آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كل مكان

    از ویکی‌نور
    آکام المرجان في ذکر المدائن المشهورة في کل مکان
    آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كل مكان
    پدیدآورانمنجم، اسحاق بن حسین (نویسنده) سعد، فهمی (محقق)
    ناشرعالم الکتب
    مکان نشربیروت - لبنان
    سال نشر1408 ق
    چاپ1
    موضوعجغرافیا - متون قدیمی تا قرن 14

    شهرها و شهرستان‏ها - متون قدیمی تا قرن ۱۴

    فرهنگ جغرافیایی - متون قدیمی تا قرن ۱۴

    نام‏های جغرافیایی
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏G‎‏ ‎‏140‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏8‎‏آ‎‏7
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    آكام المرجان في ذكر المدائن المشهورة في كلّ مكان، تأليف اسحاق بن الحسين المنجّم از جغرافى‌دانان قرن چهارم هجرى است كه به زبان عربى نگاشته شده است. اين کتاب معجمى جغرافيايى است و به معرفى شهرهایى؛ چون مكه، مدينه، بيت المقدس، بغداد، عراق، جزيرة العرب، فلسطين، ایران، ماوراءالنهر، مصر، مغرب، اندلس، رم، قسطنطنيه و غيره و بيان موقعيت جغرافيايى آنها مى‌پردازد و با تحقیق دكتر فهمى سعد منتشر شده است.

    گزارش محتوا

    از مضمون کتاب پيداست كه متن اصلى نيست، بلكه مختصرى از کتابى بزرگتر است كه انديشۀ اساسى آن توصيف شهرهاى بزرگ بوده و جزء رشته‌اى از نوشته‌هاى جغرافيايى است كه بعدها مورد علاقه فراوان مردم قرار گرفت.

    توصيف‌ها عموماً بسيار مختصر است و غالباً با تعيين محلّ جغرافيايى شهر؛ يعنى بيان خطهاى طول و عرض همراه است.گاهى از فتح شهرى سخن مى‌رود و اطلاعاتى كوتاه از جغرافياى طبيعى و سياسى مى‌دهد كه احيانا همچون قسمت مخصوص اندلس مفصّل مى‌شود.اطلاعات نژاد شناختى این کتاب بسيار كم است؛ ولى فصول مربوط به ترك وخزر اهمیّت خاص دارد.

    هرچند کتاب معجمى جغرافيايى است و قاعدتا بايد به ترتيب حروف معجم تنظيم شده باشد؛ اما مؤلف روش خاصى را كه ترتيب مطالب کتاب را درهم مى‌ريزد، در پيش گرفته است.

    وى ابتدا به يادكرد مراكز دينى؛ همچون مكه[۱]، مدينه[۲] و بيت‌المقدس[۳] پرداخته و سپس از بغداد[۴] سخن به میان مى‌آورد و به دنبال آن از بلاد مشرق؛ همچون عراق[۵]، جزيرة العرب، فلسطين، ایران و غيره ياد مى‌كند.

    ویژگی‌ها

    اين کتاب حاوى اطلاعات و معلوماتى است كه در منابع پيشين يافت نمى‌شود، از جمله این كه این کتاب اولین منبع عربى است كه هنگام معرفى «جرجان» از نهر «إيلى» سخن به میان مى‌آورد و تنها منبعى است كه برای خوارزم نام ديگرى؛ يعنی «جرجانية» ذكر مى‌كند. علاوه بر این مؤلف اطلاعاتى در باب خراج شهرهاى شرقى، صنايع مشهور آنها و غيره، به صورت بسيار مختصر، در اختيار خواننده قرار مى‌دهد. این اثر از چنان اهمیتى برخوردار بوده كه ادريسى و ابن خلدون از آن بهره فراوان برده‌اند.

    نسخه‌شناسى

    اين کتاب از نگاشته‌هاى قرن چهارم هجرى است. بنا به گفته دكتر فهمى سعد در «مقدمة التحقيق» این اثر، نسخه خطى آن توسط أحسن بن على بن عبيداللّه الأنسي الكوكبانیدر قرن دوازدهم هجرى تهيه شده و در پایان نسخه تاريخ إتمام آن ماه شعبان سال 1129ه‍ ذكر شده است.اين کتاب با تلاش خانم آنجلاكوراتتسى برای نخستين بار منتشر شد؛ اما بسيارى از اغلاط از جمله كلمات غير منقوطه يا كلماتى كه به درستى نگاشته نشده بود، در آن باقى ماند. تنها نسخۀ خطى این کتاب در ضمن مجموعۀ معروف و اصيل میلان است كه همۀ نسخه‌هاى خطى آن از جنوب جزيرة العرب به جا مانده است.[۶]

    نسخه حاضر توسط دكتر فهمى سعد به همراه استدراكات و تصحيح بسيارى از خطاهاى فوق‌الذكر، در قطع رقعى با جلد شومیز در 144 صفحه برای بارنخست در سال 1408ه، 1988م از سوى انتشارات «عالم الكتب» بيروت منتشر شده است.

    پانويس

    1. ر.ک: منجم، اسحاق بن حسین، ج1، ص25
    2. ر.ک: همان، ص29
    3. ر.ک: همان، ص31
    4. ر.ک: همان، ص33
    5. ر.ک: همان، ص33
    6. ر.ک: پاینده، ابوالقاسم، تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى در جهان اسلامى، ص185


    منابع مقاله

    1. ايگناتى يولیانوویچ كراچكوفسكى، تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى در جهان اسلامى، ترجمه:ابوالقاسم پاينده.
    2. كارل بروكلمان، تاريخ الادب العربي، ج چهارم، ص235-236.
    3. مقدمه محقق اثر دكتر «فهمى سعد».

    وابسته‌ها