البرد الموشی في صناعة الإنشاء: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - 'سيد ' به 'سيد‌‎')
    جز (جایگزینی متن - '| پس از =↵| پیش از =↵}}↵↵↵'''' به '| پس از = | پیش از = }} '''')
     
    (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۳: خط ۳:
    | عنوان =البرد الموشی في صناعة الإنشاء
    | عنوان =البرد الموشی في صناعة الإنشاء
    | پدیدآوران =  
    | پدیدآوران =  
    [[موصلي، موسي بن حسن]] (نويسنده)
    [[موصلی، موسی بن حسن]] (نویسنده)
    [[سيد‌‎صبره، عفاف]] (محقق)
    [[سيد‌ ‎صبره، عفاف]] (محقق)
    |زبان  
    |زبان  
    | زبان =عربي
    | زبان =عربی
    | کد کنگره =‏‎‏PIR‎‏ ‎‏2839‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏9‎‏ب‎‏4*  
    | کد کنگره =‏‎‏PIR‎‏ ‎‏2839‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏9‎‏ب‎‏4*  
    | موضوع =
    | موضوع =
    خط ۱۹: خط ۱۹:
    | چاپ =1
    | چاپ =1
    | تعداد جلد =1
    | تعداد جلد =1
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =6886
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =10832
    | کتابخوان همراه نور =10832
    | کد پدیدآور =
    | کد پدیدآور =
    | پس از =
    | پس از =
    | پیش از =
    | پیش از =
    }}
    }}
    '''البرد الموشی في صناعة الإنشاء'''، اثر [[موصلی، موسی بن حسن|موسی بن حسن موصلی]] از ادیبان قرن هفتم است. کتاب توسط خانم [[سيد‌ صبره، عفاف|عفاف سید صبره]] مورد تحقیق قرار گرفته و منتشر شده است.


    '''البرد الموشی في صناعة الإنشاء'''، اثر موسی بن حسن موصلی از ادیبان قرن هفتم است. کتاب توسط خانم عفاف سید صبره مورد تحقیق قرار گرفته و منتشر شده است.
    مؤلف که خود رئیس دیوان انشاء در یمن بوده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/7 ر.ک: مقدمه ص7]</ref>، با آگاهی کامل برای هر مکاتبه‌ای روش و اسلوبی خاص معین کرده است. در واقع ایشان در این کتاب روش‌های مکاتبه (نامه‌نگاری) را به نمایش گذاشته است.
     
    مؤلف که خود رئیس دیوان انشاء در یمن بوده است<ref>ر.ک: مقدمه ص7</ref>، با آگاهی کامل برای هر مکاتبه‌ای روش و اسلوبی خاص معین کرده است. در واقع ایشان در این کتاب روش‌های مکاتبه (نامه‌نگاری) را به نمایش گذاشته است.


    ==ساختار==
    ==ساختار==
    خط ۳۵: خط ۳۵:
    کتاب با مقدمه محقق آغاز و در ابتدای آن به شیوه تحقیق کتاب اشاره شده است.
    کتاب با مقدمه محقق آغاز و در ابتدای آن به شیوه تحقیق کتاب اشاره شده است.


    از دیگر محتویات این بخش از کتاب می‌توان به بررسی ساختار سازمانی کارکنان دیوان انشا (دبیرخانه) در دوران مملوکی اشاره کرد. در این بخش از کتاب با کارکنان مختلف برحسب جایگاه در آن زمان، از جمله کاتبان نامه‌های محرمانه که به نام «الجناب الكريم» معروف و دارای بالاترین منصب دیوانی بودند<ref>ر.ک: همان، ص18</ref> آشنا می‌شویم.
    از دیگر محتویات این بخش از کتاب می‌توان به بررسی ساختار سازمانی کارکنان دیوان انشا (دبیرخانه) در دوران مملوکی اشاره کرد. در این بخش از کتاب با کارکنان مختلف برحسب جایگاه در آن زمان، از جمله کاتبان نامه‌های محرمانه که به نام «الجناب الكريم» معروف و دارای بالاترین منصب دیوانی بودند<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/18 ر.ک: همان، ص18]</ref> آشنا می‌شویم.


    یکی دیگر از بخش‌های مقدمه، آشنایی با صفات شخصی (عمومی، ظاهری و اخلاقی) و مواهب فکری اشخاصی است که در دبیرخانه (دیوان انشا) مشغول به کار می‌شدند. این صفات شامل اسلام، آزادی، ذکوریت و... خوش‌اندامی، تناسب ظاهری و... و یازده صفت اخلاقی است که بخشی از این صفات مستقیما با سلطان مرتبط است. از جمله مواهب فکری و صفات علمی می‌توان به آشنایی کامل با صرف، نحو، معانی و بدیع اشاره کرد. از خصوصیات دیگر کاتبان خط زیبا، آشنایی با لغات دیگر ممالک، به حافظه سپردن بخشی از قرآن، حدیث، خطبه‌های فصیح، اشعار، ضرب‌المثل‌ها و آشنایی با فرهنگ عمومی جامعه و نیز اخبار و وقایع ممالک دیگر است<ref>ر.ک: همان، ص27 تا 37</ref>.
    یکی دیگر از بخش‌های مقدمه، آشنایی با صفات شخصی (عمومی، ظاهری و اخلاقی) و مواهب فکری اشخاصی است که در دبیرخانه (دیوان انشا) مشغول به کار می‌شدند. این صفات شامل اسلام، آزادی، ذکوریت و... خوش‌اندامی، تناسب ظاهری و... و یازده صفت اخلاقی است که بخشی از این صفات مستقیما با سلطان مرتبط است. از جمله مواهب فکری و صفات علمی می‌توان به آشنایی کامل با صرف، نحو، معانی و بدیع اشاره کرد. از خصوصیات دیگر کاتبان خط زیبا، آشنایی با لغات دیگر ممالک، به حافظه سپردن بخشی از قرآن، حدیث، خطبه‌های فصیح، اشعار، ضرب‌المثل‌ها و آشنایی با فرهنگ عمومی جامعه و نیز اخبار و وقایع ممالک دیگر است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/27 ر.ک: همان، ص27 تا 37]</ref>.


    چنان‌که در ساختار گفته شد کتاب از ده بخش تشکیل شده است.
    چنان‌که در ساختار گفته شد کتاب از ده بخش تشکیل شده است.
    خط ۴۳: خط ۴۳:
    بخش اول کتاب، با عنوان مقدمه، مشتمل است بر مقررات و قوانین نوشتاری لازم الاجرایی که کاتبان باید به آن پایبند باشند.
    بخش اول کتاب، با عنوان مقدمه، مشتمل است بر مقررات و قوانین نوشتاری لازم الاجرایی که کاتبان باید به آن پایبند باشند.


    بخش دوم، مشتمل است بر درک و شناسایی مخاطب، بررسی مقامات و الفاظ متناسب با آن، اعم از ملوک، وزیر، قضات، اشراف و بزرگان و عامه مردم. ایشان در این بخش فرق بین «مقام»، «مقر»، «جناب» که اختصاص به ملوک دارد را مورد بررسی قرار داده <ref>ر.ک: متن کتاب، ص54 و 55</ref>، سپس به مراتب پایین‌تر اشاره کرده و الفاظ مورد استفاده آن را قید نموده است. لازم به ذکر است که در ابتدای این بخش از کتاب افتادگی دارد و محقق به آن اشاره کرده است<ref>ر.ک: همان، ص54</ref>.
    بخش دوم، مشتمل است بر درک و شناسایی مخاطب، بررسی مقامات و الفاظ متناسب با آن، اعم از ملوک، وزیر، قضات، اشراف و بزرگان و عامه مردم. ایشان در این بخش فرق بین «مقام»، «مقر»، «جناب» که اختصاص به ملوک دارد را مورد بررسی قرار داده<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/54 ر.ک: متن کتاب، ص54 و 55]</ref>، سپس به مراتب پایین‌تر اشاره کرده و الفاظ مورد استفاده آن را قید نموده است. لازم به ذکر است که در ابتدای این بخش از کتاب افتادگی دارد و محقق به آن اشاره کرده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/54 ر.ک: همان، ص54]</ref>.


    بخش سوم، درباره چگونگی آغاز مکاتبات است.  
    بخش سوم، درباره چگونگی آغاز مکاتبات است.  


    نویسنده می‌گوید: لازم است که شروع مکاتبات با نام خدا، سپس دعا برای مخاطب باشد و این امر (دعا) فقط شامل خلفا و پادشاهان می‌شود؛ البته گاهی درباره وزراء و بزرگان امراء نیز اجازه داده شده است<ref>ر.ک: همان، ص74</ref>.
    نویسنده می‌گوید: لازم است که شروع مکاتبات با نام خدا، سپس دعا برای مخاطب باشد و این امر (دعا) فقط شامل خلفا و پادشاهان می‌شود؛ البته گاهی درباره وزراء و بزرگان امراء نیز اجازه داده شده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/74 ر.ک: همان، ص74]</ref>.


    مؤلف در ادامه چنین بیان می‌کند که افتتاح مکاتبات با توجه به نوع مخاطبین متفاوت است. لذا با نوشتن چند نوع افتتاحیه که مخاطب آن پادشاه، وزیر و... است، اقسام افتتاح را به معرض نمایش گذاشته، سپس به وجوه اختلاف افتتاحیه‌ها اشاره کرده است<ref>ر.ک: همان، ص75</ref>.
    مؤلف در ادامه چنین بیان می‌کند که افتتاح مکاتبات با توجه به نوع مخاطبین متفاوت است. لذا با نوشتن چند نوع افتتاحیه که مخاطب آن پادشاه، وزیر و... است، اقسام افتتاح را به معرض نمایش گذاشته، سپس به وجوه اختلاف افتتاحیه‌ها اشاره کرده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/75 ر.ک: همان، ص75]</ref>.


    مؤلف در بخش چهارم کتاب به شمارش القابی که برای مخاطبین مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد، پرداخته و فرق بین القاب عالی و دانی در خطاب را گوشزد نموده است.
    مؤلف در بخش چهارم کتاب به شمارش القابی که برای مخاطبین مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد، پرداخته و فرق بین القاب عالی و دانی در خطاب را گوشزد نموده است.


    ایشان می‌گوید: القابی چون «الملوكية، العالي، السلطاني العادلي، الكاملي، العالمي، العاملي، الغياثي، الجوادي، الرحيمي، الرؤوفي، المشرفي، المعظمي، المؤيدي، المظفري، المنصوري، المقتدري، المالكي‏»، به پادشاهان اختصاص دارد<ref>ر.ک: همان، ص81</ref>.
    ایشان می‌گوید: القابی چون «الملوكية، العالي، السلطانیالعادلي، الكاملي، العالمي، العاملي، الغياثي، الجوادي، الرحيمي، الرؤوفي، المشرفي، المعظمي، المؤيدي، المظفري، المنصوري، المقتدري، المالكي‏»، به پادشاهان اختصاص دارد<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/81 ر.ک: همان، ص81]</ref>.


    و القابی چون «الفاضلي، الفقيهي، العالمي، العاملي، القطبي، المحققی، المحترزي، اللوذعي، الألمعي، المتقي، الظاهري، التقي، النقي، الزاهدي، الورعي، المتحري، العفيفي‏»، به فقیهان اختصاص دارد<ref>ر.ک: همان، ص82</ref>.
    و القابی چون «الفاضلي، الفقيهي، العالمي، العاملي، القطبي، المحققی، المحترزي، اللوذعي، الألمعي، المتقي، الظاهري، التقي، النقي، الزاهدي، الورعي، المتحري، العفيفي‏»، به فقیهان اختصاص دارد<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/82 ر.ک: همان، ص82]</ref>.


    بخش پنجم از کتاب به دعای بعد از افتتاح اختصاص دارد. مؤلف در این بخش می‌نویسد: این ادعیه، به حسب مقام و جایگاه اشخاص متفاوت است. برخی از ادعیه‌ای که در این بخش به آنها پرداخته شده عبارتند از: أطال الله بقاه، زاد الله في عمره، أيده الله، أدام الله نعمته و..<ref>ر.ک: همان، ص100 تا 102</ref>.
    بخش پنجم از کتاب به دعای بعد از افتتاح اختصاص دارد. مؤلف در این بخش می‌نویسد: این ادعیه، به حسب مقام و جایگاه اشخاص متفاوت است. برخی از ادعیه‌ای که در این بخش به آنها پرداخته شده عبارتند از: أطال الله بقاه، زاد الله في عمره، أيده الله، أدام الله نعمته و..<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/100 ر.ک: همان، ص100 تا 102]</ref>.


    بخش ششم کتاب درباره سلام و خوش‌وبش‌هایی بعد از سلام است که در آغاز مکاتبات وجود دارد.
    بخش ششم کتاب درباره سلام و خوش‌وبش‌هایی بعد از سلام است که در آغاز مکاتبات وجود دارد.


    این بخش از کتاب به دو فصل «سلام» و کیفیت آن و احوال‌پرسی‌ها و تعارفات بعد از سلام اختصاص یافته است<ref>ر.ک: همان، ص103</ref>.
    این بخش از کتاب به دو فصل «سلام» و کیفیت آن و احوال‌پرسی‌ها و تعارفات بعد از سلام اختصاص یافته است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/103 ر.ک: همان، ص103]</ref>.


    بخش هفتم کتاب به محتوای اصلی مکاتبات اختصاص دارد و شامل سه فصل می‌شود.
    بخش هفتم کتاب به محتوای اصلی مکاتبات اختصاص دارد و شامل سه فصل می‌شود.


    کیفیت درخواست حاجت، برانگیختن دیگری بر کاری و چگونگی ختم مکاتبات از اهم مباحث این بخش از کتاب می‌باشد<ref>ر.ک: همان، ص106</ref>.
    کیفیت درخواست حاجت، برانگیختن دیگری بر کاری و چگونگی ختم مکاتبات از اهم مباحث این بخش از کتاب می‌باشد<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/106 ر.ک: همان، ص106]</ref>.


    در بخش هشتم، به‌تفصیل انواع دعاهایی که در صدر نامه، متناسب با هر صنفی مکتوب می‌گردد، ذکر شده است<ref>ر.ک: همان، ص109-124</ref>.  
    در بخش هشتم، به‌تفصیل انواع دعاهایی که در صدر نامه، متناسب با هر صنفی مکتوب می‌گردد، ذکر شده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/109 ر.ک: همان، ص109-124]</ref>.  


    بخش نهم کتاب، به ذکر نمونه‌هایی از درخواست‌ها و جواب درخواست‌ها اختصاص یافته است<ref>ر.ک: همان، ص125</ref>.
    بخش نهم کتاب، به ذکر نمونه‌هایی از درخواست‌ها و جواب درخواست‌ها اختصاص یافته است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/125 ر.ک: همان، ص125]</ref>.


    در این بخش از کتاب بستگی به نوع درخواست و جواب آن بیش از 50 نمونه از مکاتبات آورده شده که برخی از آنها مکاتباتی از قبیل تبریک اعیادی چون عید فطر، تبریک فرارسیدن ماه رجب و شعبان، تبریک تولد فرزند اعم از پسر و دختر، عیادت مریض از طریق مکاتبه و... است<ref>ر.ک: همان، ص125-187</ref>.
    در این بخش از کتاب بستگی به نوع درخواست و جواب آن بیش از 50 نمونه از مکاتبات آورده شده که برخی از آنها مکاتباتی از قبیل تبریک اعیادی چون عید فطر، تبریک فرارسیدن ماه رجب و شعبان، تبریک تولد فرزند اعم از پسر و دختر، عیادت مریض از طریق مکاتبه و... است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/125 ر.ک: همان، ص125-187]</ref>.


    بخش پایانی کتاب به ابیاتی (اشعاری) اختصاص دارد که در فنون مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد<ref>ر.ک: همان، ص188</ref>.
    بخش پایانی کتاب به ابیاتی (اشعاری) اختصاص دارد که در فنون مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/188 ر.ک: همان، ص188]</ref>.


    لازم به ذکر است که نویسنده کتاب چون از اهل تسنن بوده است، لذا ماه محرم و روز عاشورا را از اعیاد برشمرده است و در این باب اشعاری را آورده است:
    لازم به ذکر است که نویسنده کتاب چون از اهل تسنن بوده است، لذا ماه محرم و روز عاشورا را از اعیاد برشمرده است و در این باب اشعاری را آورده است:


    تهن بيوم سعد يوم عاشورا لا زلت فيه قرير العين مسرورا؛
    تهن بيوم سعد يوم عاشورا لا زلت فيه قرير العين مسرورا؛
    لليوم نور على الأيام أجمعها و أنت ألبسه من نورك النورا<ref>ر.ک: همان، ص196</ref>.
     
    لليوم نور على الأيام أجمعها و أنت ألبسه من نورك النورا<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/196 ر.ک: همان، ص196]</ref>.


    محقق در پایان کتاب به تراجم مشاهیر نویسندگان «سر» و «انشاء» در مصر و شام در دو عصر ایوبی و مملوکی پرداخته است. وی در این بخش، ترجمه بیش 330 نفر از کاتبان را آورده است.
    محقق در پایان کتاب به تراجم مشاهیر نویسندگان «سر» و «انشاء» در مصر و شام در دو عصر ایوبی و مملوکی پرداخته است. وی در این بخش، ترجمه بیش 330 نفر از کاتبان را آورده است.
    خط ۸۵: خط ۸۶:


    ==وضعیت کتاب==
    ==وضعیت کتاب==
    محقق، از نسخ متعددی استفاده نموده و هرکدام از آن نسخ را با رمز در پاورقی‌ها مشخص نموده است. وی، نسخه موجود در الجامعة العربية را که تصویری از نسخه دارالکتب است، به‌عنوان نسخه اصلی و با رمز «س» نام‌گذاری نموده است و برای تحقیق و مقابله از نسخ دیگری نیز بهره برده و برای هرکدام از آنها رموزی چون «ب» و «ح» مشخص کرده است و اختلاف این نسخ با نسخه اصلی را در پاورقی مشخص نموده است<ref>ر.ک: مقدمه، ص12 و 13</ref>.
    محقق، از نسخ متعددی استفاده نموده و هرکدام از آن نسخ را با رمز در پاورقی‌ها مشخص نموده است. وی، نسخه موجود در الجامعة العربية را که تصویری از نسخه دارالکتب است، به‌عنوان نسخه اصلی و با رمز «س» نام‌گذاری نموده است و برای تحقیق و مقابله از نسخ دیگری نیز بهره برده و برای هرکدام از آنها رموزی چون «ب» و «ح» مشخص کرده است و اختلاف این نسخ با نسخه اصلی را در پاورقی مشخص نموده است.<ref>[https://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/6886/1/12 ر.ک: مقدمه، ص12 و 13]</ref>.


    بخشی از محتویات کتاب در پاورقی‌ها مستند شده است.
    بخشی از محتویات کتاب در پاورقی‌ها مستند شده است.
    خط ۹۱: خط ۹۲:
    از جمله منابع محقق در تحقیق کتاب، عبارتند از: [[وفيات الأعيان و أنباء أبناء الزمان|وفيات الأعيان]]، [[الأعلام]] [[زرکلی، خیرالدین|زرکلی]]، [[شذرات الذهب في أخبار من ذهب|شذرات الذهب]]، المنهل الصافي، [[النجوم الزاهرة في ملوك مصر و القاهرة|النجوم الزاهرة]]، [[الدرر الكامنة في أعيان المائة الثامنة|الدرر الكامنة]]، [[الضوء اللامع لأهل القرن التاسع|الضوء اللامع]] و...
    از جمله منابع محقق در تحقیق کتاب، عبارتند از: [[وفيات الأعيان و أنباء أبناء الزمان|وفيات الأعيان]]، [[الأعلام]] [[زرکلی، خیرالدین|زرکلی]]، [[شذرات الذهب في أخبار من ذهب|شذرات الذهب]]، المنهل الصافي، [[النجوم الزاهرة في ملوك مصر و القاهرة|النجوم الزاهرة]]، [[الدرر الكامنة في أعيان المائة الثامنة|الدرر الكامنة]]، [[الضوء اللامع لأهل القرن التاسع|الضوء اللامع]] و...


    ==پانویس ==
    ==پانویس==
    <references />
    <references/>


    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    خط ۹۸: خط ۹۹:


    ==وابسته‌ها==
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}


    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
       
       
    خط ۱۱۰: خط ۱۱۰:
       
       
    [[رده:زبانها و ادبیات ایرانی]]
    [[رده:زبانها و ادبیات ایرانی]]
    [[رده:جدید 25 مرداد الی 24 شهریور]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۱۶ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۰:۳۰

    البرد الموشی في صناعة الإنشاء
    البرد الموشی في صناعة الإنشاء
    پدیدآورانموصلی، موسی بن حسن (نویسنده) سيد‌ ‎صبره، عفاف (محقق)
    ناشردار الکتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون
    مکان نشرلبنان - بيروت
    چاپ1
    موضوعفن نگارش
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏‎‏PIR‎‏ ‎‏2839‎‏ ‎‏/‎‏م‎‏9‎‏ب‎‏4*
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    البرد الموشی في صناعة الإنشاء، اثر موسی بن حسن موصلی از ادیبان قرن هفتم است. کتاب توسط خانم عفاف سید صبره مورد تحقیق قرار گرفته و منتشر شده است.

    مؤلف که خود رئیس دیوان انشاء در یمن بوده است.[۱]، با آگاهی کامل برای هر مکاتبه‌ای روش و اسلوبی خاص معین کرده است. در واقع ایشان در این کتاب روش‌های مکاتبه (نامه‌نگاری) را به نمایش گذاشته است.

    ساختار

    کتاب از مقدمه محقق، متن اصلی در ده قسم و بخش الحاقی (که توسط محقق به کتاب اضافه شده است) و در چهار قسمت، به ترجمه مشاهیر کاتبان سر و انشا، در مصر و شام در دو عصر ایوبی و مملوکی پرداخته، تشکیل شده است.

    گزارش محتوا

    کتاب با مقدمه محقق آغاز و در ابتدای آن به شیوه تحقیق کتاب اشاره شده است.

    از دیگر محتویات این بخش از کتاب می‌توان به بررسی ساختار سازمانی کارکنان دیوان انشا (دبیرخانه) در دوران مملوکی اشاره کرد. در این بخش از کتاب با کارکنان مختلف برحسب جایگاه در آن زمان، از جمله کاتبان نامه‌های محرمانه که به نام «الجناب الكريم» معروف و دارای بالاترین منصب دیوانی بودند[۲] آشنا می‌شویم.

    یکی دیگر از بخش‌های مقدمه، آشنایی با صفات شخصی (عمومی، ظاهری و اخلاقی) و مواهب فکری اشخاصی است که در دبیرخانه (دیوان انشا) مشغول به کار می‌شدند. این صفات شامل اسلام، آزادی، ذکوریت و... خوش‌اندامی، تناسب ظاهری و... و یازده صفت اخلاقی است که بخشی از این صفات مستقیما با سلطان مرتبط است. از جمله مواهب فکری و صفات علمی می‌توان به آشنایی کامل با صرف، نحو، معانی و بدیع اشاره کرد. از خصوصیات دیگر کاتبان خط زیبا، آشنایی با لغات دیگر ممالک، به حافظه سپردن بخشی از قرآن، حدیث، خطبه‌های فصیح، اشعار، ضرب‌المثل‌ها و آشنایی با فرهنگ عمومی جامعه و نیز اخبار و وقایع ممالک دیگر است.[۳].

    چنان‌که در ساختار گفته شد کتاب از ده بخش تشکیل شده است.

    بخش اول کتاب، با عنوان مقدمه، مشتمل است بر مقررات و قوانین نوشتاری لازم الاجرایی که کاتبان باید به آن پایبند باشند.

    بخش دوم، مشتمل است بر درک و شناسایی مخاطب، بررسی مقامات و الفاظ متناسب با آن، اعم از ملوک، وزیر، قضات، اشراف و بزرگان و عامه مردم. ایشان در این بخش فرق بین «مقام»، «مقر»، «جناب» که اختصاص به ملوک دارد را مورد بررسی قرار داده[۴]، سپس به مراتب پایین‌تر اشاره کرده و الفاظ مورد استفاده آن را قید نموده است. لازم به ذکر است که در ابتدای این بخش از کتاب افتادگی دارد و محقق به آن اشاره کرده است.[۵].

    بخش سوم، درباره چگونگی آغاز مکاتبات است.

    نویسنده می‌گوید: لازم است که شروع مکاتبات با نام خدا، سپس دعا برای مخاطب باشد و این امر (دعا) فقط شامل خلفا و پادشاهان می‌شود؛ البته گاهی درباره وزراء و بزرگان امراء نیز اجازه داده شده است.[۶].

    مؤلف در ادامه چنین بیان می‌کند که افتتاح مکاتبات با توجه به نوع مخاطبین متفاوت است. لذا با نوشتن چند نوع افتتاحیه که مخاطب آن پادشاه، وزیر و... است، اقسام افتتاح را به معرض نمایش گذاشته، سپس به وجوه اختلاف افتتاحیه‌ها اشاره کرده است.[۷].

    مؤلف در بخش چهارم کتاب به شمارش القابی که برای مخاطبین مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد، پرداخته و فرق بین القاب عالی و دانی در خطاب را گوشزد نموده است.

    ایشان می‌گوید: القابی چون «الملوكية، العالي، السلطانیالعادلي، الكاملي، العالمي، العاملي، الغياثي، الجوادي، الرحيمي، الرؤوفي، المشرفي، المعظمي، المؤيدي، المظفري، المنصوري، المقتدري، المالكي‏»، به پادشاهان اختصاص دارد[۸].

    و القابی چون «الفاضلي، الفقيهي، العالمي، العاملي، القطبي، المحققی، المحترزي، اللوذعي، الألمعي، المتقي، الظاهري، التقي، النقي، الزاهدي، الورعي، المتحري، العفيفي‏»، به فقیهان اختصاص دارد[۹].

    بخش پنجم از کتاب به دعای بعد از افتتاح اختصاص دارد. مؤلف در این بخش می‌نویسد: این ادعیه، به حسب مقام و جایگاه اشخاص متفاوت است. برخی از ادعیه‌ای که در این بخش به آنها پرداخته شده عبارتند از: أطال الله بقاه، زاد الله في عمره، أيده الله، أدام الله نعمته و..[۱۰].

    بخش ششم کتاب درباره سلام و خوش‌وبش‌هایی بعد از سلام است که در آغاز مکاتبات وجود دارد.

    این بخش از کتاب به دو فصل «سلام» و کیفیت آن و احوال‌پرسی‌ها و تعارفات بعد از سلام اختصاص یافته است.[۱۱].

    بخش هفتم کتاب به محتوای اصلی مکاتبات اختصاص دارد و شامل سه فصل می‌شود.

    کیفیت درخواست حاجت، برانگیختن دیگری بر کاری و چگونگی ختم مکاتبات از اهم مباحث این بخش از کتاب می‌باشد[۱۲].

    در بخش هشتم، به‌تفصیل انواع دعاهایی که در صدر نامه، متناسب با هر صنفی مکتوب می‌گردد، ذکر شده است.[۱۳].

    بخش نهم کتاب، به ذکر نمونه‌هایی از درخواست‌ها و جواب درخواست‌ها اختصاص یافته است.[۱۴].

    در این بخش از کتاب بستگی به نوع درخواست و جواب آن بیش از 50 نمونه از مکاتبات آورده شده که برخی از آنها مکاتباتی از قبیل تبریک اعیادی چون عید فطر، تبریک فرارسیدن ماه رجب و شعبان، تبریک تولد فرزند اعم از پسر و دختر، عیادت مریض از طریق مکاتبه و... است.[۱۵].

    بخش پایانی کتاب به ابیاتی (اشعاری) اختصاص دارد که در فنون مکاتبات مورد استفاده قرار می‌گیرد[۱۶].

    لازم به ذکر است که نویسنده کتاب چون از اهل تسنن بوده است، لذا ماه محرم و روز عاشورا را از اعیاد برشمرده است و در این باب اشعاری را آورده است:

    تهن بيوم سعد يوم عاشورا لا زلت فيه قرير العين مسرورا؛

    لليوم نور على الأيام أجمعها و أنت ألبسه من نورك النورا[۱۷].

    محقق در پایان کتاب به تراجم مشاهیر نویسندگان «سر» و «انشاء» در مصر و شام در دو عصر ایوبی و مملوکی پرداخته است. وی در این بخش، ترجمه بیش 330 نفر از کاتبان را آورده است.

    ایشان در ترجمه کاتبان مواردی از قبیل تاریخ و مکان تولد و وفات، کنیه و لقب، ویژگی بارز و منحصربه‌فرد، هم‌زمانی با کدام پادشاه، آثار برجای‌مانده، مذهب و نقل قول‌هایی درباره آنها را ذکر کرده است.

    وضعیت کتاب

    محقق، از نسخ متعددی استفاده نموده و هرکدام از آن نسخ را با رمز در پاورقی‌ها مشخص نموده است. وی، نسخه موجود در الجامعة العربية را که تصویری از نسخه دارالکتب است، به‌عنوان نسخه اصلی و با رمز «س» نام‌گذاری نموده است و برای تحقیق و مقابله از نسخ دیگری نیز بهره برده و برای هرکدام از آنها رموزی چون «ب» و «ح» مشخص کرده است و اختلاف این نسخ با نسخه اصلی را در پاورقی مشخص نموده است.[۱۸].

    بخشی از محتویات کتاب در پاورقی‌ها مستند شده است.

    از جمله منابع محقق در تحقیق کتاب، عبارتند از: وفيات الأعيان، الأعلام زرکلی، شذرات الذهب، المنهل الصافي، النجوم الزاهرة، الدرر الكامنة، الضوء اللامع و...

    پانویس

    منابع مقاله

    مقدمه و متن کتاب.

    وابسته‌ها