الأغراض الطبية و المباحث العلائية (جرجاني): تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - 'ن‎ه' به 'ن‌ه')
    برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
    جز (جایگزینی متن - '↵↵| ' به ' | ')
     
    (۳۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۵: خط ۵:
    | پدیدآوران =  
    | پدیدآوران =  
    [[جرجانی، اسماعیل بن حسن]] (نویسنده)
    [[جرجانی، اسماعیل بن حسن]] (نویسنده)
    | زبان =فارسی  
    | زبان =فارسی  
    | کد کنگره =‏
    | کد کنگره =‏
    | موضوع =
    | موضوع =
    | ناشر =بنياد فرهنگ ایران
    | ناشر =بنياد فرهنگ ایران
    | مکان نشر =ایران - تهران
    | مکان نشر =ایران - تهران
    | سال نشر =مجلد1: 1345ش,
    | سال نشر =مجلد1: 1345ش,
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE33134AUTOMATIONCODE
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE33134AUTOMATIONCODE
    | چاپ =
    | چاپ =
    | شابک =
    | شابک =
    | تعداد جلد =1
    | تعداد جلد =1
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =35904
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =33134
    | کتابخوان همراه نور =33134
    | کد پدیدآور =3023
    | کد پدیدآور =3023
    | پس از =
    | پس از =
    خط ۲۵: خط ۲۲:
    }}
    }}
       
       
    '''الأغراض الطبية و المباحث العلائية'''، تألیف [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|سید اسماعیل بن حسن بن محمد بن احمد حسینی جرجانی]]، طبیب نامدار سده پنجم و ششم هجری است. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] این کتاب را در علم طب پس از دو کتاب دیگر خود، یعنی «[[ذخیره خوارزمشاهی]]» و «[[خفّي علائی (خفّ علائي یا الخفية العلائية)|خفی علایی]]» و به درخواست محمد بخاری، وزیر اتسز خوارزمشاه که در علوم اسلامی و حکمت تبحر داشت، به زبان فارسی تألیف کرد. نویسنده با نگارش این آثار، طب سنتی یا کهن را احیا کرد. [[خانلری، پرویز|پرویز ناتل خانلری]] بر این کتاب مقدمه مختصری نوشته است.  
    '''الأغراض الطبية و المباحث العلائية'''، تألیف [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|سید اسماعیل بن حسن بن محمد بن احمد حسینی جرجانی]]، طبیب نامدار سده پنجم و ششم هجری است. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] این کتاب را در علم طب پس از دو کتاب دیگر خود، یعنی «[[ذخیره خوارزمشاهی (تصحیح سعیدی سیرجانی)]]» و «[[خفّي علائی (خفّ علائي یا الخفية العلائية)|خفی علایی]]» و به درخواست محمد بخاری، وزیر اتسز خوارزمشاه که در علوم اسلامی و حکمت تبحر داشت، به زبان فارسی تألیف کرد. نویسنده با نگارش این آثار، طب سنتی یا کهن را احیا کرد. [[خانلری، پرویز|پرویز ناتل خانلری]] بر این کتاب مقدمه مختصری نوشته است.  


    ==ساختار==
    ==ساختار==
    خط ۳۱: خط ۲۸:
    کتاب اول، در تعریف طب و موضوع آن و اجزای علمی و عملی آن، در پانزده گفتار و هر گفتار در ابوابی تنظیم شده است.  
    کتاب اول، در تعریف طب و موضوع آن و اجزای علمی و عملی آن، در پانزده گفتار و هر گفتار در ابوابی تنظیم شده است.  
    کتاب دوم، در حفظ صحت و تندرستی، در یک گفتار و شانزده باب نگارش شده است.  
    کتاب دوم، در حفظ صحت و تندرستی، در یک گفتار و شانزده باب نگارش شده است.  
    کتاب سوم، در معالجات، مشتمل بر بیست‎وشش گفتار است و هر گفتار، حاوی اجزا و ابواب متعددی است.  
    کتاب سوم، در معالجات، مشتمل بر بیست‌وشش گفتار است و هر گفتار، حاوی اجزا و ابواب متعددی است.  
    کتاب چهارم، در یادکرد ادویه و داروهای مفرده و منافع و ضررها و خواص هریک در سه جزء به‎ترتیب حروف ابجد تدوین شده است.  
    کتاب چهارم، در یادکرد ادویه و داروهای مفرده و منافع و ضررها و خواص هریک در سه جزء به‌ترتیب حروف ابجد تدوین شده است.  
    کتاب پنجم، در رابطه با قرابادین (نوشیدنی‎ها، لعوق‌ها، قرص‎ها و...)، در بیست‎وسه باب نوشته شده است.  
    کتاب پنجم، در رابطه با قرابادین (نوشیدنی‌ها، لعوق‌ها، قرص‎ها و...)، در بیست‌وسه باب نوشته شده است.  
       
       
    ==گزارش محتوا==
    ==گزارش محتوا==
    «ذخیره خوارزمشاهی»، مهم‎ترین اثر [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] است. این کتاب، نخستین دائرة‎المعارف پزشکی به زبان فارسی است که در آن یافته‌های پزشکی عصر مؤلف، به‎تفصیل آمده‌اند. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] پس از تألیف این کتاب، دو خلاصه نیز از آن به نام‎های «خفی علایی» و «الأغراض الطبية» به فارسی تدوین کرد. کتاب اخیر دانشنامه پزشکی متوسطی به حساب می‎‎آید که اهم مطالب پزشکی زمان مؤلف را در بر دارد. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] در مقدمه آورده است: «بباید دانست هرکه به مجلس پادشاهی وسیلتی خواهد جست یا خدمتی و تحفه خواهد برد، هیچ وسیلت و خدمت و هیچ تحفه، چون تحفه علمی نیست؛ خاصه که پادشاه چون خداوند و... اتسز بن خوارزمشاه... باشد... اما هرکس که خدمتی علمی بر مجلس پادشاهی عرضه کند، صواب آن باشد که آن خدمت از سرمایه خویش سازد و از توبره خویش برآرد و سرمایه خادم، علم طب است و پیش از این مختصری [با نام] خفی ساخته بودست و اکنون به حکم فرمان و دستوری... مجدالدین ابومحمد صاحب بن محمد بخاری... و به‎حسب آرزو و درخواست امام مجدالدین این خدمت ساخته آمد»<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/10 ر.ک: شهرامی، افشین، ص10]</ref>.
    «ذخیره خوارزمشاهی»، مهم‎ترین اثر [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] است. این کتاب، نخستین دائرة‎المعارف پزشکی به زبان فارسی است که در آن یافته‌های پزشکی عصر مؤلف، به‌تفصیل آمده‌اند. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] پس از تألیف این کتاب، دو خلاصه نیز از آن به نام‎های «خفی علایی» و «الأغراض الطبية» به فارسی تدوین کرد. کتاب اخیر دانشنامه پزشکی متوسطی به حساب می‌آید که اهم مطالب پزشکی زمان مؤلف را در بر دارد. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] در مقدمه آورده است: «بباید دانست هرکه به مجلس پادشاهی وسیلتی خواهد جست یا خدمتی و تحفه خواهد برد، هیچ وسیلت و خدمت و هیچ تحفه، چون تحفه علمی نیست؛ خاصه که پادشاه چون خداوند و... اتسز بن خوارزمشاه... باشد... اما هرکس که خدمتی علمی بر مجلس پادشاهی عرضه کند، صواب آن باشد که آن خدمت از سرمایه خویش سازد و از توبره خویش برآرد و سرمایه خادم، علم طب است و پیش از این مختصری [با نام] خفی ساخته بودست و اکنون به حکم فرمان و دستوری... مجدالدین ابومحمد صاحب بن محمد بخاری... و به‌حسب آرزو و درخواست امام مجدالدین این خدمت ساخته آمد»<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/10 ر.ک: شهرامی، افشین، ص10]</ref>.


    ازآنجاکه تاریخ تألیف کتاب بنا بر اشاره [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]]، مقارن با حکمرانی اتسز بوده است، می‌توان زمان نگارش آن را بین سال‎های 531-521ق، یعنی اواخر عمر مؤلف در نظر گرفت<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/10 ر.ک: همان]؛ [https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Text/35904/2/2 مقدمه خانلری، دومین صفحه]</ref>.
    ازآنجاکه تاریخ تألیف کتاب بنا بر اشاره [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]]، مقارن با حکمرانی اتسز بوده است، می‌توان زمان نگارش آن را بین سال‎های 531-521ق، یعنی اواخر عمر مؤلف در نظر گرفت<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/10 ر.ک: همان]؛ [https://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Text/35904/2/2 مقدمه خانلری، دومین صفحه]</ref>.
       
       
    مطالب مطرح‎شده در این اثر به‌اختصار بدین شرح است:  
    مطالب مطرح‌شده در این اثر به‌اختصار بدین شرح است:  


    کتاب اول، در پانزده گفتار به تعریف علم طب، موضوع و منافع آن، شرح ارکان چهارگانه (زمین، آب، هوا و آتش)، انواع مزاج‎ها، اخلاط (خون، بلغم، صفرا و سودا)، گوارش، تفاوت میان اندام‎های بسیط و مرکب، تعریف تندرستی و بیماری، انواع و زمان بحران (تغییر حال بیمار از بد به خوب و بالعکس) اختصاص دارد.  
    کتاب اول، در پانزده گفتار به تعریف علم طب، موضوع و منافع آن، شرح ارکان چهارگانه (زمین، آب، هوا و آتش)، انواع مزاج‎ها، اخلاط (خون، بلغم، صفرا و سودا)، گوارش، تفاوت میان اندام‎های بسیط و مرکب، تعریف تندرستی و بیماری، انواع و زمان بحران (تغییر حال بیمار از بد به خوب و بالعکس) اختصاص دارد.  


    کتاب دوم، به مباحثی نظیر پیشگیری از بیماری و نگاه داشتن تندرستی با توجه به نقش آب و هوا، فصل‎ها، مسکن، خانه و شهر، نوشیدنی‎ها، غذاها، خواب و بیداری، فعالیت‎های بدنی و ورزش، استفراغ، خون‎گیری و حجامت، حفظ سلامتی سالمندان و مسافران اختصاص دارد.
    کتاب دوم، به مباحثی نظیر پیشگیری از بیماری و نگاه داشتن تندرستی با توجه به نقش آب و هوا، فصل‎ها، مسکن، خانه و شهر، نوشیدنی‌ها، غذاها، خواب و بیداری، فعالیت‎های بدنی و ورزش، استفراغ، خون‌گیری و حجامت، حفظ سلامتی سالمندان و مسافران اختصاص دارد.


    در کتاب سوم که مفصل‎ترین و مهم‎ترین بخش کتاب نیز هست، چگونگی درمان بیماری‎های مختلف مطابق با روش مرسوم در آن زمان، یعنی از سر تا پا شرح داده شده است که برخی موضوعات آن به قرار زیرند:
    در کتاب سوم که مفصل‌ترین و مهم‎ترین بخش کتاب نیز هست، چگونگی درمان بیماری‌های مختلف مطابق با روش مرسوم در آن زمان، یعنی از سر تا پا شرح داده شده است که برخی موضوعات آن به قرار زیرند:
    # بررسی و روش درمان بیماری‎های مغز و اعصاب و روان، مانند سردردها، آماس پرده مغز، مالیخولیا و...
    # بررسی و روش درمان بیماری‌های مغز و اعصاب و روان، مانند سردردها، آماس پرده مغز، مالیخولیا و...
    # بیماری‎های مختلف چشم، گوش، بینی و حس بویایی، لب و زبان.
    # بیماری‌های مختلف چشم، گوش، بینی و حس بویایی، لب و زبان.
    # بیمار‎ی‎های دهان و دندان، مانند بوی بد دهان، لق شدن و تغییر رنگ دندان‌ها، دندان درد.
    # بیمار‎ی‌های دهان و دندان، مانند بوی بد دهان، لق شدن و تغییر رنگ دندان‌ها، دندان درد.
    # بیماری‎های حنجره، حلق، دستگاه تنفس، مانند: خناق، تنگی نفس، ذات الریه.
    # بیماری‌های حنجره، حلق، دستگاه تنفس، مانند: خناق، تنگی نفس، ذات الریه.


    کتاب چهارم و پنجم به انواع داروها و طرز تهیه آن‌ها اختصاص دارد. در کتاب چهارم، داروهای ساده (مفرده) در سه جزء: داروهای غذایی، حیوانی و مطلق نباتی و معدنی بررسی شده‌اند.  
    کتاب چهارم و پنجم به انواع داروها و طرز تهیه آن‌ها اختصاص دارد. در کتاب چهارم، داروهای ساده (مفرده) در سه جزء: داروهای غذایی، حیوانی و مطلق نباتی و معدنی بررسی شده‌اند.  
    خط ۵۶: خط ۵۳:
    در کتاب پنجم، طرز ساخت داروهای ترکیبی یا مرکب (قرابادین)، از جمله سکنگبین‌ها، شراب (عصاره) میوه‌ها، داروهای لیسیدنی (لعوق)، قرص‎ها، پودرهای دارویی (سفوف)، داروهای برطرف‎کننده مشکلات گوارشی، معجون‌ها، ملین‌ها (ایارجات) و... مطرح شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/11 ر.ک: شهرامی، افشین، ص12-11]</ref>.  
    در کتاب پنجم، طرز ساخت داروهای ترکیبی یا مرکب (قرابادین)، از جمله سکنگبین‌ها، شراب (عصاره) میوه‌ها، داروهای لیسیدنی (لعوق)، قرص‎ها، پودرهای دارویی (سفوف)، داروهای برطرف‎کننده مشکلات گوارشی، معجون‌ها، ملین‌ها (ایارجات) و... مطرح شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/11 ر.ک: شهرامی، افشین، ص12-11]</ref>.  


    بدین‎ترتیب [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] تقریباً به تمام موضوعات پزشکی زمان خود اشاره کرده است و ضمن تعریف هریک، ویژگی‎های اندام‎ها، نشانه‌های مختلف بیماری، روش تشخیص، درمان و در مواردی پیشگیری و نیز طرز تهیه و مصرف دارو برای هر بیماری را توضیح داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/12 ر.ک: همان، ص13-12]</ref>.
    بدین‎ترتیب [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] تقریباً به تمام موضوعات پزشکی زمان خود اشاره کرده است و ضمن تعریف هریک، ویژگی‌های اندام‎ها، نشانه‌های مختلف بیماری، روش تشخیص، درمان و در مواردی پیشگیری و نیز طرز تهیه و مصرف دارو برای هر بیماری را توضیح داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/12 ر.ک: همان، ص13-12]</ref>.


    ایـن‎ کـتاب کـه مؤلف بزرگوار، آن را‎ درواپسین‎ سال‎های‎ زندگی‎ به‎عنوان چکیده و ملخصی‎ کامل‎ از ذخیره استخراج کرده، کـتابی نـوین است. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] برخی از باب‌ها و مطلب‌ها را از نو در هم‎ آمیخته‎ و آن‎ را خلاصه و تکمیل کرده؛ گـاهی سـخن‌هایی دیـگر آورده‎ و برخی‎ از‎ مشکلات‎ آن‎ را‎ حل کرده؛ یعنی طرحی نو درانداخته است. همو در مقدمه «الأغراض»، به خـود بـالیده که آنچه بیان کرده، در هیچ کتاب هم‎حجم دیگری به این شیوه و شیوایی مـوجود نـیست‎: «بـه حجم کوچک است و به معنی بزرگ و به صورت مختصر است و به کثرت فواید و شرح مشکلات مـبسوط. هـیچ نـکته و فایده علمی از این کتاب بیرون نیست و هیچ فروگذاشته نیست، بلکه اندر مـضایق‎ و مـواضع‎ بحث، تصرف‎ها کرده آمده است و به تحقیق رسانیده و کشف تمام کرده و دعوی خادم آن است که امروز در علم طـب، مـختصری بدین کمال موجود نیست و درستی این دعوی به مطالعه معلوم گردد‎ و بـه مقایسه‎ ظـاهر شود»<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/46396/66 ر.ک: تاج‎بخش، حسن، ص‎67-66]</ref>.
    این‎ کتاب که مؤلف بزرگوار، آن را‎ درواپسین‎ سال‎های‎ زندگی‎ به‌عنوان چکیده و ملخصی‎ کامل‎ از ذخیره استخراج کرده، کتابی نوین است. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] برخی از باب‌ها و مطلب‌ها را از نو در هم‎ آمیخته‎ و آن‎ را خلاصه و تکمیل کرده؛ گاهی سخن‌هایی دیگر آورده‎ و برخی‎ از‎ مشکلات‎ آن‎ را‎ حل کرده؛ یعنی طرحی نو درانداخته است. همو در مقدمه «الأغراض»، به خود بالیده که آنچه بیان کرده، در هیچ کتاب هم‎حجم دیگری به این شیوه و شیوایی موجود نیست‎: «به حجم کوچک است و به معنی بزرگ و به صورت مختصر است و به کثرت فواید و شرح مشکلات مبسوط. هیچ نکته و فایده علمی از این کتاب بیرون نیست و هیچ فروگذاشته نیست، بلکه اندر مضایق‎ و مواضع‎ بحث، تصرف‌ها کرده آمده است و به تحقیق رسانیده و کشف تمام کرده و دعوی خادم آن است که امروز در علم طب، مختصری بدین کمال موجود نیست و درستی این دعوی به مطالعه معلوم گردد‎ و به مقایسه‎ ظاهر شود»<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/46396/66 ر.ک: تاج‎بخش، حسن، ص‎67-66]</ref>.


    ویژگی‌ای که به اهمیت و اعتبار این اثر و آثار دیگر [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] می‌افزاید، استفاده او از آثار دانشمندان پیش از خود است. او بارها از دانشمندان و پزشکان یونانی، رومی، ایرانی و عرب در کتاب‌هایش نام برده و به سبب ذکر مراجع فراوان، آثار پزشکی او جزو نوشته‌های معتبر و مستدل در جهان است. او به نظریات، شیوه‌های درمان یا داروهای پیشنهادی دانشمندانی، مانند: بقراط، ارسطو، جالینوس، محمد بن زکریای رازی، علی بن عیسی کحال و ابوعلی سینا در مباحث مختلف اشاره کرده و همواره از استادانش به بزرگی و احترام یاد کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/13 ر.ک: شهرامی، افشین، ص14-13]</ref>.  
    ویژگی‌ای که به اهمیت و اعتبار این اثر و آثار دیگر [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] می‌افزاید، استفاده او از آثار دانشمندان پیش از خود است. او بارها از دانشمندان و پزشکان یونانی، رومی، ایرانی و عرب در کتاب‌هایش نام برده و به سبب ذکر مراجع فراوان، آثار پزشکی او جزو نوشته‌های معتبر و مستدل در جهان است. او به نظریات، شیوه‌های درمان یا داروهای پیشنهادی دانشمندانی، مانند: بقراط، ارسطو، جالینوس، محمد بن زکریای رازی، علی بن عیسی کحال و ابوعلی سینا در مباحث مختلف اشاره کرده و همواره از استادانش به بزرگی و احترام یاد کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/13 ر.ک: شهرامی، افشین، ص14-13]</ref>.  


    الأغراض، از نظر واژه‌شناسی و برای بررسی سیر دگرگونی واژگان علمی و فنی در زبان فارسی نیز اهمیت دارد. بسیاری از اصطلاحات فارسی رایج در علم پزشکی در آن آورده شده‌اند که در صورت نبود این اثر، ممکن بود این اصطلاحات از میان بروند. بررسی این اصطلاحات می‌تواند به معادل‎سازی برای بسیاری از کلمات بیگانه کمک کند؛ چنان‎که امروزه با توجه به پیشرفت چشمگیر در علوم و گسترش وسائل ارتباط جمعی، با هجوم واژگان بیگانه به زبان فارسی، به‎ویژه در علم پزشکی مواجه‌ایم. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] با به‎کارگیری معادل‎های مناسب، تحقیق این مطلب را نشان داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/14 ر.ک: همان، ص14]</ref>.
    الأغراض، از نظر واژه‌شناسی و برای بررسی سیر دگرگونی واژگان علمی و فنی در زبان فارسی نیز اهمیت دارد. بسیاری از اصطلاحات فارسی رایج در علم پزشکی در آن آورده شده‌اند که در صورت نبود این اثر، ممکن بود این اصطلاحات از میان بروند. بررسی این اصطلاحات می‌تواند به معادل‎سازی برای بسیاری از کلمات بیگانه کمک کند؛ چنان‌که امروزه با توجه به پیشرفت چشمگیر در علوم و گسترش وسائل ارتباط جمعی، با هجوم واژگان بیگانه به زبان فارسی، به‌ویژه در علم پزشکی مواجه‌ایم. [[جرجانی، اسماعیل بن حسن|جرجانی]] با به‌کارگیری معادل‎های مناسب، تحقیق این مطلب را نشان داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/39610/14 ر.ک: همان، ص14]</ref>.


    ==وضعیت کتاب==
    ==وضعیت کتاب==
    این نسخه از کتاب چاپ عکسی از روی نسخه‌ای خطی است که توسط بنیاد فرهنگ ایران در سال 1345 منتشر شده است. عنوان مباحث گفتار و ابواب به خط قرمز از متن متمایز گردیده است. در مقدمه، از این نسخه به‎عنوان مجلد اول یاد شده و وعده داده شده که به‎زودی مجلد دوم که حاصل مقابله این نسخه با نسخه‌های معتبر و قدیم‎تر و فهرست اصطلاحات و لغات و اعلام و غیره خواهد بود، منتشر می‌شود. در این نسخه فهرست تفصیلی مطالب در ابتدای مباحث ذکر شده است.  
    این نسخه از کتاب چاپ عکسی از روی نسخه‌ای خطی است که توسط بنیاد فرهنگ ایران در سال 1345 منتشر شده است. عنوان مباحث گفتار و ابواب به خط قرمز از متن متمایز گردیده است. در مقدمه، از این نسخه به‌عنوان مجلد اول یاد شده و وعده داده شده که به‌زودی مجلد دوم که حاصل مقابله این نسخه با نسخه‌های معتبر و قدیم‎تر و فهرست اصطلاحات و لغات و اعلام و غیره خواهد بود، منتشر می‌شود. در این نسخه فهرست تفصیلی مطالب در ابتدای مباحث ذکر شده است.  


    ==پانویس==
    ==پانویس==
    خط ۷۲: خط ۶۹:
    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    # مقدمه و متن کتاب.  
    # مقدمه و متن کتاب.  
    #[[:noormags:874679|تاج‎بخش،حسن، «سید اسماعیل جرجانی بنیان‎گذار پزشکی پارسی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، آینه میراث، دوره جدید، پاییز و زمستان 1389، ‎شماره 47، صفحه 61 تا 86]].
    #[[:noormags:874679|تاج‎بخش، حسن، «سید اسماعیل جرجانی بنیان‌گذار پزشکی پارسی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، آینه میراث، دوره جدید، پاییز و زمستان 1389، ‎شماره 47، صفحه 61 تا 86]].
    #[[:noormags:740248|شهرامی، افشین، «نقد و بررسی: الأغراض الطبية و المباحث العلائية»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب ماه علوم و فنون، دوره دوم، شهریور 1388، شماره 117، صفحه ‎10 تا 15]].
    #[[:noormags:740248|شهرامی، افشین، «نقد و بررسی: الأغراض الطبية و المباحث العلائية»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب ماه علوم و فنون، دوره دوم، شهریور 1388، شماره 117، صفحه ‎10 تا 15]].


    ==وابسته‌ها==
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}
     
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:25 تیر الی 24 مرداد]]
    [[رده:سال97-1تیر الی31]]
    [[رده:25 بهمن الی 24 اسفند(97)]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۵۹

    ‏الأغراض الطبية و المباحث العلائية
    الأغراض الطبية و المباحث العلائية (جرجاني)
    پدیدآورانجرجانی، اسماعیل بن حسن (نویسنده)
    عنوان‌های دیگرکتاب الأغراض الطبية و المباحث العلائية
    ناشربنياد فرهنگ ایران
    مکان نشرایران - تهران
    سال نشرمجلد1: 1345ش,
    زبانفارسی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    الأغراض الطبية و المباحث العلائية، تألیف سید اسماعیل بن حسن بن محمد بن احمد حسینی جرجانی، طبیب نامدار سده پنجم و ششم هجری است. جرجانی این کتاب را در علم طب پس از دو کتاب دیگر خود، یعنی «ذخیره خوارزمشاهی (تصحیح سعیدی سیرجانی)» و «خفی علایی» و به درخواست محمد بخاری، وزیر اتسز خوارزمشاه که در علوم اسلامی و حکمت تبحر داشت، به زبان فارسی تألیف کرد. نویسنده با نگارش این آثار، طب سنتی یا کهن را احیا کرد. پرویز ناتل خانلری بر این کتاب مقدمه مختصری نوشته است.

    ساختار

    این اثر، مشتمل بر مقدمه‌ای کوتاه و پنج کتاب بدین ترتیب است: کتاب اول، در تعریف طب و موضوع آن و اجزای علمی و عملی آن، در پانزده گفتار و هر گفتار در ابوابی تنظیم شده است. کتاب دوم، در حفظ صحت و تندرستی، در یک گفتار و شانزده باب نگارش شده است. کتاب سوم، در معالجات، مشتمل بر بیست‌وشش گفتار است و هر گفتار، حاوی اجزا و ابواب متعددی است. کتاب چهارم، در یادکرد ادویه و داروهای مفرده و منافع و ضررها و خواص هریک در سه جزء به‌ترتیب حروف ابجد تدوین شده است. کتاب پنجم، در رابطه با قرابادین (نوشیدنی‌ها، لعوق‌ها، قرص‎ها و...)، در بیست‌وسه باب نوشته شده است.

    گزارش محتوا

    «ذخیره خوارزمشاهی»، مهم‎ترین اثر جرجانی است. این کتاب، نخستین دائرة‎المعارف پزشکی به زبان فارسی است که در آن یافته‌های پزشکی عصر مؤلف، به‌تفصیل آمده‌اند. جرجانی پس از تألیف این کتاب، دو خلاصه نیز از آن به نام‎های «خفی علایی» و «الأغراض الطبية» به فارسی تدوین کرد. کتاب اخیر دانشنامه پزشکی متوسطی به حساب می‌آید که اهم مطالب پزشکی زمان مؤلف را در بر دارد. جرجانی در مقدمه آورده است: «بباید دانست هرکه به مجلس پادشاهی وسیلتی خواهد جست یا خدمتی و تحفه خواهد برد، هیچ وسیلت و خدمت و هیچ تحفه، چون تحفه علمی نیست؛ خاصه که پادشاه چون خداوند و... اتسز بن خوارزمشاه... باشد... اما هرکس که خدمتی علمی بر مجلس پادشاهی عرضه کند، صواب آن باشد که آن خدمت از سرمایه خویش سازد و از توبره خویش برآرد و سرمایه خادم، علم طب است و پیش از این مختصری [با نام] خفی ساخته بودست و اکنون به حکم فرمان و دستوری... مجدالدین ابومحمد صاحب بن محمد بخاری... و به‌حسب آرزو و درخواست امام مجدالدین این خدمت ساخته آمد»[۱].

    ازآنجاکه تاریخ تألیف کتاب بنا بر اشاره جرجانی، مقارن با حکمرانی اتسز بوده است، می‌توان زمان نگارش آن را بین سال‎های 531-521ق، یعنی اواخر عمر مؤلف در نظر گرفت[۲].

    مطالب مطرح‌شده در این اثر به‌اختصار بدین شرح است:

    کتاب اول، در پانزده گفتار به تعریف علم طب، موضوع و منافع آن، شرح ارکان چهارگانه (زمین، آب، هوا و آتش)، انواع مزاج‎ها، اخلاط (خون، بلغم، صفرا و سودا)، گوارش، تفاوت میان اندام‎های بسیط و مرکب، تعریف تندرستی و بیماری، انواع و زمان بحران (تغییر حال بیمار از بد به خوب و بالعکس) اختصاص دارد.

    کتاب دوم، به مباحثی نظیر پیشگیری از بیماری و نگاه داشتن تندرستی با توجه به نقش آب و هوا، فصل‎ها، مسکن، خانه و شهر، نوشیدنی‌ها، غذاها، خواب و بیداری، فعالیت‎های بدنی و ورزش، استفراغ، خون‌گیری و حجامت، حفظ سلامتی سالمندان و مسافران اختصاص دارد.

    در کتاب سوم که مفصل‌ترین و مهم‎ترین بخش کتاب نیز هست، چگونگی درمان بیماری‌های مختلف مطابق با روش مرسوم در آن زمان، یعنی از سر تا پا شرح داده شده است که برخی موضوعات آن به قرار زیرند:

    1. بررسی و روش درمان بیماری‌های مغز و اعصاب و روان، مانند سردردها، آماس پرده مغز، مالیخولیا و...
    2. بیماری‌های مختلف چشم، گوش، بینی و حس بویایی، لب و زبان.
    3. بیمار‎ی‌های دهان و دندان، مانند بوی بد دهان، لق شدن و تغییر رنگ دندان‌ها، دندان درد.
    4. بیماری‌های حنجره، حلق، دستگاه تنفس، مانند: خناق، تنگی نفس، ذات الریه.

    کتاب چهارم و پنجم به انواع داروها و طرز تهیه آن‌ها اختصاص دارد. در کتاب چهارم، داروهای ساده (مفرده) در سه جزء: داروهای غذایی، حیوانی و مطلق نباتی و معدنی بررسی شده‌اند.

    در کتاب پنجم، طرز ساخت داروهای ترکیبی یا مرکب (قرابادین)، از جمله سکنگبین‌ها، شراب (عصاره) میوه‌ها، داروهای لیسیدنی (لعوق)، قرص‎ها، پودرهای دارویی (سفوف)، داروهای برطرف‎کننده مشکلات گوارشی، معجون‌ها، ملین‌ها (ایارجات) و... مطرح شده است.[۳].

    بدین‎ترتیب جرجانی تقریباً به تمام موضوعات پزشکی زمان خود اشاره کرده است و ضمن تعریف هریک، ویژگی‌های اندام‎ها، نشانه‌های مختلف بیماری، روش تشخیص، درمان و در مواردی پیشگیری و نیز طرز تهیه و مصرف دارو برای هر بیماری را توضیح داده است.[۴].

    این‎ کتاب که مؤلف بزرگوار، آن را‎ درواپسین‎ سال‎های‎ زندگی‎ به‌عنوان چکیده و ملخصی‎ کامل‎ از ذخیره استخراج کرده، کتابی نوین است. جرجانی برخی از باب‌ها و مطلب‌ها را از نو در هم‎ آمیخته‎ و آن‎ را خلاصه و تکمیل کرده؛ گاهی سخن‌هایی دیگر آورده‎ و برخی‎ از‎ مشکلات‎ آن‎ را‎ حل کرده؛ یعنی طرحی نو درانداخته است. همو در مقدمه «الأغراض»، به خود بالیده که آنچه بیان کرده، در هیچ کتاب هم‎حجم دیگری به این شیوه و شیوایی موجود نیست‎: «به حجم کوچک است و به معنی بزرگ و به صورت مختصر است و به کثرت فواید و شرح مشکلات مبسوط. هیچ نکته و فایده علمی از این کتاب بیرون نیست و هیچ فروگذاشته نیست، بلکه اندر مضایق‎ و مواضع‎ بحث، تصرف‌ها کرده آمده است و به تحقیق رسانیده و کشف تمام کرده و دعوی خادم آن است که امروز در علم طب، مختصری بدین کمال موجود نیست و درستی این دعوی به مطالعه معلوم گردد‎ و به مقایسه‎ ظاهر شود»[۵].

    ویژگی‌ای که به اهمیت و اعتبار این اثر و آثار دیگر جرجانی می‌افزاید، استفاده او از آثار دانشمندان پیش از خود است. او بارها از دانشمندان و پزشکان یونانی، رومی، ایرانی و عرب در کتاب‌هایش نام برده و به سبب ذکر مراجع فراوان، آثار پزشکی او جزو نوشته‌های معتبر و مستدل در جهان است. او به نظریات، شیوه‌های درمان یا داروهای پیشنهادی دانشمندانی، مانند: بقراط، ارسطو، جالینوس، محمد بن زکریای رازی، علی بن عیسی کحال و ابوعلی سینا در مباحث مختلف اشاره کرده و همواره از استادانش به بزرگی و احترام یاد کرده است.[۶].

    الأغراض، از نظر واژه‌شناسی و برای بررسی سیر دگرگونی واژگان علمی و فنی در زبان فارسی نیز اهمیت دارد. بسیاری از اصطلاحات فارسی رایج در علم پزشکی در آن آورده شده‌اند که در صورت نبود این اثر، ممکن بود این اصطلاحات از میان بروند. بررسی این اصطلاحات می‌تواند به معادل‎سازی برای بسیاری از کلمات بیگانه کمک کند؛ چنان‌که امروزه با توجه به پیشرفت چشمگیر در علوم و گسترش وسائل ارتباط جمعی، با هجوم واژگان بیگانه به زبان فارسی، به‌ویژه در علم پزشکی مواجه‌ایم. جرجانی با به‌کارگیری معادل‎های مناسب، تحقیق این مطلب را نشان داده است.[۷].

    وضعیت کتاب

    این نسخه از کتاب چاپ عکسی از روی نسخه‌ای خطی است که توسط بنیاد فرهنگ ایران در سال 1345 منتشر شده است. عنوان مباحث گفتار و ابواب به خط قرمز از متن متمایز گردیده است. در مقدمه، از این نسخه به‌عنوان مجلد اول یاد شده و وعده داده شده که به‌زودی مجلد دوم که حاصل مقابله این نسخه با نسخه‌های معتبر و قدیم‎تر و فهرست اصطلاحات و لغات و اعلام و غیره خواهد بود، منتشر می‌شود. در این نسخه فهرست تفصیلی مطالب در ابتدای مباحث ذکر شده است.

    پانویس

    منابع مقاله

    1. مقدمه و متن کتاب.
    2. تاج‎بخش، حسن، «سید اسماعیل جرجانی بنیان‌گذار پزشکی پارسی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، آینه میراث، دوره جدید، پاییز و زمستان 1389، ‎شماره 47، صفحه 61 تا 86.
    3. شهرامی، افشین، «نقد و بررسی: الأغراض الطبية و المباحث العلائية»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب ماه علوم و فنون، دوره دوم، شهریور 1388، شماره 117، صفحه ‎10 تا 15.

    وابسته‌ها