رسائل الثعالبي، أو، نثر النظم و حل العقد: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - ' | کتابخانۀ دیجیتال نور =' به '| کتابخانۀ دیجیتال نور =')
    برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
    جز (جایگزینی متن - 'است<ref>' به 'است.<ref>')
    خط ۴۵: خط ۴۵:


    == گزارش محتوا ==
    == گزارش محتوا ==
    در مقدمه، زندگى‌نامه مختصرى از ثعالبى آمده و توضيح مختصرى پيرامون آثار وى داده شده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/1/1|مقدمه، ص 1]]</ref>
    در مقدمه، زندگى‌نامه مختصرى از ثعالبى آمده و توضيح مختصرى پيرامون آثار وى داده شده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/1/1|مقدمه، ص 1]]</ref>


    كتاب «نثر النظم و حل العقد» در صناعت انشاء تأليف گرديده است و داراى سى و نه باب است.
    كتاب «نثر النظم و حل العقد» در صناعت انشاء تأليف گرديده است و داراى سى و نه باب است.


    نويسنده، اين كتاب را به ابوالعباس خوارزم‌شاه تقديم نموده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/2|متن كتاب، ص 2]]</ref>
    نويسنده، اين كتاب را به ابوالعباس خوارزم‌شاه تقديم نموده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/2|متن كتاب، ص 2]]</ref>


    توضيحاتى از خود نويسنده به‌صورت حاشيه، در اطراف متن نوشته شده كه در آن‌ها، به تبيين بيشتر مطالب و تشريح آن‌ها پرداخته شده است.
    توضيحاتى از خود نويسنده به‌صورت حاشيه، در اطراف متن نوشته شده كه در آن‌ها، به تبيين بيشتر مطالب و تشريح آن‌ها پرداخته شده است.
    خط ۵۹: خط ۵۹:
    كتاب «الفوائد و القلائد» نيز در حاشيه همين كتاب بوده و مطالب آن در هشت باب و چندين فصل، تنظيم شده است. باب اول اين كتاب، پيرامون فضيلت علم و عقل مى‌باشد. نويسنده بر اين باور است كه علم، بهترين زينت و عقل، برترين بهره‌ها مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/12|حاشيه كتاب، ص 12]]</ref>
    كتاب «الفوائد و القلائد» نيز در حاشيه همين كتاب بوده و مطالب آن در هشت باب و چندين فصل، تنظيم شده است. باب اول اين كتاب، پيرامون فضيلت علم و عقل مى‌باشد. نويسنده بر اين باور است كه علم، بهترين زينت و عقل، برترين بهره‌ها مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/12|حاشيه كتاب، ص 12]]</ref>


    وى در فصل دوم، به بيان فضيلت زهد و عبادت پرداخته<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/17|همان، ص 17]]</ref>، پس از اشاره به آداب حفظ زبان و فصاحت در باب سوم<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/32|همان، ص 32]]</ref>، در باب چهارم به بيان شيوه‌ها و امور مربوط به ادب نفس و تربيت آن پرداخته<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/41|همان، ص 41]]</ref>و برخى از مكارم اخلاق را در باب پنجم، توضيح داده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/48|همان، ص 48]]</ref>
    وى در فصل دوم، به بيان فضيلت زهد و عبادت پرداخته<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/17|همان، ص 17]]</ref>، پس از اشاره به آداب حفظ زبان و فصاحت در باب سوم<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/32|همان، ص 32]]</ref>، در باب چهارم به بيان شيوه‌ها و امور مربوط به ادب نفس و تربيت آن پرداخته<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/41|همان، ص 41]]</ref>و برخى از مكارم اخلاق را در باب پنجم، توضيح داده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/48|همان، ص 48]]</ref>


    در باب ششم، از حسن سيرت و استعانت بر آن سخن گفته شده<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/59|همان، ص 59]]</ref>و در باب هفتم، از حسن سياست و اعتدال در آن، بحث به ميان آمده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/66|همان، ص 66]]</ref>و در آخرين باب، حسن بلاغت و استعانت بر آن، توضيح و تشريح شده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/91|همان، ص 91]]</ref>
    در باب ششم، از حسن سيرت و استعانت بر آن سخن گفته شده<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/59|همان، ص 59]]</ref>و در باب هفتم، از حسن سياست و اعتدال در آن، بحث به ميان آمده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/66|همان، ص 66]]</ref>و در آخرين باب، حسن بلاغت و استعانت بر آن، توضيح و تشريح شده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/91|همان، ص 91]]</ref>


    از ديگر مباحث مطرح‌شده در اين كتاب، عبارت است از: امثال، اقوال و كلمات قصار [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]]؛ انشاء و مباحث مربوط به نحوه نگارش آن؛ نحوه كتابت؛ وصف شعر و شعراء؛ محاسن نظم و نثر؛ وصف بلغاء؛ تقسيم كلام به نظم و نثر؛ اوصاف بلاغت و خصوصيات كلام بليغ و...
    از ديگر مباحث مطرح‌شده در اين كتاب، عبارت است از: امثال، اقوال و كلمات قصار [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]]؛ انشاء و مباحث مربوط به نحوه نگارش آن؛ نحوه كتابت؛ وصف شعر و شعراء؛ محاسن نظم و نثر؛ وصف بلغاء؛ تقسيم كلام به نظم و نثر؛ اوصاف بلاغت و خصوصيات كلام بليغ و...


    كتاب «الكناية و التعريض»، منتخبى است از كنايات ادباء و اشارات بلغاء. اين كتاب نيز با مقدمه‌اى از على الخاقانى در اشاره به موضوع ابواب آن آغاز و مطالب آن در هفت باب، نظم يافته است. بااينكه اين كتاب در ادامه كتاب قبلى آمده، اما شماره‌گذارى صفحات آن ادامه كتاب قبلى نبوده و صفحات از نو شماره‌گذارى گرديده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/2|متن كتاب، ص 2]]</ref>
    كتاب «الكناية و التعريض»، منتخبى است از كنايات ادباء و اشارات بلغاء. اين كتاب نيز با مقدمه‌اى از على الخاقانى در اشاره به موضوع ابواب آن آغاز و مطالب آن در هفت باب، نظم يافته است. بااينكه اين كتاب در ادامه كتاب قبلى آمده، اما شماره‌گذارى صفحات آن ادامه كتاب قبلى نبوده و صفحات از نو شماره‌گذارى گرديده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/2|متن كتاب، ص 2]]</ref>


    باب اول، در پنج فصل سامان يافته و در آن، كنايات مربوط به زنان، دختران و اهل حرم و مسائل، شوؤن و احوال ايشان آمده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/3|همان، ص 3]]</ref>
    باب اول، در پنج فصل سامان يافته و در آن، كنايات مربوط به زنان، دختران و اهل حرم و مسائل، شوؤن و احوال ايشان آمده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/3|همان، ص 3]]</ref>


    از جمله كناياتى كه اعراب در مورد زنان استفاده كرده و نويسنده به آن‌ها اشاره نموده است، عبارتند از: النعجة، الشاة، القلوص، السرحة، الحرث، الفراش، العتبة، القارورة، القوصرة، النعل، الغل، القيد، الظلة، الجارة. نويسنده در ادامه، به اشعارى كه در آن‌ها اين كنايات استفاده شده، اشاره نموده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/3|همان]]</ref>
    از جمله كناياتى كه اعراب در مورد زنان استفاده كرده و نويسنده به آن‌ها اشاره نموده است، عبارتند از: النعجة، الشاة، القلوص، السرحة، الحرث، الفراش، العتبة، القارورة، القوصرة، النعل، الغل، القيد، الظلة، الجارة. نويسنده در ادامه، به اشعارى كه در آن‌ها اين كنايات استفاده شده، اشاره نموده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/3|همان]]</ref>


    باب دوم نيز داراى پنج فصل بوده و پيرامون كناياتى است كه مربوط به پسران و كسانى كه علاقه‌مند به ايشان مى‌باشند، است. اين كنايات، مربوط به احتلام و ختان، پسر بودن، لواط و اهل آن، مدح و ذم خروج لحيه و روييدن موى صورت و... مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/19|همان، ص 19]]</ref>
    باب دوم نيز داراى پنج فصل بوده و پيرامون كناياتى است كه مربوط به پسران و كسانى كه علاقه‌مند به ايشان مى‌باشند، است. اين كنايات، مربوط به احتلام و ختان، پسر بودن، لواط و اهل آن، مدح و ذم خروج لحيه و روييدن موى صورت و... مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/19|همان، ص 19]]</ref>


    در باب سوم، در چهار فصل، مسائل مربوط به طعام، تهيه آن و مكان‌هاى صرف آن، خلاصه گرديده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/28|همان، ص 28]]</ref>
    در باب سوم، در چهار فصل، مسائل مربوط به طعام، تهيه آن و مكان‌هاى صرف آن، خلاصه گرديده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/28|همان، ص 28]]</ref>


    در باب چهارم، در قالب دوازده فصل، كنايات مربوط به زشتى‌ها و بلاها ذكر گرديده است. اين كنايات پيرامون موضوعات زير مى‌باشد: قبح و سواد؛ سنگينى و سردى؛ برص؛ بخل؛ كورى؛ معايب و اخلاق مذموم؛ ذم شعرا و شعر؛ سؤال و تكدى‌گرى؛ فقر و بدحالى؛ صناعات و شغل‌هاى پست و دنى و..<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/32|همان، ص 32]]</ref>
    در باب چهارم، در قالب دوازده فصل، كنايات مربوط به زشتى‌ها و بلاها ذكر گرديده است. اين كنايات پيرامون موضوعات زير مى‌باشد: قبح و سواد؛ سنگينى و سردى؛ برص؛ بخل؛ كورى؛ معايب و اخلاق مذموم؛ ذم شعرا و شعر؛ سؤال و تكدى‌گرى؛ فقر و بدحالى؛ صناعات و شغل‌هاى پست و دنى و..<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/32|همان، ص 32]]</ref>
    خط ۷۹: خط ۷۹:
    باب پنجم، داراى هشت فصل بوده و در آن كناياتى ذكر شده كه پيرامون مرض، پيرى، كهن‌سالى و مرگ مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/46|همان، ص 46]]</ref>
    باب پنجم، داراى هشت فصل بوده و در آن كناياتى ذكر شده كه پيرامون مرض، پيرى، كهن‌سالى و مرگ مى‌باشد<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/46|همان، ص 46]]</ref>


    در باب ششم، كناياتى ذكر گرديده كه به طعام، شراب و وقت و حال آن‌ها مربوط مى‌باشد. اين مطالب در دو فصل تنظيم شده است<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/49|همان، ص 49]]</ref>
    در باب ششم، كناياتى ذكر گرديده كه به طعام، شراب و وقت و حال آن‌ها مربوط مى‌باشد. اين مطالب در دو فصل تنظيم شده است.<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/49|همان، ص 49]]</ref>


    در آخرين باب، كه داراى هفت فصل مى‌باشد، به فنون كنايه و تعريض و سياق و شرايط آن، اشاره گرديده است. از جمله كناياتى كه در اين باب آمده، عبارتند از كناياتى مربوط به: عزل، هزيمت، بعضى از الفاظ سلطانى، تفأل و تطيّر، مرمت بدن، كنايات اخبار النبى(ص)، ضد كنايه، كنايات اهل بغداد، برخى از فنون تعريض و..<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/51|همان، ص 51]]</ref>
    در آخرين باب، كه داراى هفت فصل مى‌باشد، به فنون كنايه و تعريض و سياق و شرايط آن، اشاره گرديده است. از جمله كناياتى كه در اين باب آمده، عبارتند از كناياتى مربوط به: عزل، هزيمت، بعضى از الفاظ سلطانى، تفأل و تطيّر، مرمت بدن، كنايات اخبار النبى(ص)، ضد كنايه، كنايات اهل بغداد، برخى از فنون تعريض و..<ref>[[http://www.noorlib.ir/view/fa/book/bookview/text/21177/2/51|همان، ص 51]]</ref>

    نسخهٔ ‏۲۴ اکتبر ۲۰۱۸، ساعت ۰۹:۱۷

    رسائل الثعالبي، أو، نثر النظم و حل العقد
    رسائل الثعالبي، أو، نثر النظم و حل العقد
    پدیدآورانخاقانی، علی (مقدمه‌نويس) ثعالبی، عبدالملک بن محمد (نويسنده)
    عنوان‌های دیگرالکنایه و التعریض

    نثر النظم و حل العقد

    کتاب الفوائد والقلائد

    ... الفوائد والقلائد

    رسائل الثعالبی: الکنایه و التعریض
    ناشرمکتبة دار البیان
    مکان نشربغداد - عراق
    چاپ1
    موضوعادبیات عربی - قرن 5ق. نثر عربی - قرن 5ق.
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏PJA‎‏ ‎‏3914‎‏ ‎‏/‎‏ر‎‏5
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    رسائل الثعالبي اثر ابومنصور عبدالملك بن محمد بن اسماعيل ثعالبى نيشابورى (متوفى 429ق)، كتابى است دربردارنده چند اثر از ثعالبى به نام‌هاى «نثر النظم و حل العقد» در صناعت انشاء كه كتاب «الفوائد و القلائد» نيز در حاشيه آن آمده و كتاب «الكناية و التعريض» كه منتخبى است از كنايات ادباء و اشارات بلغاء.

    اين آثار به زبان عربى و در اوايل قرن پنجم هجرى نوشته شده‌اند.

    ساختار

    كتاب با مقدمه على الخاقانى آغاز شده است. كتاب «نثر النظم و حل العقد» داراى سى و نه باب، كتاب «الفوائد و القلائد» داراى هشت باب و كتاب «الكناية و التعريض» نيز داراى هفت باب است.

    نويسنده در لابه‌لاى متون كتاب، از اشعار شاعران بزرگ عرب، به شيوايى و زيبايى استفاده كرده است.

    گزارش محتوا

    در مقدمه، زندگى‌نامه مختصرى از ثعالبى آمده و توضيح مختصرى پيرامون آثار وى داده شده است.[۱]

    كتاب «نثر النظم و حل العقد» در صناعت انشاء تأليف گرديده است و داراى سى و نه باب است.

    نويسنده، اين كتاب را به ابوالعباس خوارزم‌شاه تقديم نموده است.[۲]

    توضيحاتى از خود نويسنده به‌صورت حاشيه، در اطراف متن نوشته شده كه در آن‌ها، به تبيين بيشتر مطالب و تشريح آن‌ها پرداخته شده است.

    نويسنده در نخستين باب كتاب، به بيان اهميت كتّاب و فضايل آثار ايشان پرداخته است. به نظر وى، طبقه كتّاب و اهميت ايشان، از شعرا بالاتر مى‌باشد؛ زيرا نوشتن قوانين و سنن ملوك، مراسلات حكومتى پيرامون خراج، عمارت بلاد و...، تحريص مردم بر اصلاح و جهاد و... بر عهده ايشان مى‌باشد[۳]

    در ساير ابواب كتاب، پيرامون مسائل و عناوين زير، سخن به ميان آمده است: قلم؛ مكارم و جود؛ لطف سؤال؛ خلف وعده؛ شكر؛ اعتذار و استعطاف؛ قبول عذر؛ توقع فرج؛ قناعت؛ رزق؛ غربت و كراهت آن؛ پيرى و جوانى؛ زيارت و عيادت؛ عبادت؛ لطايف و امثال؛ اوصاف و تشبيهات؛ فصد و شرب دوا؛ بهار؛ خمريات؛ طول شب و روز و...

    كتاب «الفوائد و القلائد» نيز در حاشيه همين كتاب بوده و مطالب آن در هشت باب و چندين فصل، تنظيم شده است. باب اول اين كتاب، پيرامون فضيلت علم و عقل مى‌باشد. نويسنده بر اين باور است كه علم، بهترين زينت و عقل، برترين بهره‌ها مى‌باشد[۴]

    وى در فصل دوم، به بيان فضيلت زهد و عبادت پرداخته[۵]، پس از اشاره به آداب حفظ زبان و فصاحت در باب سوم[۶]، در باب چهارم به بيان شيوه‌ها و امور مربوط به ادب نفس و تربيت آن پرداخته[۷]و برخى از مكارم اخلاق را در باب پنجم، توضيح داده است.[۸]

    در باب ششم، از حسن سيرت و استعانت بر آن سخن گفته شده[۹]و در باب هفتم، از حسن سياست و اعتدال در آن، بحث به ميان آمده است.[۱۰]و در آخرين باب، حسن بلاغت و استعانت بر آن، توضيح و تشريح شده است.[۱۱]

    از ديگر مباحث مطرح‌شده در اين كتاب، عبارت است از: امثال، اقوال و كلمات قصار حضرت على(ع)؛ انشاء و مباحث مربوط به نحوه نگارش آن؛ نحوه كتابت؛ وصف شعر و شعراء؛ محاسن نظم و نثر؛ وصف بلغاء؛ تقسيم كلام به نظم و نثر؛ اوصاف بلاغت و خصوصيات كلام بليغ و...

    كتاب «الكناية و التعريض»، منتخبى است از كنايات ادباء و اشارات بلغاء. اين كتاب نيز با مقدمه‌اى از على الخاقانى در اشاره به موضوع ابواب آن آغاز و مطالب آن در هفت باب، نظم يافته است. بااينكه اين كتاب در ادامه كتاب قبلى آمده، اما شماره‌گذارى صفحات آن ادامه كتاب قبلى نبوده و صفحات از نو شماره‌گذارى گرديده است.[۱۲]

    باب اول، در پنج فصل سامان يافته و در آن، كنايات مربوط به زنان، دختران و اهل حرم و مسائل، شوؤن و احوال ايشان آمده است.[۱۳]

    از جمله كناياتى كه اعراب در مورد زنان استفاده كرده و نويسنده به آن‌ها اشاره نموده است، عبارتند از: النعجة، الشاة، القلوص، السرحة، الحرث، الفراش، العتبة، القارورة، القوصرة، النعل، الغل، القيد، الظلة، الجارة. نويسنده در ادامه، به اشعارى كه در آن‌ها اين كنايات استفاده شده، اشاره نموده است.[۱۴]

    باب دوم نيز داراى پنج فصل بوده و پيرامون كناياتى است كه مربوط به پسران و كسانى كه علاقه‌مند به ايشان مى‌باشند، است. اين كنايات، مربوط به احتلام و ختان، پسر بودن، لواط و اهل آن، مدح و ذم خروج لحيه و روييدن موى صورت و... مى‌باشد[۱۵]

    در باب سوم، در چهار فصل، مسائل مربوط به طعام، تهيه آن و مكان‌هاى صرف آن، خلاصه گرديده است.[۱۶]

    در باب چهارم، در قالب دوازده فصل، كنايات مربوط به زشتى‌ها و بلاها ذكر گرديده است. اين كنايات پيرامون موضوعات زير مى‌باشد: قبح و سواد؛ سنگينى و سردى؛ برص؛ بخل؛ كورى؛ معايب و اخلاق مذموم؛ ذم شعرا و شعر؛ سؤال و تكدى‌گرى؛ فقر و بدحالى؛ صناعات و شغل‌هاى پست و دنى و..[۱۷]

    باب پنجم، داراى هشت فصل بوده و در آن كناياتى ذكر شده كه پيرامون مرض، پيرى، كهن‌سالى و مرگ مى‌باشد[۱۸]

    در باب ششم، كناياتى ذكر گرديده كه به طعام، شراب و وقت و حال آن‌ها مربوط مى‌باشد. اين مطالب در دو فصل تنظيم شده است.[۱۹]

    در آخرين باب، كه داراى هفت فصل مى‌باشد، به فنون كنايه و تعريض و سياق و شرايط آن، اشاره گرديده است. از جمله كناياتى كه در اين باب آمده، عبارتند از كناياتى مربوط به: عزل، هزيمت، بعضى از الفاظ سلطانى، تفأل و تطيّر، مرمت بدن، كنايات اخبار النبى(ص)، ضد كنايه، كنايات اهل بغداد، برخى از فنون تعريض و..[۲۰]

    وضعيت كتاب

    فهرست مطالب هر كتاب، در انتهاى همان كتاب آمده است.

    پاورقى‌ها بسيار اندك بوده و در آن‌ها برخى از كلمات متن، توضيح داده شده است.

    پانويس

    منابع مقاله

    مقدمه و متن كتاب.