أخبار قبائل الخزرج: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    بدون خلاصۀ ویرایش
    جز (جایگزینی متن - '= ' به '=')
     
    (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۱: خط ۱:
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    | تصویر = NUR11774J1.jpg
    | تصویر =NUR11774J1.jpg
    | عنوان = ‏أخبار قبائل الخزرج
    | عنوان =‏أخبار قبائل الخزرج
    | عنوان‌های دیگر =  
    | عنوان‌های دیگر =
    | پدیدآوران =  
    | پدیدآوران =
    [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف]] (نويسنده)
    [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف]] (نويسنده)
    [[بیتی، عبدالعزیز بن عمر]] (محقق)
    [[بیتی، عبدالعزیز بن عمر]] (محقق)
    | زبان = عربی
    | زبان =عربی
    | کد کنگره = ‏‎‏/‎‏م‎‏4‎‏د‎‏8‎‏ 218 ‏DS‎‏  
    | کد کنگره =‏‎‏/‎‏م‎‏4‎‏د‎‏8‎‏ 218 ‏DS‎‏  
    | موضوع = خزرج (قبيله)، صحابه - سرگذشت نامه، قبايل و نظام قبيله‌اي - عربستان - تاريخ، قبايل و نظام قبيله‌اي - مدينه - تاريخ  
    | موضوع =خزرج (قبيله)، صحابه - سرگذشت‌نامه، قبايل و نظام قبيله‌اي - عربستان - تاريخ، قبايل و نظام قبيله‌اي - مدينه - تاريخ  
     
    | ناشر =المملکة العربية السعودية. وزارة التعليم العالي. الجامعة الاسلامىة  
    | ناشر = المملکة العربية السعودية. وزارة التعليم العالي. الجامعة الاسلامىة  
    | مکان نشر =عربستان - رياض
    | مکان نشر = عربستان - رياض
    | سال نشر =2008م , 1429ق
    | سال نشر = 2008م , 1429ق
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE11774AUTOMATIONCODE
     
    | چاپ =1
    | کد اتوماسیون = AUTOMATIONCODE11774AUTOMATIONCODE
    | شابک =
    | چاپ = 1
    | تعداد جلد =2
    | شابک =  
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =11774
    | تعداد جلد = 2
    | کتابخانۀ دیجیتال نور = 19812
    | کتابخوان همراه نور =1774
    | کتابخوان همراه نور =1774
    | کد پدیدآور = 544
    | کد پدیدآور =544
    | پس از =  
    | پس از =
    | پیش از =  
    | پیش از =
    }}  
    }}  
       
       
    '''أخبار قبائل الخزرج'''، اثر [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|ابومحمد عبدالمؤمن دمیاطی]] (613- 705ق) کتابی است در ذکر انساب و تراجم قبایل منسوب به خزرج بن حارثه که با تحقیق [[بیتی، عبدالعزیز بن عمر|عبدالعزیز بن عمر بن عمد بیتی]] به چاپ رسیده است.
    '''أخبار قبائل الخزرج'''، اثر [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|ابومحمد عبدالمؤمن دمیاطی]] (613- 705ق) کتابی است در ذکر انساب و تراجم قبایل منسوب به خزرج بن حارثه که با تحقیق [[بیتی، عبدالعزیز بن عمر|عبدالعزیز بن عمر بن عمد بیتی]] به چاپ رسیده است.
    ==اهمیت کتاب==
    ==اهمیت کتاب==
    پیرامون اهمیت این اثر، می‌توان بدین نکته اشاره کرد: این کتاب، اولین کتابی است که به‌صورت اختصاصی، به اخبار، تراجم و انساب قبایل خزرج بن حارثه، برادر اوس بن حارثه پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html مقدمه، ج1، ص11]</ref>.
    پیرامون اهمیت این اثر، می‌توان بدین نکته اشاره کرد: این کتاب، اولین کتابی است که به‌صورت اختصاصی، به اخبار، تراجم و انساب قبایل خزرج بن حارثه، برادر اوس بن حارثه پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html مقدمه، ج1، ص11]</ref>.
    خط ۳۶: خط ۳۲:
    ==گزارش محتوا==
    ==گزارش محتوا==
    در مقدمه، ابتدا به موضوع کتاب و نویسنده آن اشاره گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=9&viewType=html مقدمه، ج1، ص9- 10]</ref> و سپس ضمن بیان اهمیت کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html همان، ص11]</ref>، به ترسیم کلی مباحث آن پرداخته شده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=28&viewType=html همان، ص28]</ref> و سپس مقدمه‌ای در بیان اهمیت علم نسب و جایگاه آن در نزد عرب مطرح گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=33&viewType=html همان، ص33]</ref> و در پایان به مشکلات موجود در راه تحقیق و تصحیح کتاب، اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=43&viewType=html همان، ص43]</ref>.
    در مقدمه، ابتدا به موضوع کتاب و نویسنده آن اشاره گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=9&viewType=html مقدمه، ج1، ص9- 10]</ref> و سپس ضمن بیان اهمیت کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html همان، ص11]</ref>، به ترسیم کلی مباحث آن پرداخته شده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=28&viewType=html همان، ص28]</ref> و سپس مقدمه‌ای در بیان اهمیت علم نسب و جایگاه آن در نزد عرب مطرح گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=33&viewType=html همان، ص33]</ref> و در پایان به مشکلات موجود در راه تحقیق و تصحیح کتاب، اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=43&viewType=html همان، ص43]</ref>.
    اثر حاضر، دربردارنده انساب و تراجم مردان و زنانی از قبیله خزرج بن حارثه می‌باشد که یا از صحابه پیامبر(ص) و تابعین بوده و یا اینکه پس از تابعین، تا معاصرین مؤلف در قرن هفتم هجری زندگی می‌کردند. این کتاب، علاوه بر شرح‌حال، دربردارنده سیره و روایاتی است که این قبیله از پیامبر(ص) نقل نموده‌اند. نویسنده به مواضع این احادیث و اخبار در کتب مختلفی که به نقل این روایات پرداخته‌اند، اشاره نموده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html همان، ص11]</ref>.
    اثر حاضر، دربردارنده انساب و تراجم مردان و زنانی از قبیله خزرج بن حارثه می‌باشد که یا از صحابه پیامبر(ص) و تابعین بوده و یا اینکه پس از تابعین، تا معاصرین مؤلف در قرن هفتم هجری زندگی می‌کردند. این کتاب، علاوه بر شرح‌حال، دربردارنده سیره و روایاتی است که این قبیله از پیامبر(ص) نقل نموده‌اند. نویسنده به مواضع این احادیث و اخبار در کتب مختلفی که به نقل این روایات پرداخته‌اند، اشاره نموده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=11&viewType=html همان، ص11]</ref>.
    اوس و خزرج، فرزندان حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر بن حارثة بن امرؤالقیس بن ثعلبة بن مازن بن ازد بن غوب بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان می‌باشند. تمامی قبایل یمنی، به قطحان منتهی می‌شوند. این قبایل، در یمن سکونت داشتند اما به دلیل برخی مسائل، از هم متفرق شدند. دو قبیله اوس و خزرج، در حدود سال 207م، در مدینه ساکن شده و در صدر اسلام، به انصار معروف گردیدند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=12&viewType=html همان، ص12]</ref>.
    اوس و خزرج، فرزندان حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر بن حارثة بن امرؤالقیس بن ثعلبة بن مازن بن ازد بن غوب بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان می‌باشند. تمامی قبایل یمنی، به قطحان منتهی می‌شوند. این قبایل، در یمن سکونت داشتند اما به دلیل برخی مسائل، از هم متفرق شدند. دو قبیله اوس و خزرج، در حدود سال 207م، در مدینه ساکن شده و در صدر اسلام، به انصار معروف گردیدند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=12&viewType=html همان، ص12]</ref>.
    باب اول، در ده فصل زیر، به بررسی زندگانی و سیره مؤلف، پرداخته شده است:
    باب اول، در ده فصل زیر، به بررسی زندگانی و سیره مؤلف، پرداخته شده است:
    در فصل اول، به بحث پیرامون عصر و دورانی پرداخته شده است که [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، در آن می‌زیسته است. وی بیش از نود سال عمر کرده و در اوایل قرن هفتم تا ابتدای قرن هشتم هجری (613- 705ق) در دیار مصر، زندگی می‌کرده است. قرن هفتم هجری، شاهد تحولات اساسی در حیات سیاسی مصر بوده و دولت اسلامی آنذاک تحت سلطنت خلفای بنی‌عباس در بغداد، بر آن حکومت می‌کردند؛ اما پایه‌های این حکومت در آن دوران، تضعیف شده و حکام فقط به ظواهر دینی اکتفا کرده و همواره بین حکام محلی، جنگ و درگیری اتفاق می‌افتاد. پس‌ازآن نیز مصر و بیشتر بلاد شام، تحت سلطنت بازماندگان صلاح‌الدین ایوبی و جنگ‌های داخلی و کشمکش و نزاع قدرت، قرار داشت و [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] حکومت برخی از سلاطین ممالیک از جمله سلطان ناصر محمد بن قلاوون را درک نموده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=51&viewType=html متن کتاب، همان، ص51]</ref>.
    در فصل اول، به بحث پیرامون عصر و دورانی پرداخته شده است که [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، در آن می‌زیسته است. وی بیش از نود سال عمر کرده و در اوایل قرن هفتم تا ابتدای قرن هشتم هجری (613- 705ق) در دیار مصر، زندگی می‌کرده است. قرن هفتم هجری، شاهد تحولات اساسی در حیات سیاسی مصر بوده و دولت اسلامی آنذاک تحت سلطنت خلفای بنی‌عباس در بغداد، بر آن حکومت می‌کردند؛ اما پایه‌های این حکومت در آن دوران، تضعیف شده و حکام فقط به ظواهر دینی اکتفا کرده و همواره بین حکام محلی، جنگ و درگیری اتفاق می‌افتاد. پس‌ازآن نیز مصر و بیشتر بلاد شام، تحت سلطنت بازماندگان صلاح‌الدین ایوبی و جنگ‌های داخلی و کشمکش و نزاع قدرت، قرار داشت و [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] حکومت برخی از سلاطین ممالیک از جمله سلطان ناصر محمد بن قلاوون را درک نموده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=51&viewType=html متن کتاب، همان، ص51]</ref>.
    در فصل دوم، به معرفی نام و نسب، زمان ولادت، خانواده و خصوصیات اخلاقی مؤلف، پرداخته شده است. نام او، عبدالمؤمن بن خلف بن شرف بن خضر بن موسی تونی [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] و کنیه‌اش، ابومحمد و ابواحمد و معروف‌ترین لقبش، شرف‌الدین بوده و در تونه، از قریه‌های تنیس از توابع دمیاط مصر به دنیا آمده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=57&viewType=html همان، ص57]</ref>.
    در فصل دوم، به معرفی نام و نسب، زمان ولادت، خانواده و خصوصیات اخلاقی مؤلف، پرداخته شده است. نام او، عبدالمؤمن بن خلف بن شرف بن خضر بن موسی تونی [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] و کنیه‌اش، ابومحمد و ابواحمد و معروف‌ترین لقبش، شرف‌الدین بوده و در تونه، از قریه‌های تنیس از توابع دمیاط مصر به دنیا آمده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=57&viewType=html همان، ص57]</ref>.
    در فصل سوم، به توجه و عنایت خاص [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] به علوم مختلف و تبحر وی در آنها، اشاره شده است. این علوم، عبارتند از قرائات، فقه و اصول، لغت عربی و علوم مربوط به آن، علوم حدیث و تاریخ و نسب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=65&viewType=html همان، ص65]</ref>.
    در فصل سوم، به توجه و عنایت خاص [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] به علوم مختلف و تبحر وی در آنها، اشاره شده است. این علوم، عبارتند از قرائات، فقه و اصول، لغت عربی و علوم مربوط به آن، علوم حدیث و تاریخ و نسب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=65&viewType=html همان، ص65]</ref>.
    در فصل چهارم، به سفرهایی که [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] برای کسب علم و دانش و شنیدن روایت، به شهرها و نقاط مختلف انجام داده، پرداخته شده است. این شهرها به چهار بخش زیر، تقسیم شده است:
    در فصل چهارم، به سفرهایی که [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] برای کسب علم و دانش و شنیدن روایت، به شهرها و نقاط مختلف انجام داده، پرداخته شده است. این شهرها به چهار بخش زیر، تقسیم شده است:
    # بلاد مصر شامل اسکندریه و قاهره؛
    # بلاد مصر شامل اسکندریه و قاهره؛
    خط ۵۴: خط ۴۳:
    # بلاد شام که عبارتند از دمشق، معرة النعمان، حمات و حلب؛
    # بلاد شام که عبارتند از دمشق، معرة النعمان، حمات و حلب؛
    # عراق از جمله موصل، ماردین، حران، سنجار و بغداد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=77&viewType=html همان، ص77]</ref>.
    # عراق از جمله موصل، ماردین، حران، سنجار و بغداد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=77&viewType=html همان، ص77]</ref>.
    فصل پنجم، به معرفی شیوخ و اساتید مؤلف، اختصاص یافته است. مصادر و منابع مختلف، در تعیین تعداد شیوخ [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] دچار اختلاف شده‌اند، به‌گونه‌ای که برخی تعداد آنها را بیش از 1000 نفر، برخی 1030 نفر، برخی 1250 نفر، برخی 1270 نفر، برخی 1300 نفر و برخی نیز، این تعداد را تا 1331 نفر ذکر کرده‌اند که از جمله آنها، می‌توان از: احمد بن عمر بن ابراهیم انصاری مالکی (578- 656ق)، احمد بن مفرج بن علی دمشقی (555- 650ق)، سلیمان بن عبدالمجید بن حسن عجمی حلبی (606- 656ق)، طه بن ابراهیم بن ابی‌بکر اربلی (متوفی 676ق)، و عبدالله بن حسن بن محمد عمادی هکاری (547- 652ق) نام برد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=97&viewType=html همان، ص97- 98]</ref>.
    فصل پنجم، به معرفی شیوخ و اساتید مؤلف، اختصاص یافته است. مصادر و منابع مختلف، در تعیین تعداد شیوخ [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] دچار اختلاف شده‌اند، به‌گونه‌ای که برخی تعداد آنها را بیش از 1000 نفر، برخی 1030 نفر، برخی 1250 نفر، برخی 1270 نفر، برخی 1300 نفر و برخی نیز، این تعداد را تا 1331 نفر ذکر کرده‌اند که از جمله آنها، می‌توان از: احمد بن عمر بن ابراهیم انصاری مالکی (578- 656ق)، احمد بن مفرج بن علی دمشقی (555- 650ق)، سلیمان بن عبدالمجید بن حسن عجمی حلبی (606- 656ق)، طه بن ابراهیم بن ابی‌بکر اربلی (متوفی 676ق)، و عبدالله بن حسن بن محمد عمادی هکاری (547- 652ق) نام برد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=97&viewType=html همان، ص97- 98]</ref>.
    در فصل ششم، به معرفی شاگردان [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] پرداخته شده است. بسیاری از شاگردان وی، از بزرگان ائمه، حفاظ مشهور و از اصحاب تصانیف بسیار و مهمی بوده‌اند که از جمله آنها، عبارتند از: [[نویری، احمد بن عبدالوهاب|فخرالدین احمد بن عبدالوهاب نویری]] (677- 733ق)، علم‌الدین قاسم بن یوسف تجیبی سبتی (670- 730ق) و تقی‌الدین محمد بن ابی‌بکر اخنائی سعدی (660- 750ق)<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=103&viewType=html همان، ص103- 104]</ref>.
    در فصل ششم، به معرفی شاگردان [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] پرداخته شده است. بسیاری از شاگردان وی، از بزرگان ائمه، حفاظ مشهور و از اصحاب تصانیف بسیار و مهمی بوده‌اند که از جمله آنها، عبارتند از: [[نویری، احمد بن عبدالوهاب|فخرالدین احمد بن عبدالوهاب نویری]] (677- 733ق)، علم‌الدین قاسم بن یوسف تجیبی سبتی (670- 730ق) و تقی‌الدین محمد بن ابی‌بکر اخنائی سعدی (660- 750ق)<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=103&viewType=html همان، ص103- 104]</ref>.
    در فصل هفتم، از خلال تتبع اقوال علمای هم‌عصر و هم‌وطن [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] و نیز کسانی که بعد از او بوده‌اند و بررسی القاب علمی که نشان‌دهنده علو، شأن و منزلت علمی [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] می‌باشد، به جایگاه علمی و تلاش‌های وی در راه کسب علم و دانش، اشاره گردیده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=111&viewType=html همان، ص111]</ref>. از جمله این علما و بزرگان، عبارتند از ذهبی، [[ابن کثیر، اسماعیل بن عمر|ابن کثیر دمشقی]]، [[عبدری، محمد بن محمد|عبدری]]، قاسم تجیبی، سبکی، [[اسنوی، عبدالرحیم|اسنوی]]، [[ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر|ابن شاکر کتبی]]، [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی|ابن حجر]]، [[جزری، محمد بن محمد|ابن جزری]]، [[ابن تغری بردی، یوسف بن تغری بردی|ابن تغری برد]]<nowiki/>ی، [[مقریزی، احمد بن علی|مقریزی]]، [[سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر|سیوطی]]، [[ابن عماد، عبدالحی بن احمد|ابن عماد]]، [[کتانی، محمد عبدالحی بن عبدالکبیر|کتانی]] و سخاوی<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=111&viewType=html همان، ص111- 114]</ref>.
    در فصل هفتم، از خلال تتبع اقوال علمای هم‌عصر و هم‌وطن [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] و نیز کسانی که بعد از او بوده‌اند و بررسی القاب علمی که نشان‌دهنده علو، شأن و منزلت علمی [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] می‌باشد، به جایگاه علمی و تلاش‌های وی در راه کسب علم و دانش، اشاره گردیده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=111&viewType=html همان، ص111]</ref>. از جمله این علما و بزرگان، عبارتند از ذهبی، [[ابن کثیر، اسماعیل بن عمر|ابن کثیر دمشقی]]، [[عبدری، محمد بن محمد|عبدری]]، قاسم تجیبی، سبکی، [[اسنوی، عبدالرحیم|اسنوی]]، [[ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر|ابن شاکر کتبی]]، [[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی|ابن حجر]]، [[جزری، محمد بن محمد|ابن جزری]]، [[ابن تغری بردی، یوسف بن تغری بردی|ابن تغری برد]]<nowiki/>ی، [[مقریزی، احمد بن علی|مقریزی]]، [[سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر|سیوطی]]، [[ابن عماد، عبدالحی بن احمد|ابن عماد]]، [[کتانی، محمد عبدالحی بن عبدالکبیر|کتانی]] و سخاوی<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=111&viewType=html همان، ص111- 114]</ref>.
    فصل هشتم، در دو قسمت زیر، به معرفی تألیفات [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، اختصاص یافته است. در این زمینه به 46 مورد به‌عنوان مؤلفات و 110 مورد به‌عنوان مرویات و مسموعات اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=120&viewType=html ر.ک: همان، ص120-125]</ref>.
    فصل هشتم، در دو قسمت زیر، به معرفی تألیفات [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، اختصاص یافته است. در این زمینه به 46 مورد به‌عنوان مؤلفات و 110 مورد به‌عنوان مرویات و مسموعات اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=120&viewType=html ر.ک: همان، ص120-125]</ref>.
    در فصل نهم، به بحث از کرسی تدریس و مناصب وی پرداخته شده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=137&viewType=html همان، ص137]</ref> و در فصل دهم، به تاریخ و چگونگی وفات و محل دفن وی، اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=141&viewType=html همان، ص141]</ref>.
    در فصل نهم، به بحث از کرسی تدریس و مناصب وی پرداخته شده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=137&viewType=html همان، ص137]</ref> و در فصل دهم، به تاریخ و چگونگی وفات و محل دفن وی، اشاره شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=141&viewType=html همان، ص141]</ref>.
    باب دوم، در سه فصل زیر، به متن کتاب، اختصاص یافته است:
    باب دوم، در سه فصل زیر، به متن کتاب، اختصاص یافته است:
    در فصل نخست، نسخ خطی کتاب، توصیف گردیده و در آن، به موارد زیر، پرداخته شده است: عنوان و نسبت نسخ خطی به مؤلف<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=147&viewType=html همان، ص147]</ref>، ابتدا و انتهای نسخه خطی کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=150&viewType=html همان، ص150]</ref>، تعداد ورق‌ها و سطرهای کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=155&viewType=html همان، ص155]</ref>، کاتب نُسخ و مکان و تاریخ نَسخ<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=155&viewType=html همان]</ref>، کسانی که کتاب را استماع کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=156&viewType=html همان، ص156]</ref>، مدت ضبط<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=158&viewType=html همان، ص158]</ref> و تکمیل نسخ<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=159&viewType=html همان، ص159]</ref>.
    در فصل نخست، نسخ خطی کتاب، توصیف گردیده و در آن، به موارد زیر، پرداخته شده است: عنوان و نسبت نسخ خطی به مؤلف<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=147&viewType=html همان، ص147]</ref>، ابتدا و انتهای نسخه خطی کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=150&viewType=html همان، ص150]</ref>، تعداد ورق‌ها و سطرهای کتاب<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=155&viewType=html همان، ص155]</ref>، کاتب نُسخ و مکان و تاریخ نَسخ<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=155&viewType=html همان]</ref>، کسانی که کتاب را استماع کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=156&viewType=html همان، ص156]</ref>، مدت ضبط<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=158&viewType=html همان، ص158]</ref> و تکمیل نسخ<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=159&viewType=html همان، ص159]</ref>.
    در فصل دوم، به‌منظور بررسی روش [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] در تألیف کتاب، ابتدا به بررسی روش وی در ترتیب ماده قبایل پرداخته شده و سپس روش وی در ترتیب ماده تراجم، در سه بخش تراجم مردان صحابی، زنان صحابی و تابعین و تابعین تابعین، مورد بررسی قرار گرفته است. خزرج به حارثه، دارای پنج پسر به نام عمرو، حارث، کعب، عوف و جشم بوده که هریک از قبایل خزرج، از بطون و فرزندان هریک از ایشان و به همین اسامی، می‌باشد و مؤلف تمامی قبایل منشعب از این پنج قبیله را معرفی کرده و به شرح‌حال اعلام آنها، پرداخته و در پایان، حلفاء و موالی هر قبیله را، ذکر نموده است. روش وی ترتیب مطالب، بر اساس نسب و سن می‌باشد، بدین‌صورت که ابتدا صحابیان قبیله خزرج، اعم از مردان و زنان را معرفی نموده و سپس، به تابعین و پس‌ازآن، به معرفی فرزندان و ذریه آنان پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=165&viewType=html همان، ص165]</ref>. پیرامون ماده تراجم مذکور در کتاب نیز باید بدین نکته اشاره نمود که مجموع آنها، به 904 تن می‌رسد که 388 تن از ایشان، از مردان صحابی، 186 تن از زنان صحابی و 330 تن از تابعین و افراد پس از ایشان، تا زمان مؤلف در قرن هشتم هجری می‌باشند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=168&viewType=html همان، ص168]</ref>.
    در فصل دوم، به‌منظور بررسی روش [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] در تألیف کتاب، ابتدا به بررسی روش وی در ترتیب ماده قبایل پرداخته شده و سپس روش وی در ترتیب ماده تراجم، در سه بخش تراجم مردان صحابی، زنان صحابی و تابعین و تابعین تابعین، مورد بررسی قرار گرفته است. خزرج به حارثه، دارای پنج پسر به نام عمرو، حارث، کعب، عوف و جشم بوده که هریک از قبایل خزرج، از بطون و فرزندان هریک از ایشان و به همین اسامی، می‌باشد و مؤلف تمامی قبایل منشعب از این پنج قبیله را معرفی کرده و به شرح‌حال اعلام آنها، پرداخته و در پایان، حلفاء و موالی هر قبیله را، ذکر نموده است. روش وی ترتیب مطالب، بر اساس نسب و سن می‌باشد، بدین‌صورت که ابتدا صحابیان قبیله خزرج، اعم از مردان و زنان را معرفی نموده و سپس، به تابعین و پس‌ازآن، به معرفی فرزندان و ذریه آنان پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=165&viewType=html همان، ص165]</ref>. پیرامون ماده تراجم مذکور در کتاب نیز باید بدین نکته اشاره نمود که مجموع آنها، به 904 تن می‌رسد که 388 تن از ایشان، از مردان صحابی، 186 تن از زنان صحابی و 330 تن از تابعین و افراد پس از ایشان، تا زمان مؤلف در قرن هشتم هجری می‌باشند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=168&viewType=html همان، ص168]</ref>.
    در فصل سوم، به معرفی منابع مورد استفاده [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] در تألیف کتاب، در دو بخش منابع اولیه شامل آثار امام مالک، ابن کلبی، ابن سعد و بخاری<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=180&viewType=html همان، ص180- 260]</ref> و ثانویه شامل آثار اموی، امام شافعی، هیثم بن عدی، ابن هشام، ابن معین، علی مدینی<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=217&viewType=html همان، ص217- 235]</ref> پرداخته شده است و پس‌ازآن متن کتاب آمده است.
    در فصل سوم، به معرفی منابع مورد استفاده [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]] در تألیف کتاب، در دو بخش منابع اولیه شامل آثار امام مالک، ابن کلبی، ابن سعد و بخاری<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=180&viewType=html همان، ص180- 260]</ref> و ثانویه شامل آثار اموی، امام شافعی، هیثم بن عدی، ابن هشام، ابن معین، علی مدینی<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=217&viewType=html همان، ص217- 235]</ref> پرداخته شده است و پس‌ازآن متن کتاب آمده است.
    کتاب با قبیله بنی عمرو بن خزرج؛ و معرفی ابوطلحة زید بن سهل بن اسود بن حرام بن عمرو بن زیدمناة بن عدی بن عمرو بن مالک بن نجار آغاز شده است. او در زمان پیامبر(ص) به دلیل شرکت در غزوات نتوانست روزه بگیرد و پس‌ازاینکه پیامبر(ص) از دنیا رفت او تمام ایام به‌جز روزهای عید فطر و اظحی و نیز ایامی که در سفر یا مریض بود روزه‌دار بود... ابوطلحه در سال 34ق در مدینه درحالی‌که هفتادسال داشت از دنیا رفت و عثمان بر او نماز گزارد. اقوال دیگری درباره سال و محل وفات او گفته شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=247&viewType=html همان، ص247-248]</ref>.
    کتاب با قبیله بنی عمرو بن خزرج؛ و معرفی ابوطلحة زید بن سهل بن اسود بن حرام بن عمرو بن زیدمناة بن عدی بن عمرو بن مالک بن نجار آغاز شده است. او در زمان پیامبر(ص) به دلیل شرکت در غزوات نتوانست روزه بگیرد و پس‌ازاینکه پیامبر(ص) از دنیا رفت او تمام ایام به‌جز روزهای عید فطر و اظحی و نیز ایامی که در سفر یا مریض بود روزه‌دار بود... ابوطلحه در سال 34ق در مدینه درحالی‌که هفتادسال داشت از دنیا رفت و عثمان بر او نماز گزارد. اقوال دیگری درباره سال و محل وفات او گفته شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=247&viewType=html همان، ص247-248]</ref>.
    نمونه‌های از نسخ خطی کتاب، به همراه شجره‌نامه انساب قبایل خزرج، به‌صورت ملحقات، در انتهای جلد دوم آمده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?volumeNumber=2&pageNumber=1061&viewType=html همان، ج2، ص1061- 1096]</ref>.
    نمونه‌های از نسخ خطی کتاب، به همراه شجره‌نامه انساب قبایل خزرج، به‌صورت ملحقات، در انتهای جلد دوم آمده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?volumeNumber=2&pageNumber=1061&viewType=html همان، ج2، ص1061- 1096]</ref>.
    ==وضعیت کتاب==
    ==وضعیت کتاب==
    فهارس کتاب، شامل فهرست آیات؛ احادیث نبوی؛ تراجم عام، قبایل خزرج، بطون، حلفا و موالی خزرج، اسانید [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، مصادر و مراجع مورد استفاده محقق و موضوعات کتاب، در انتهای جلد دوم قرار گرفته و در پاورقی‌ها، علاوه بر ذکر منابع<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=149&viewType=html ر.ک: پاورقی، ج1، ص149]</ref> به توضیح برخی از مطالب متن، پرداخته شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=188&viewType=html ر.ک: همان، ص188]</ref>.
    فهارس کتاب، شامل فهرست آیات؛ احادیث نبوی؛ تراجم عام، قبایل خزرج، بطون، حلفا و موالی خزرج، اسانید [[دمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف|دمیاطی]]، مصادر و مراجع مورد استفاده محقق و موضوعات کتاب، در انتهای جلد دوم قرار گرفته و در پاورقی‌ها، علاوه بر ذکر منابع<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=149&viewType=html ر.ک: پاورقی، ج1، ص149]</ref> به توضیح برخی از مطالب متن، پرداخته شده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/11774?pageNumber=188&viewType=html ر.ک: همان، ص188]</ref>.
    ==پانویس ==
    ==پانویس ==
    <references />
    <references />
    خط ۸۵: خط ۶۱:
    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    مقدمه و متن کتاب.
    مقدمه و متن کتاب.


    ==وابسته‌ها==
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}
    {{وابسته‌ها}}
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده: تاریخ (عمومی)]]
    [[رده: تاریخ (عمومی)]]
    [[رده: تاریخ آسیا]]
    [[رده: تاریخ آسیا]]
    [[رده:بهمن (1400)]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۱۸

    ‏أخبار قبائل الخزرج
    أخبار قبائل الخزرج
    پدیدآوراندمیاطی، عبدالمؤمن بن خلف (نويسنده) بیتی، عبدالعزیز بن عمر (محقق)
    ناشرالمملکة العربية السعودية. وزارة التعليم العالي. الجامعة الاسلامىة
    مکان نشرعربستان - رياض
    سال نشر2008م , 1429ق
    چاپ1
    موضوعخزرج (قبيله)، صحابه - سرگذشت‌نامه، قبايل و نظام قبيله‌اي - عربستان - تاريخ، قبايل و نظام قبيله‌اي - مدينه - تاريخ
    زبانعربی
    تعداد جلد2
    کد کنگره
    ‏‎‏/‎‏م‎‏4‎‏د‎‏8‎‏ 218 ‏DS‎‏
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    أخبار قبائل الخزرج، اثر ابومحمد عبدالمؤمن دمیاطی (613- 705ق) کتابی است در ذکر انساب و تراجم قبایل منسوب به خزرج بن حارثه که با تحقیق عبدالعزیز بن عمر بن عمد بیتی به چاپ رسیده است.

    اهمیت کتاب

    پیرامون اهمیت این اثر، می‌توان بدین نکته اشاره کرد: این کتاب، اولین کتابی است که به‌صورت اختصاصی، به اخبار، تراجم و انساب قبایل خزرج بن حارثه، برادر اوس بن حارثه پرداخته است[۱].

    ساختار

    کتاب با مقدمه طولانی محقق آغاز و مطالب در سه باب، در دو جلد، ارائه گردیده است.

    گزارش محتوا

    در مقدمه، ابتدا به موضوع کتاب و نویسنده آن اشاره گردیده[۲] و سپس ضمن بیان اهمیت کتاب[۳]، به ترسیم کلی مباحث آن پرداخته شده[۴] و سپس مقدمه‌ای در بیان اهمیت علم نسب و جایگاه آن در نزد عرب مطرح گردیده[۵] و در پایان به مشکلات موجود در راه تحقیق و تصحیح کتاب، اشاره شده است[۶]. اثر حاضر، دربردارنده انساب و تراجم مردان و زنانی از قبیله خزرج بن حارثه می‌باشد که یا از صحابه پیامبر(ص) و تابعین بوده و یا اینکه پس از تابعین، تا معاصرین مؤلف در قرن هفتم هجری زندگی می‌کردند. این کتاب، علاوه بر شرح‌حال، دربردارنده سیره و روایاتی است که این قبیله از پیامبر(ص) نقل نموده‌اند. نویسنده به مواضع این احادیث و اخبار در کتب مختلفی که به نقل این روایات پرداخته‌اند، اشاره نموده است[۷]. اوس و خزرج، فرزندان حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر بن حارثة بن امرؤالقیس بن ثعلبة بن مازن بن ازد بن غوب بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان می‌باشند. تمامی قبایل یمنی، به قطحان منتهی می‌شوند. این قبایل، در یمن سکونت داشتند اما به دلیل برخی مسائل، از هم متفرق شدند. دو قبیله اوس و خزرج، در حدود سال 207م، در مدینه ساکن شده و در صدر اسلام، به انصار معروف گردیدند[۸]. باب اول، در ده فصل زیر، به بررسی زندگانی و سیره مؤلف، پرداخته شده است: در فصل اول، به بحث پیرامون عصر و دورانی پرداخته شده است که دمیاطی، در آن می‌زیسته است. وی بیش از نود سال عمر کرده و در اوایل قرن هفتم تا ابتدای قرن هشتم هجری (613- 705ق) در دیار مصر، زندگی می‌کرده است. قرن هفتم هجری، شاهد تحولات اساسی در حیات سیاسی مصر بوده و دولت اسلامی آنذاک تحت سلطنت خلفای بنی‌عباس در بغداد، بر آن حکومت می‌کردند؛ اما پایه‌های این حکومت در آن دوران، تضعیف شده و حکام فقط به ظواهر دینی اکتفا کرده و همواره بین حکام محلی، جنگ و درگیری اتفاق می‌افتاد. پس‌ازآن نیز مصر و بیشتر بلاد شام، تحت سلطنت بازماندگان صلاح‌الدین ایوبی و جنگ‌های داخلی و کشمکش و نزاع قدرت، قرار داشت و دمیاطی حکومت برخی از سلاطین ممالیک از جمله سلطان ناصر محمد بن قلاوون را درک نموده است[۹]. در فصل دوم، به معرفی نام و نسب، زمان ولادت، خانواده و خصوصیات اخلاقی مؤلف، پرداخته شده است. نام او، عبدالمؤمن بن خلف بن شرف بن خضر بن موسی تونی دمیاطی و کنیه‌اش، ابومحمد و ابواحمد و معروف‌ترین لقبش، شرف‌الدین بوده و در تونه، از قریه‌های تنیس از توابع دمیاط مصر به دنیا آمده است[۱۰]. در فصل سوم، به توجه و عنایت خاص دمیاطی به علوم مختلف و تبحر وی در آنها، اشاره شده است. این علوم، عبارتند از قرائات، فقه و اصول، لغت عربی و علوم مربوط به آن، علوم حدیث و تاریخ و نسب[۱۱]. در فصل چهارم، به سفرهایی که دمیاطی برای کسب علم و دانش و شنیدن روایت، به شهرها و نقاط مختلف انجام داده، پرداخته شده است. این شهرها به چهار بخش زیر، تقسیم شده است:

    1. بلاد مصر شامل اسکندریه و قاهره؛
    2. دیار مقدس حجاز شامل مکه و مدینه؛
    3. بلاد شام که عبارتند از دمشق، معرة النعمان، حمات و حلب؛
    4. عراق از جمله موصل، ماردین، حران، سنجار و بغداد[۱۲].

    فصل پنجم، به معرفی شیوخ و اساتید مؤلف، اختصاص یافته است. مصادر و منابع مختلف، در تعیین تعداد شیوخ دمیاطی دچار اختلاف شده‌اند، به‌گونه‌ای که برخی تعداد آنها را بیش از 1000 نفر، برخی 1030 نفر، برخی 1250 نفر، برخی 1270 نفر، برخی 1300 نفر و برخی نیز، این تعداد را تا 1331 نفر ذکر کرده‌اند که از جمله آنها، می‌توان از: احمد بن عمر بن ابراهیم انصاری مالکی (578- 656ق)، احمد بن مفرج بن علی دمشقی (555- 650ق)، سلیمان بن عبدالمجید بن حسن عجمی حلبی (606- 656ق)، طه بن ابراهیم بن ابی‌بکر اربلی (متوفی 676ق)، و عبدالله بن حسن بن محمد عمادی هکاری (547- 652ق) نام برد[۱۳]. در فصل ششم، به معرفی شاگردان دمیاطی پرداخته شده است. بسیاری از شاگردان وی، از بزرگان ائمه، حفاظ مشهور و از اصحاب تصانیف بسیار و مهمی بوده‌اند که از جمله آنها، عبارتند از: فخرالدین احمد بن عبدالوهاب نویری (677- 733ق)، علم‌الدین قاسم بن یوسف تجیبی سبتی (670- 730ق) و تقی‌الدین محمد بن ابی‌بکر اخنائی سعدی (660- 750ق)[۱۴]. در فصل هفتم، از خلال تتبع اقوال علمای هم‌عصر و هم‌وطن دمیاطی و نیز کسانی که بعد از او بوده‌اند و بررسی القاب علمی که نشان‌دهنده علو، شأن و منزلت علمی دمیاطی می‌باشد، به جایگاه علمی و تلاش‌های وی در راه کسب علم و دانش، اشاره گردیده است[۱۵]. از جمله این علما و بزرگان، عبارتند از ذهبی، ابن کثیر دمشقی، عبدری، قاسم تجیبی، سبکی، اسنوی، ابن شاکر کتبی، ابن حجر، ابن جزری، ابن تغری بردی، مقریزی، سیوطی، ابن عماد، کتانی و سخاوی[۱۶]. فصل هشتم، در دو قسمت زیر، به معرفی تألیفات دمیاطی، اختصاص یافته است. در این زمینه به 46 مورد به‌عنوان مؤلفات و 110 مورد به‌عنوان مرویات و مسموعات اشاره شده است[۱۷]. در فصل نهم، به بحث از کرسی تدریس و مناصب وی پرداخته شده[۱۸] و در فصل دهم، به تاریخ و چگونگی وفات و محل دفن وی، اشاره شده است[۱۹]. باب دوم، در سه فصل زیر، به متن کتاب، اختصاص یافته است: در فصل نخست، نسخ خطی کتاب، توصیف گردیده و در آن، به موارد زیر، پرداخته شده است: عنوان و نسبت نسخ خطی به مؤلف[۲۰]، ابتدا و انتهای نسخه خطی کتاب[۲۱]، تعداد ورق‌ها و سطرهای کتاب[۲۲]، کاتب نُسخ و مکان و تاریخ نَسخ[۲۳]، کسانی که کتاب را استماع کرده‌اند[۲۴]، مدت ضبط[۲۵] و تکمیل نسخ[۲۶]. در فصل دوم، به‌منظور بررسی روش دمیاطی در تألیف کتاب، ابتدا به بررسی روش وی در ترتیب ماده قبایل پرداخته شده و سپس روش وی در ترتیب ماده تراجم، در سه بخش تراجم مردان صحابی، زنان صحابی و تابعین و تابعین تابعین، مورد بررسی قرار گرفته است. خزرج به حارثه، دارای پنج پسر به نام عمرو، حارث، کعب، عوف و جشم بوده که هریک از قبایل خزرج، از بطون و فرزندان هریک از ایشان و به همین اسامی، می‌باشد و مؤلف تمامی قبایل منشعب از این پنج قبیله را معرفی کرده و به شرح‌حال اعلام آنها، پرداخته و در پایان، حلفاء و موالی هر قبیله را، ذکر نموده است. روش وی ترتیب مطالب، بر اساس نسب و سن می‌باشد، بدین‌صورت که ابتدا صحابیان قبیله خزرج، اعم از مردان و زنان را معرفی نموده و سپس، به تابعین و پس‌ازآن، به معرفی فرزندان و ذریه آنان پرداخته است[۲۷]. پیرامون ماده تراجم مذکور در کتاب نیز باید بدین نکته اشاره نمود که مجموع آنها، به 904 تن می‌رسد که 388 تن از ایشان، از مردان صحابی، 186 تن از زنان صحابی و 330 تن از تابعین و افراد پس از ایشان، تا زمان مؤلف در قرن هشتم هجری می‌باشند[۲۸]. در فصل سوم، به معرفی منابع مورد استفاده دمیاطی در تألیف کتاب، در دو بخش منابع اولیه شامل آثار امام مالک، ابن کلبی، ابن سعد و بخاری[۲۹] و ثانویه شامل آثار اموی، امام شافعی، هیثم بن عدی، ابن هشام، ابن معین، علی مدینی[۳۰] پرداخته شده است و پس‌ازآن متن کتاب آمده است. کتاب با قبیله بنی عمرو بن خزرج؛ و معرفی ابوطلحة زید بن سهل بن اسود بن حرام بن عمرو بن زیدمناة بن عدی بن عمرو بن مالک بن نجار آغاز شده است. او در زمان پیامبر(ص) به دلیل شرکت در غزوات نتوانست روزه بگیرد و پس‌ازاینکه پیامبر(ص) از دنیا رفت او تمام ایام به‌جز روزهای عید فطر و اظحی و نیز ایامی که در سفر یا مریض بود روزه‌دار بود... ابوطلحه در سال 34ق در مدینه درحالی‌که هفتادسال داشت از دنیا رفت و عثمان بر او نماز گزارد. اقوال دیگری درباره سال و محل وفات او گفته شده است[۳۱]. نمونه‌های از نسخ خطی کتاب، به همراه شجره‌نامه انساب قبایل خزرج، به‌صورت ملحقات، در انتهای جلد دوم آمده است[۳۲].

    وضعیت کتاب

    فهارس کتاب، شامل فهرست آیات؛ احادیث نبوی؛ تراجم عام، قبایل خزرج، بطون، حلفا و موالی خزرج، اسانید دمیاطی، مصادر و مراجع مورد استفاده محقق و موضوعات کتاب، در انتهای جلد دوم قرار گرفته و در پاورقی‌ها، علاوه بر ذکر منابع[۳۳] به توضیح برخی از مطالب متن، پرداخته شده است[۳۴].

    پانویس

    منابع مقاله

    مقدمه و متن کتاب.

    وابسته‌ها