شرح شطرنج العارفين

    از ویکی‌نور
    شرح شطرنج العارفين
    شرح شطرنج العارفين
    پدیدآورانحسني تلمساني، محمد بن احمد (نویسنده) ابن عربی، محمد بن عبدالله (نویسنده)
    ناشر[بي نا]
    مکان نشر[بي جا] - [بي جا]
    سال نشر[--13]
    چاپيکم
    زبانعربي
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏/ح5ش4 / 753 BP

    شرح شطرنج العارفين شرحی از محمد بن احمد حسنی تلمسانی از فقهای مالکی و اشعری مذهب الجزایر؛ بر کتاب شطرنج العارفین منسوب به شیخ اکبر محی‌الدین بن عربی (560- 638ق)، است. که در موضوع عرفان نظری و با هدف راهنمایی به‌سوی خداوند و هدایت به راه راست با نیت درست به آنچه خدا را خشنود می‌کند و مجاهده با نفس اماره و شناخت دسیسه‌های آن و فتنه‌ها و گرفتاریهای راه نگاشته شده است تا آدمی را به آنچه خدا می‌خواهد هدایت نماید.

    از ویژگیهای این کتاب آن است که در آن نویسنده با استفاده از نمادسازی و مضامین متنوع، مفاهیم بلند عرفانی را به زبان ساده برای خوانندگان قابل‌فهم کرده‌اند. در واقع همان‌گونه که در شطرنج حقیقی باید با انتخاب مهره‌های درست و انتخاب حرکتی صحیح از مات شدن ایمن ماند، در اینجا هم باید سعی نمود راه ارتقا و پیشرفت را پیمود و عوامل آن را شناخت و به درجاتی بالاتر گام برداشت و از سقوط و عوامل آن دوری گزید.

    مراحل رشد و ترقی در این شطرنج به وسیله یک تیر (پیکان) نمایش داده شده و مقاماتی که صعود کننده از آنها میگذرد درجات نام دارد و در طرف مقابل قلابها به سقوط و علل آن اشاره دارد، و به مقاماتی که در سقوط خود از آنجا می‌گذرد درکات (منازل جهنم) گویند.[۱]

    در این شطرنج ردیف اول از یک تا ده را طبقه سفلی می‌گویند که همه از آن می‌گذرند. در این مرتبه فرد هنوز قادر به تمییز خوبی از بدی نیست و بلوغ و رشد کامل نرسیده است. در این سن شرعاً مکلف نیست.

    اما کسی که از این مرتبه به مرتبه‌ای بالاتر صعود می‌کند، بازگشتش مذموم است و به‌خاطر آن سرزنش می‌شود، باید توبه خود را تجدید کند و پیمودن راه را از سر بگیرد و از رحمت خداوند ناامید نشود. [۲]

    نویسنده سپس به عواملی اشاره می‌کند که سبب می‌شود انسان به طبقه پایین‌تر سقوط نماید یا سبب رشد و صعود او به مراحل عالی‌تر شود. [۳]

    همچنان که شطرنج عارفین آغازی دارد که مشتمل بر عدم، سیر و سائر، منزل‌هاو مقامات و درجات، درکات و فاعل متصرف (خداوند یکتا و توانا[۴]) و مفعول متصرف فیه (به تعبیر نویسنده عبدالایجاد[۵]) است. این شطرنج تمثیلی برای ما است از وضعیت این بنده فانی که حادث است، با خالق و مولایی که قدیم و باقی است و تمثیل کرده برای ما سیر این عبد را از آغازش و میانه راه و تا پایان راه، موجودی که ممکن‌الوجود است و در معرض آفات و خطرات قرار دارد و با میل و اختیار خود راه را انتخاب می‌کند. [۶]

    تلمسانی سپس به اقسام عبد پرداخته و پس از تقسیم آنها بر چهار قسم، در این میان تنها عبد عبودیت (بنده بندگی) را بنده واقعی خداوند می‌داند که اوامر و نواهی خداوند را اطاعت می‌کند و تقوای الهی را در ظاهر و باطن عمل نموده و راضی به فعل و حکمت خداوند است و به عهد و پیمان وفادار و حافظ حدود الهی است و به آنچه دارد راضی است و بر آنچه از دست می‌دهد، شکیبا است و او برنده درجات سعادت ابدی است. [۷] نویسنده با اشاره به این که خداوند تنها موجودی است که وجود برای او لازم و واجب است، وجود را برای شریک‌الباری محال می‌داند، و برای ممکن، وجود و عدم یکسان است. مانند سایر موجودات [۸] این مسئله را بیان داشته که تنها خداوند واجب الوجود بالذات است. او تنها موجودی است که بدون نیاز به دیگری وجود دارد.[۹]

    عبد در این مسیر به سمت منازل و مقامات در حرکت است. سه تا از زیباترین مقاماتی که در حرکت بسوی بالا ایشان نام برده، ملک و ملکوت و جبروت است که در مقابل سه رکن دین یعنی اسلام و ایمان و احسان قرار دارد. مسافر راه با حرکت صعودی از ملک به سوی ملکوت و سپس به سوی جبروت در حرکت است.[۱۰]

    بیان مراتب وجود[۱۱] و عوالم مختلف آن[۱۲]، مراتب نازله[۱۳] و نیز کمالی وجود [۱۴] و عواملی که سبب این تنزلات و کمالات آدمی می‌گردد، از مهمترین بخشهای این کتاب است.





    پانویس

    1. ر.ک: مقدمه، ص4
    2. همان
    3. ر.ک: همان، ص4-5
    4. ر.ک: متن کتاب، ص20
    5. ر.ک: همان، ص20
    6. ر.ک: همان، ص5-6
    7. ر.ک: متن کتاب، ص 6
    8. ر.ک: همان، ص7
    9. ر.ک: همان، ص9
    10. ر.ک: همان، ص13
    11. ر.ک: همان، ص11
    12. ر.ک: همان، ص12
    13. ر.ک: همان، ص22
    14. ر.ک: همان، ص43

    منابع مقاله

    مقدمه و متن کتاب

    وابسته‌ها