آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كل مكان

    از ویکی‌نور
    آکام المرجان في ذکر المدائن المشهورة في کل مکان
    آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كل مكان
    پدیدآورانمنجم، اسحاق بن حسین (نويسنده) سعد، فهمی (محقق)
    ناشرعالم الکتب
    مکان نشربیروت - لبنان
    سال نشر1408 ق
    چاپ1
    موضوعجغرافیا - متون قدیمی تا قرن 14

    شهرها و شهرستان‏ها - متون قدیمی تا قرن ۱۴

    فرهنگ جغرافیایی - متون قدیمی تا قرن ۱۴

    نام‏های جغرافیایی
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏G‎‏ ‎‏140‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏8‎‏آ‎‏7
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كلّ مكان، تأليف اسحاق بن الحسين المنجّم از جغرافى‌دانان قرن چهارم هجرى است كه به زبان عربى نگاشته شده است.اين کتاب معجمى جغرافيايى است و به معرفى شهرهايى؛ چون مكه، مدينه، بيت المقدس، بغداد، عراق، جزيرة العرب، فلسطين، ايران، ماوراءالنهر، مصر، مغرب، اندلس، رم، قسطنطنيه و غيره و بيان موقعيت جغرافيايى آنها مى‌پردازد.

    از مضمون کتاب پيداست كه متن اصلى نيست، بلكه مختصرى از کتابى بزرگتر است كه انديشۀ اساسى آن توصيف شهرهاى بزرگ بوده و جزء رشته‌اى از نوشته‌هاى جغرافيايى است كه بعدها مورد علاقه فراوان مردم قرار گرفت.

    توصيف‌ها عموماًبسيار مختصر است و غالبا با تعيين محلّ جغرافيايى شهر؛ يعنى بيان خطهاى طول و عرض همراه است.گاهى از فتح شهرى سخن مى‌رود و اطلاعاتى كوتاه از جغرافياى طبيعى و سياسى مى‌دهد كه احيانا همچون قسمت مخصوص اندلس مفصّل مى‌شود.اطلاعات نژاد شناختى اين کتاب بسيار كم است؛ ولى فصول مربوط به ترك وخزر اهميّت خاص دارد.

    هرچند کتاب معجمى جغرافيايى است و قاعدتا بايد به ترتيب حروف معجم تنظيم شده باشد؛ اما مؤلف روش خاصى را كه ترتيب مطالب کتاب را درهم مى‌ريزد، در پيش گرفته است.

    وى ابتدا به يادكرد مراكز دينى؛ همچون مكه، مدينه و بيت‌المقدس پرداخته و سپس از بغداد سخن به ميان مى‌آورد و به دنبال آن از بلاد مشرق؛ همچون عراق، جزيرة العرب، فلسطين، ايران و غيره ياد مى‌كند.

    ويژگى

    اين کتاب حاوى اطلاعات و معلوماتى است كه در منابع پيشين يافت نمى‌شود، از جمله اين كه اين کتاب اولين منبع عربى است كه هنگام معرفى «جرجان» از نهر «إيلى» سخن به ميان مى‌آورد و تنها منبعى است كه براى خوارزم نام ديگرى؛ يعنی «جرجانية» ذكر مى‌كند. علاوه بر اين مؤلف اطلاعاتى در باب خراج شهرهاى شرقى، صنايع مشهور آنها و غيره، به صورت بسيار مختصر، در اختيار خواننده قرار مى‌دهد. اين اثر از چنان اهميتى برخوردار بوده كه ادريسى و ابن خلدون از آن بهره فراوان برده‌اند.

    نسخه‌شناسى

    اين کتاب از نگاشته‌هاى قرن چهارم هجرى است. بنا به گفته دكتر فهمى سعيد در «مقدمة التحقيق» اين اثر، نسخه خطى آن توسط أحسن بن على بن عبيداللّه الأنسي الكوكباني در قرن دوازدهم هجرى تهيه شده و در پايان نسخه تاريخ إتمام آن ماه شعبان سال 1129ه‍ ذكر شده است.اين کتاب با تلاش خانم آنجلاكوراتتسى براى نخستين بار منتشر شد؛ اما بسيارى از اغلاط از جمله كلمات غير منقوطه يا كلماتى كه به درستى نگاشته نشده بود، در آن باقى ماند. تنها نسخۀ خطى اين کتاب در ضمن مجموعۀ معروف و اصيل ميلان است كه همۀ نسخه‌هاى خطى آن از جنوب جزيرة العرب به جا مانده است.

    نسخه حاضر توسط دكتر فهمى سعد به همراه استدراكات و تصحيح بسيارى از خطاهاى فوق‌الذكر، در قطع رقعى با جلد شوميز در 144 صفحه براى بارنخست در سال 1408ه، 1988م از سوى انتشارات «عالم الكتب» بيروت منتشر شده است.

    منابع مقاله

    1. ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى، تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى در جهان اسلامى، ص185، ترجمه:ابوالقاسم پاينده.
    2. كارل بروكلمان، تاريخ الادب العربي، ج چهارم، ص235-236.
    3. مقدمه محقق اثر دكتر «فهمى سعد».