دیوان کامل حضرت شاه نعمت‌الله ولی: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - 'ه‎ش' به 'ه‌ش')
    برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
    جز (جایگزینی متن - 'ه‎ص' به 'ه‌ص')
    خط ۶۰: خط ۶۰:
    از دیگر ویژگی‎های دیوان شاه نعمت‎الله ولی، می‌توان به الفت و تسلط کم‎نظیر وی با قرآن و معارف دینی اشاره نمود. در دیوان اشعار وی، مضامین و آموزه‌های‎ قرآنی‎ به‎وفور یافت می‌شود و به‎خاطر آشنایی زیاد و احاطه فراوان او بر آیات قرآن، به شیوه‌های مختلف ادبی (اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه و...) از آیات قرآن بهره‎برداری شده است‎<ref>ر.ک: ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، ص151</ref>.
    از دیگر ویژگی‎های دیوان شاه نعمت‎الله ولی، می‌توان به الفت و تسلط کم‎نظیر وی با قرآن و معارف دینی اشاره نمود. در دیوان اشعار وی، مضامین و آموزه‌های‎ قرآنی‎ به‎وفور یافت می‌شود و به‎خاطر آشنایی زیاد و احاطه فراوان او بر آیات قرآن، به شیوه‌های مختلف ادبی (اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه و...) از آیات قرآن بهره‎برداری شده است‎<ref>ر.ک: ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، ص151</ref>.


    تأثیر قرآن در جای‎جای دیوان شاه نعمت‎الله‎ دیده می‌شود و آیات قرآن‎ در‎ شعر او بسامد بالایی دارد. زبان شعری او زبانی است پرمایه، خوش‎آهنگ و سرشار از تصویرهای خیال‌انگیز، مثل تشبیه، استعاره، مجاز و.... شاعر با تکیه بر همین قدرت تصویرسازی شاعرانه است‎ که‎ توانسته مضامین قرآنی را با مهارت خاص در شعر خود بیاورد. او به شیوه‌های متفاوتی از قرآن تأثیر پذیرفته است. گاه یک آیه را به‎صورت کامل در شعر آورده‎ است‎؛ گاهی بخشی‎ از آیه یا کلماتی از آیه را آورده است؛ گاهی مفهوم آیه را در شعر خود ذکر‎ می‌کند و گاهی سخن او به آیه یا قصه‌ای از قرآن‎ تلمیح‎ دارد‎. تأثیر آیات قرآن در شعر شاه نعمت‎الله هم در حوزه معنایی و هم در حوزه بلاغی و آراستن ‎‎کلام‎ ادبی شاعر دیده می‌شود<ref>ر.ک: همان</ref>.
    تأثیر قرآن در جای‎جای دیوان شاه نعمت‎الله‎ دیده می‌شود و آیات قرآن‎ در‎ شعر او بسامد بالایی دارد. زبان شعری او زبانی است پرمایه، خوش‎آهنگ و سرشار از تصویرهای خیال‌انگیز، مثل تشبیه، استعاره، مجاز و.... شاعر با تکیه بر همین قدرت تصویرسازی شاعرانه است‎ که‎ توانسته مضامین قرآنی را با مهارت خاص در شعر خود بیاورد. او به شیوه‌های متفاوتی از قرآن تأثیر پذیرفته است. گاه یک آیه را به‌صورت کامل در شعر آورده‎ است‎؛ گاهی بخشی‎ از آیه یا کلماتی از آیه را آورده است؛ گاهی مفهوم آیه را در شعر خود ذکر‎ می‌کند و گاهی سخن او به آیه یا قصه‌ای از قرآن‎ تلمیح‎ دارد‎. تأثیر آیات قرآن در شعر شاه نعمت‎الله هم در حوزه معنایی و هم در حوزه بلاغی و آراستن ‎‎کلام‎ ادبی شاعر دیده می‌شود<ref>ر.ک: همان</ref>.


    ==وضعیت کتاب==
    ==وضعیت کتاب==

    نسخهٔ ‏۶ سپتامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۷:۲۲

    ‏دیوان کامل حضرت شاه نعمت‎الله ولی
    دیوان کامل حضرت شاه نعمت‌الله ولی
    پدیدآوراننعمت الله ولي، نعمت الله بن عبدالله (نویسنده)

    خياط زاده، عباس (مصحح)

    حماصيان، محمد (مقدمه نويس)
    عنوان‌های دیگرديوان
    ناشرخدمات فرهنگي کرمان
    مکان نشرايران - کرمان
    سال نشرمجلد1: 1380ش ,
    موضوعشعر عرفاني - قرن 9ق. شعر فارسی - قرن 9ق.
    زبانفارسی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏‏PIR‎‏ ‎‏8833‎‏ ‎‏/‎‏د‎‏9*
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    دیوان کامل حضرت شاه نعمت‎الله ولی، اثر سید نورالدین نعمت‎الله بن عبدالله بن محمد، معروف به شاه نعمت‎الله ولی، مهم‎ترین اثر منظوم وی، شامل قصاید، غزلیات، قطعات، مثنوی‎ها و رباعیات است که بالغ بر ده هزار بیت می‎باشد.

    ساختار

    کتاب با مقدمه محمد حماصیان آغاز و اشعار در قالب غزلیات، ترجیع‎بندها، قصاید و ملحقات، سؤال و جواب، مثنوی‎ها، رساله منظومه ایمانیه، رساله فقریه، گنج‎العارفین، غزل‎های ناتمام، رباعی‎ها، دوبیتی‎ها و مفردات، تنظیم شده است.

    بعضی از اشعار و ابیات این دیوان، منسوب به شاه نعمت‎الله بوده و همه آنها از نوع اشعار عرفانی و حاوی اشارات و توضیحات درباره عقاید و افکار متصوفه می‎باشد[۱].

    گزارش محتوا

    در مقدمه، به بیان چگونگی رشد تصوف و توسعه و گسترش و علمی شدن آن در قرن هشتم و نهم هجری و ویژگی اشعار شعرای این قرن، پرداخته شده است.[۲].

    شاه نعمت‎الله ولی در شعر پایه‌ای متوسط دارد و اشعار یکدست و خلاق و شورانگیز و خالی از مسامحات لفظی و معنوی و بدون تکلف و تکرار در دیوان پربرگ او، چندان فراوان نیست. مهم‎ترین بخش شعرهای او را غزل‎هایش تشکیل می‌دهد. غزل‎های او اغلب کوتاه و با الفاظ مکرر و صرفا در باب وحدت وجود و مشحون از اصطلاحات دینی و عرفانی و فلسفی است. در این اشعار، شاه نعمت‎الله به‎نحو بارزی متأثر از آرا و عقاید عرفانی محی‌الدین بن عربی (متوفی 638-560ق) است.[۳].

    وی در اشعارش همچنین بیشترین تأثیرها را از مولوی پذیرفته و شیوه غزل‎سرایی‌اش شباهتی آشکار با غزل‎های محمدشیرین مغربی (متوفی 809ق) دارد و در آنها، رد پای سنایی و عطار و عراقی که از ارکان شعر صوفیانه فارسی بشمار می‎آیند، مشهود است.[۴].

    از میان شاعران کرمان، وی هم به غزل‎های خواجو توجه داشته و هم به غزل‎های عماد فقیه و به استقبال اشعار هر دوی آنها رفته است. شاه نعمت‎الله با خواجه شمس‎الدین حافظ شیرازی نیز مراودات شعری داشته و حافظ در جواب یکی از غزل‎های معروف شاه، غزل رندانه‌ای سروده و در خلال آن، طعنه‌های ظریف در کار این پیرِ خانقاهی کرده است.[۵].

    به اعتقاد برخی، چشمگیرترین ویژگی این دیوان، «تنوع مضمونی» آن بوده و گویی که شاعر، از فرش تا عرش را در نظر داشته و از تمامی آن، سخن گفته است. از مهم‎ترین و رایج‎ترین مضامین موجود در دیوان حاضر، می‌توان به امور زیر، اشاره نمود:

    1. منقبت:
      شاه نعمت‎الله ولی، به دلیل گرایش‎های عرفانی و شیعی و ارادت خاصی که به خاندان نبوت و ولایت داشته، حجم قابل ملاحظه‌ای از اشعارش را به مضمون منقبت اختصاص داده و از این طریق، توانسته است نقش مهمی در رواج تصوف شیعی در قرن نهم و حتی پس از آن، ایفا کرده و مریدان بی‌شماری پیدا کند که بعدها، این گروه به سلسله «نعمت‎اللهیه» شهرت یافتند. نکته‌ای که در اشعار منقبتی شاه نعمت‎الله ولی، چشمگیر بوده و سبب تمایز آنها از دیگر متشابهاتشان می‌گردد، روانی کلام و صداقتی است که در بیان احساسات و عواطف شاعر، مشاهده می‌شود و این ویژگی ما را به خلوص انگیزه شاعر در سرودن این مناقب، راهبری می‌کند. نعمت‎الله عمده مناقب خود را در بیان فضایل پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) سروده است و برای این مضمون، از قالب قصیده استفاده کرده است. اما ساختار قصاید او، تا حدودی با سایر قصاید فارسی متفاوت است؛ بدین معنی که قصاید او، عمدتاً عاری از تشبیب و تغزلند و تعداد ابیات آنها، چندان زیاد نبوده و در انتهای آنها، تخلص شعری شاعر که «نعمت‎الله» یا «سید» است، مشاهده می‌شود[۶].
    2. عرفان:
      شاه نعمت‎الله از جمله شعرای قرن نهم است که حجم زیادی از اشعار خود را به شرح مسائل عرفانی، اختصاص داده است. وی در عالم عرفان، از سرسپردگان و مروجان مکتب ابن ‎عربی است و هنگامی که به اشعار او می‌نگریم، درمی‎یابیم که اندیشه‌های حسین‎ بن منصور و ابن ‎عربی در اشعار او موج می‎زند. وی به‎خصوص به اصل «وحدت وجود» سخت معتقد است و عمده اشعار عرفانی‌اش، شرح مبادی وحدت وجود است. نکته ممتازی که در اشعار عرفانی وی مشاهده می‌شود، این است که سروده‌های عرفانی او بسیار منطقی‌تر، معتدل‎تر و تجربی‌تر و همه‎فهم‎تر از سایر شعراست و به مقدار زیادی با زندگی روزمره مطابقت و نزدیکی پیدا می‌کند و این امر، ناشی از آن است که وی در طول عمرش، با طبقات مختلف مردم معاشرت و گفتگو داشته و تصوف را خاص یک طبقه یا دسته معین از مردم نمی‌دانسته است. وی در اشعار عرفانی خود، علاوه بر وحدت وجود، از «عشق عرفانی و حقیقی» که معشوق آن، ذات مقدس خداوند است، فراوان سخن گفته است و از اصطلاحات و رموز عرفانی که در واقع، بازمانده سنن ادبی ادوار گذشته است، همچون دیر مغان، رند، مست، تجلی، مغ‎بچه، میخانه، درد، خرابات، ترسابچه و... به همان معنی عرفانی‌ا‎شان، مکرر استفاده کرده است. اشعار عرفانی او، بیشتر در قالب غزل است و در مواردی از قصیده، رباعی، ترجیع و مثنوی نیز برای سرودن اشعار عرفانی، بهره می‎جوید[۷].
    3. عشق مجازی:
      یکی از موضوعاتی که از ابتدای شکل‎گیری شعر فارسی پیوسته در آن حضور داشته، «عشق مجازی» است که این موضوع بالطبع در شعر شاه نعمت‎الله نیز مشاهده می‌شود. عشق مجازی در دیوان وی، از جنس عشق‌های زمینی قرون سوم تا ششم که با رفاه و تمتعات جسمانی توأم بوده، نیست و در واقع، دنباله عشق متعالی‌ای می‎باشد که بنیان آن را سنایی گذاشت و با حافظ و سعدی، به اوج رسید. عشق مطرح در شعر نعمت‎الله، برخلاف عشق‌های سده‌های پیشین، توأم با کامیابی، شادی و رفاه بوده و پر از رنج و ناملایمات و غم‎هاست و شاعر به‌جای آنکه به توصیف ظاهر و صورت معشوق به شکل عینی بپردازد، در توصیف او تخیلات، اوهام و ذهن خود را دخیل کرده و توصیفاتش را از برون‎گرایی سوق می‌دهد و سعی می‌کند که معشوق خود را درعین‎حالی که زمینی است، با توصیفات معنوی و روحانی وصف کند و از اینجاست که معشوق او از جایگاه شایسته‎تری نسبت به سده‌های قبل برخوردار شده و تا حدودی دست نیافتنی است. وی اکثر اشعار عاشقانه خود را در قالب غزل سروده و گاهی نیز از قالب رباعی استفاده کرده است.[۸].
    4. خدا:
      از دیگر مضامین رایج در شعر نعمت‎الله، توصیف ذات باری تعالی است که این مقوله، به چند صورت در شعر او، حضور پیدا کرده است. گاه نعمت‎الله در اشعار خود، به توصیف خداوند پرداخته و از علم و حکمت خداوند و مسائل مربوط به آفرینش سخن گفته است و گاه با خداوند در قالب اشعار لطیفی مناجات می‌کند. اما وی بیش از همه، از خداوند در ارتباط با وحدت وجود سخن گفته است و حتی در بیشتر اشعار مناجاتی و توصیفی نیز اشاره‌ای به این مطلب داشته است. وی در تمام قالب‌ها، اعم از قصیده، غزل، ترجیع، مثنوی و رباعی، از مقوله وحدت وجود سخن به میان آورده است.[۹].
    5. انسان:
      شاه نعمت‎الله حجم نسبتا قابل ملاحظه‌ای از اشعارش را به توصیف «انسان»، به‎خصوص، انسان کامل و عارف، اختصاص داده است. او در اشعار، انسان را خلیفه خدا و جامع صفات الهی معرفی کرده و با توجه به اینکه وی از معتقدان سرسخت وحدت وجود است، انسان را ظهور و تجلی اسم اعظم خداوند می‌داند. وی گاه در اشعارش، به پیچیدگی و کیفت خلقت انسان اشاره دارد و گاه از مقام معنوی و برتر او، سخن می‌راند و از میان اجزای وجودی انسان، نظر خاصی به «دل» که به قول او خزانه اسرار ربوبی است، دارد[۱۰].

    از دیگر ویژگی‎های دیوان شاه نعمت‎الله ولی، می‌توان به الفت و تسلط کم‎نظیر وی با قرآن و معارف دینی اشاره نمود. در دیوان اشعار وی، مضامین و آموزه‌های‎ قرآنی‎ به‎وفور یافت می‌شود و به‎خاطر آشنایی زیاد و احاطه فراوان او بر آیات قرآن، به شیوه‌های مختلف ادبی (اقتباس، تضمین، تلمیح، تشبیه و...) از آیات قرآن بهره‎برداری شده است‎[۱۱].

    تأثیر قرآن در جای‎جای دیوان شاه نعمت‎الله‎ دیده می‌شود و آیات قرآن‎ در‎ شعر او بسامد بالایی دارد. زبان شعری او زبانی است پرمایه، خوش‎آهنگ و سرشار از تصویرهای خیال‌انگیز، مثل تشبیه، استعاره، مجاز و.... شاعر با تکیه بر همین قدرت تصویرسازی شاعرانه است‎ که‎ توانسته مضامین قرآنی را با مهارت خاص در شعر خود بیاورد. او به شیوه‌های متفاوتی از قرآن تأثیر پذیرفته است. گاه یک آیه را به‌صورت کامل در شعر آورده‎ است‎؛ گاهی بخشی‎ از آیه یا کلماتی از آیه را آورده است؛ گاهی مفهوم آیه را در شعر خود ذکر‎ می‌کند و گاهی سخن او به آیه یا قصه‌ای از قرآن‎ تلمیح‎ دارد‎. تأثیر آیات قرآن در شعر شاه نعمت‎الله هم در حوزه معنایی و هم در حوزه بلاغی و آراستن ‎‎کلام‎ ادبی شاعر دیده می‌شود[۱۲].

    وضعیت کتاب

    فهرست مطالب، در ابتدای کتاب آمده و کتاب فاقد پاورقی است.

    پانویس

    1. ر.ک: مقدمه، صفحه ده - ‎یازده
    2. ر.ک: همان، صفحه هفت - ‎یازده
    3. ر.ک: شاه نورالدین نعمت‎الله ولی
    4. ر.ک: همان
    5. ر.ک: همان
    6. ر.ک: زرین واردی، ص507-‎509
    7. ر.ک: همان، ص511-‎512
    8. ر.ک: همان، ص513-‎514
    9. ر.ک: همان، ص114-‎115
    10. ر.ک: همان، ص517
    11. ر.ک: ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، ص151
    12. ر.ک: همان

    منابع مقاله

    1. مقدمه و متن کتاب.
    2. ذوالفقاری، محسن؛ امیدعلی، حجت‎الله، «تحلیل کارکردهای آیات قرآن در اشعار شاه نعمت‎الله ولی»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله: پژوهش‎های ادبی - ‎قرآنی، بهار 1396، سال پنجم، ‎شماره 1، علمی - ‎پژوهشی/ISC ‏ (21 صفحه، ‎از 151 تا 171).
    3. «شاه نورالدین نعمت‎الله ولی»، برگرفته از سایت مهدیه کرمان، سه‌شنبه 22 اسفند 1396
    4. زرین واردی، مقاله «مضامین رایج در شعر شاه نعمت‎الله ولی»، کتاب «سراپرده عشق: مجموعه مقالات درباره شاه نعمت‎الله ولی»، به کوشش دکتر محمدرضا صرفی و دکتر محمدصادق بصیری، انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان، چاپ اول، 1383.

    وابسته‌ها