواب الأعمال و عقاب الأعمال و الخصال شیخ صدوق و...[۲]

گزارش محتوا

نویسنده در چکیده کتاب بیان می‌دارد که دین خدا در قالب وحی قرآنی و وحی بیانی بر پیامبر(ص) عرضه شده است. سهم عظیمی از وحی بیانی به‌صورت آموزه‌های خاص دینی، فقط در اختیار وارثان علم ایشان یعنی اهل‌بیت(ع) قرار گرفته و در این میان، سهم صادقین(ع) به دلیل شرایط بهتر زمانی و مکانی، بیشتر است و روایات آنان در تدوین مکتوبات حدیثی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. او می‎نویسد: «در این پژوهش، ضمن بیان مباحث مقدماتی مانند تعریف تفسیر، تأویل و اثر، تفسیر اثری و جایگاه آن، تفسیر اهل‌بیت(ع) و سیر تطور آن، از زمان پیدایش تا دوران باقرین(ع) نگاهی به حیات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی آن دو بزرگوار افکنده، آنگاه با بررسی روایات منسوب به ایشان، ذیل آیات جزء سی‎ام قرآن به روش و مبانی تفسیری آن دو بزرگوار دست یافته‌ایم. سپس در بخش اصلی، روایات باقرین(ع) ذیل آیات جزء سی‎ام قرآن را یک‌ به‌یک مطرح و مورد بررسی قرار داده‌ایم.»[۳]

وی همچنین درباره مطالب مطرح شده در کتاب، در مقدمه چنین می‌نویسد:

نخست تعاریف و کلیات مطرح شده که عبارتند از: نگاهی گذرا به معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر، تأویل و اثر، جایگه رابطه تفسیر و تأویل از دیدگاه دانشمندان اسلامی، تفسیر در عهد رسالت و سیر تطور آن در دوران صحابه و تابعین تا زمان صادقین، تفسیر اهل‌بیت(ع) مبانی و منابع تفسیری و حجیت روایات آنان در این زمینه، بررسی ویژگیهای حیات فردی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و مذهبی امام پنجم و امام ششم(ع)، قیام‌ها، نهضت‌ها، فرقه‌های مذهبی و گرایش‌های فکری موجود در دوران ایشان، موضع‌گیری صادقین در برابر آن‌ها و دستاوردها و تلاش‌های آن بزرگواران. در ادامه، روش و شیوه تفسیری امام باقر و امام صادق(ع) مورد بررسی قرار گرفته و با توجه به جنبه‌های گوناگون، وجوه گوناگون آن مورد بررسی قرار گرفته و هریک از وجوه آن به‌طور مستقل ولی به‌اختصار با شواهدی همراه گشته است. در انتهای هر قسمت، بسیاری از روایات باقرین(ع) در رابطه با آن شیوه در گستره جزء سی‎ام با ذکر نام سوره و شماره مسلسل روایت آمده است.

بخش دیگر که قسمت اصلی این پژوهش را تشکیل می‌دهد شامل روایاتی از کتب گوناگون فریقین (اهل تشیع و تسنن) است. بدین‌صورت که متن احادیث هر سوره همراه با تحلیل و بررسی جایگاه آن در کتب تفسیری متقدمان و متأخران مورد بررسی قرارگرفته است.[۴]

مطالبی که لاله افتخاری در تدوین این کتاب، ملاحظه کرده به‌صورت مختصر ازاین‌قرار است؛

  1. روایات تفسیری صادقین(ع) از کتاب‌های کافی، بحارالأنوار، تفسیر قمی، مجمع‌البیان، البرهان، نورالثقلین، صافی، شواهد التنزیل، تأویل الآیات و... گردآوری شده است.
  2. پس از بررسی و تحلیل احادیث مذکور، نقش آن‌ها در کتاب‌های تفسیری و نیز همسویی یا عدم همسویی آراء مفسران فریقین با آن‌ها، بررسی شده است.
  3. بررسی سند تمام روایات و جرح و تعدیلشان مورد نظر نویسنده نیست و تا آنجا که بین این روایات با قرآن و سنت تعارضی دیده نشده صدور آن از معصوم را مفروض گرفته و به تحلیل آن می‎پردازد و آنجا که اندک تعارضی مشاهده کرده به نقد آن‌ها بر اساس ملاک‌های نقد متنی و سندی موجود در منابع معتبر رجالی شیعه مراجعه کرده است.
  4. تنها به روایاتی بسنده شده که مستقیماً به تفسیر آیه می‎پردازد و از روایات فضایل سوره و... که اثر بسزایی در فهم مقصود از آیه ندارند، اجتناب شده.
  5. در ترتیب بندی، روایات هر سوره از دیگر سوره‌ها جدا گشته و ذیل یک آیه یا گروهی از آیات آن سوره یک یا چند روایت با شماره‌ای در اول آن‌ها آمده و در پایان هر حدیث، شماره مسلسل آن ذکر شده است.
  6. در موارد لزوم، ضمن بررسی کلام ائمه(ع) به کتاب‌های لغوی مراجعه شده و مفهوم لغوی برخی واژگان بررسی شده است.
  7. ترجمه آیات بر اساس ترجمه محمدمهدی فولادوند و بدون هیچ تغییری صورت گرفته است.
  8. چون ذیل هر روایت، مفهوم و سپس شرح و بررسی آن آمده است از ترجمه آن به جهت جلوگیری از تکرار، چشم‌پوشی شده است.
  9. روایات کتاب، تنها منسوب به باقرین(ع) است، لذا برای رعایت اختصار و پرهیز تکرار مطالبی همچون «فلان راوی از آن حضرت نقل می‎کند» و... عبارت امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) می‎فرمایند... آمده است.[۵]

آیه اول از سوره فلق آخرین آیه از آخرین سوره‌ای است که نویسنده به آن پرداخته است. ایشان در ابتدا به روایتی از امام صادق(ع) اشاره می‎کند که آن حضرت فلق را به شکافی در جهنم تعبیر می‎کند.

نویسنده در نقد و بررسی این روایت می‎گوید: فلق در لغت به معنای شکافتن، جدا ساختن و شکاف است. به صبح و روشنایی آن نیز فلق گفته‌اند؛ زیرا تاریکی شب را میشکافد و از دل آن بیرون می‎آید. ایشان در ادامه به ترجمه آن روایت و به تفسیر طبرسی و علامه طباطبایی درباره این آیه می‎پردازد؛ طبرسی فلق را به معنای سپیده‌دم یا به معنای چاهی در جهنم که مردم از شدت گرمای آن، به دنبال پناهگاه میگردند تعبیر کرده است. علامه طباطبایی علاوه بر تعابیر یاد شده، فلق را به دری در جهنم معنا می‎کند که هرگاه گشوده شود، آتش دوزخ زبانه می‎کشد. سپس می‎گوید: این تعابیر با روایت منسوب به امام صادق(ع) و نیز با معنای لغوی فلق یعنی شکاف و بریدگی همسو است، خواه این شکاف بر اثر روشنایی صبح در دل شب پدید آید یا در آتش جهنم باشد[۶].

وضعیت کتاب

فهرست مطالب در ابتدای اثر و فهرست منابع در انتهای آن ذکر شده است. [۷] نویسنده در مقدمه از سید محمدباقر حجتی و علی‌اکبر غفاری به‌عنوان راهنمایان و از محمدعلی مهدوی راد به‌عنوان مشاور این تحقیق، تقدیر و تشکر کرده است.[۸]

پانویس

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب


وابسته‌ها